قانون دیپ‌فیک دانمارک؛ حمایت از چهره و صدا با قانون کپی‌رایت
قانون دیپ‌فیک دانمارک: لایحه ۸ اکتبر ۲۰۲۶ با اصلاح قانون کپی‌رایت، انتشار تقلید دیجیتال واقع‌نمای چهره و صدای افراد بدون رضایت را ممنوع و هجو را استثنا می‌کند.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۱۸
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
تعریف: قانون دیپ‌فیک دانمارک در این مقاله به لایحه‌ای اشاره دارد که زنیا استامپه، وزیر فرهنگ دانمارک، در ۸ اکتبر ۲۰۲۶ به پارلمان این کشور (فولکتینگ) تقدیم کرد. این لایحه با اصلاح قانون کپی‌رایت دانمارک، در دسترس عموم قرار دادن تقلیدهای دیجیتال واقع‌نما از ویژگی‌های شخصی افراد، مانند چهره و صدا، را بدون رضایت آن‌ها غیرقانونی می‌کند و برای هنرمندان اجراکننده نیز حمایت جداگانه‌ای پیش‌بینی می‌کند. کاریکاتور، پارودی، هجو و نقد قدرت و جامعه، با یک استثنای مهم، مجاز می‌ماند. لایحه هنوز قانون نشده و به تصویب پارلمان نیاز دارد.
استامپه در اطلاعیه رسمی وزارت فرهنگ دانمارک گفت: «با هوش مصنوعی می‌توان با چند کلیک ویدئو و تصویر دستکاری‌شده ساخت و در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرد. این می‌تواند به اطلاعات نادرست منجر شود و درباره واقعی بودن چیزها تردید ایجاد کند.» او افزود: «یکی از مهم‌ترین اهداف لایحه این است که غول‌های فناوری محتوای دستکاری‌شده را سریع حذف کنند.»
بیان قابل نقل: لایحه دانمارک به جای تکیه بر حقوق کیفری، به هر فرد حقی شبیه حق مؤلف بر چهره و صدای خودش می‌دهد تا بتواند حذف دیپ‌فیک را از پلتفرم‌ها بخواهد.
پیشینه: توافق سیاسی ژوئن ۲۰۲۵
طبق اطلاعیه وزارت فرهنگ، این لایحه اجرای توافق سیاسی ۲۶ ژوئن ۲۰۲۵ است که میان دولت وقت (ائتلاف سوسیال‌دموکرات‌ها، لیبرال‌ها و میانه‌روها) و چند حزب دیگر، از جمله حزب سوسیالیست خلق، محافظه‌کاران، فهرست وحدت، رادیکال‌ها و آلترناتیو، امضا شد. به گزارش یورونیوز، این توافق در زمان یاکوب انگل-اشمیت، وزیر فرهنگ پیشین، حاصل شد.
یادداشت رسمی مشورت عمومی (Høringsnotat) که همزمان با لایحه منتشر شده نشان می‌دهد پیش‌نویس از ۷ ژوئیه تا ۲۱ اوت ۲۰۲۵ به مشورت عمومی گذاشته و به کمیسیون اروپا نیز اعلام (notify) شده بود. استامپه امیدوار است قانون حدود آغاز سال ۲۰۲۷ اجرا شود.
دو حمایت اصلی
طبق اطلاعیه وزارت فرهنگ، لایحه دو نوع حمایت ایجاد می‌کند:
۱. حمایت عمومی از ویژگی‌های شخصی (ماده 73a پیشنهادی)
هر شخص حقیقی در برابر تقلیدهای دیجیتال واقع‌نما از ویژگی‌های شخصی‌اش، مانند ظاهر و صدا، حمایت میشود. بر اساس یادداشت مشورت:
- آنچه به رضایت نیاز دارد در دسترس عموم قرار دادن تقلید است؛ استفاده از چنین تقلیدهایی برای مصارف خصوصی همچنان مجاز می‌ماند.
- مدت حمایت تا ۵۰ سال پس از مرگ فرد است. وزارت فرهنگ پیشنهاد افزایش آن به ۷۰ سال را نپذیرفت و ۵۰ سال را متناسب دانست.
- وزارت این حق را «به‌طور خاص شخصی» می‌داند و پیشنهاد کرده بدون وصیت یا توافق قبلی به ارث نرسد.
۲. حمایت از هنرمندان اجراکننده (ماده 65a پیشنهادی)
هنرمندان اجراکننده و هنرپیشگان در برابر انتشار تقلید دیجیتال واقع‌نما از اجرا یا نمایش هنری‌شان بدون رضایت حمایت میشوند. لایحه همچنین حمایت از اجراهایی را که «اثر هنری» محسوب نمی‌شوند، مانند بداهه‌پردازی، به قانون کپی‌رایت می‌افزاید.
بیان قابل نقل: در لایحه دانمارک، ساختن دیپ‌فیک برای خود ممنوع نیست؛ انتشار عمومی آن بدون رضایت ممنوع است.
استثنای هجو و نقد و «استثنای استثنا»
لایحه برای کاریکاتور، پارودی، هجو و نقد قدرت و جامعه استثنا قائل شده است. اما طبق اطلاعیه رسمی، این استثنا اعمال نمی‌شود اگر تقلید، اطلاعات نادرستی باشد که به‌طور مشخص بتواند خطر جدی برای حقوق یا منافع اساسی دیگران ایجاد کند یا برای جان یا مال خطر مشخص به وجود آورد.
استامپه به گزارش کپنهاگ‌پست پذیرفته است که تشخیص هجو از دستکاری غیرقانونی «قطعاً دشوار خواهد بود» و دادگاه‌ها باید تصمیم بگیرند. او گفت خودش تجربه کرده که عکس پروفایلش به ویدئویی تبدیل شده که گویی او سخن می‌گوید و این را حتی با برچسب هجو «مداخله‌جویانه» دانست. کپنهاگ‌پست همچنین از کارستن هونگه، سیاستمدار حزب سوسیالیست خلق، نام می‌برد که هویتش در صدها پست جعلی درباره گرینلند استفاده شده است.
چرا قانون کپی‌رایت؟
این مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین انتخاب دانمارک است. طبق یادداشت مشورت، هدف اصلی لایحه فعال کردن سازوکارهای قانون خدمات دیجیتال اتحادیه اروپا (DSA) است؛ یعنی وقتی انتشار دیپ‌فیک به موجب قانون ملی «غیرقانونی» باشد، پلتفرم‌ها طبق DSA در برابر اعلان حذف تکلیف پیدا می‌کنند. شورای رسانه‌ای کودکان و نوجوانان دانمارک در همین یادداشت گفته امروز هنگام درخواست حذف، نمی‌توان به یک حکم قانونی مشخص استناد کرد.
انتقادها در مرحله مشورت
یادداشت مشورت دیدگاه‌های مخالف را نیز ثبت کرده است:
- TikTok: قرار دادن حقوق شخصیت در قانون کپی‌رایت دو حوزه بنیادین حقوقی را درهم می‌آمیزد و ابهام ایجاد می‌کند.
- Google: نگران آزادی بیان و سوءاستفاده از درخواست‌های حذف با سوءنیت برای خاموش کردن منتقدان است.
- Justitia (اندیشکده): مفهوم «اطلاعات نادرست» مبهم است و پیشنهاد کرد «استثنای استثنا» حذف شود.
- شورای اخلاق داده: در اثر عملی لایحه بر پلتفرم‌ها و بازدارندگی آن نسبت به سازندگان تردید دارد.
وزارت فرهنگ پاسخ داده که می‌داند حمایت از ویژگی‌های شخصی معمولاً در قلمرو کپی‌رایت نیست، اما برای هماهنگی دو حمایت جدید، آن را در همین قانون نگه می‌دارد و عنوان قانون را به «قانون کپی‌رایت و غیره» تغییر می‌دهد.
ضمانت اجرا: هنوز نیازمند بررسی متن نهایی
طبق یادداشت مشورت، در پیش‌نویس، دادگاه می‌توانست با حکم دستور حذف تقلید ناقض، از جمله از رسانه‌ای که در آن منتشر شده، را صادر کند (اصلاح ماده ۸۴). برخی نهادها، مانند RettighedsAlliancen، خواستار جرم‌انگاری نقض شدند و برخی دیگر اعمال جبران‌های مالی معمول کپی‌رایت را خواستند. همچنین وزارت فرهنگ، به دنبال نظرات کمیسیون اروپا، پیوند میان حمایت هنرمندان و رژیم ویژه مسئولیت پلتفرم‌های اشتراک محتوا (ماده ۱۷ دستورالعمل DSM) را از لایحه حذف کرد. جزئیات نهایی ضمانت اجرا باید در متن لایحه تقدیمی بررسی شود.
مقایسه با کشورهای دیگر
در مقایسه:
- به گزارش یورونیوز، کشورهای عضو اتحادیه اروپا باید تا ۱۴ ژوئن ۲۰۲۷ دستورالعمل مبارزه با خشونت علیه زنان را اجرا کنند که ساخت و انتشار محتوای جنسی دستکاری‌شده بدون رضایت را، اگر احتمال آسیب جدی داشته باشد، جرم می‌داند. دانمارک به دلیل معافیت در امور دادگستری و کشور، ملزم به این دستورالعمل نیست.
- فرانسه انتشار تصویر یا صدای ساخت هوش مصنوعی از دیگری را بدون رضایت، اگر مصنوعی بودن آشکار یا اعلام نشده باشد، ممنوع کرده است؛ نگاه کنید به قانون SREN فرانسه.
- در انگلستان و ولز ساخت یا درخواست ساخت دیپ‌فیک جنسی بدون رضایت به گزارش یورونیوز از فوریه جرم شده است.
برای رویکردهای دیگر: قانون خشونت دیجیتال آلمان، قانون SB 1111 کالیفرنیا، حق صدا در ژاپن، علامت تجاری صوتی ملونی و قانون ضد میم مکزیک.
مقایسه با حقوق ایران
در حقوق ایران مهم‌ترین مبنای مقابله با دیپ‌فیک ماده ۷۴۴ کتاب تعزیرات (ماده ۱۶ قانون جرایم رایانه‌ای) است: تغییر یا تحریف فیلم، صوت یا تصویر دیگری با سامانه رایانه‌ای و انتشار آن به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت شود، حبس از ۴۵ روز و ۱۲ ساعت تا یک سال یا جزای نقدی ۵۰ تا ۳۳۰ میلیون ریال یا هر دو دارد و اگر تحریف مستهجن باشد، حداکثر هر دو مجازات اعمال میشود.
| موضوع | لایحه دانمارک | ماده ۷۴۴ ایران |
|---|---|---|
| ماهیت | حق مدنی شبیه کپی‌رایت | جرم کیفری |
| معیار | نبود رضایت | هتک حیثیت عرفی |
| تقلید بی‌ضرر بدون رضایت | ممنوع (مگر هجو یا نقد) | طبق متن، شرط هتک حیثیت لازم است |
| پس از مرگ | تا ۵۰ سال | در این ماده پیش‌بینی نشده |
| هدف اصلی | حذف سریع از پلتفرم | مجازات مرتکب |
به نظر نگارنده، تفاوت کلیدی این است که دانمارک معیار را رضایت قرار می‌دهد، نه آسیب به حیثیت؛ بنابراین حتی دیپ‌فیک «بی‌ضرر» تبلیغاتی از چهره یک فرد نیز بدون رضایت او ممنوع است. در ایران، چنین موردی ممکن است فقط از مسیر مسئولیت مدنی قابل پیگیری باشد. بحث حقوق ایران را در حق بر چهره و صدا و جرم دیپ فیک بخوانید.
پرسش‌های متداول
آیا قانون دیپ‌فیک دانمارک اجرا شده است؟
خیر. لایحه در ۸ اکتبر ۲۰۲۶ تقدیم شده و به تصویب پارلمان نیاز دارد. وزیر فرهنگ امیدوار است حدود آغاز ۲۰۲۷ اجرا شود.
آیا ساختن دیپ‌فیک برای خود ممنوع است؟
طبق یادداشت مشورت، خیر. آنچه به رضایت نیاز دارد در دسترس عموم قرار دادن تقلید است و استفاده خصوصی مجاز می‌ماند.
آیا هجو و طنز سیاسی ممنوع میشود؟
خیر. کاریکاتور، پارودی، هجو و نقد قدرت استثنا شده‌اند، مگر اینکه تقلید اطلاعات نادرستی باشد که خطر جدی مشخص برای حقوق دیگران یا جان و مال ایجاد کند.
حمایت تا چه زمانی ادامه دارد؟
طبق یادداشت مشورت، تا ۵۰ سال پس از مرگ فرد تقلیدشده.
در ایران برای دیپ‌فیک چهره یا صدا چه می‌توان کرد؟
اگر انتشار موجب هتک حیثیت شود، ماده ۷۴۴ تعزیرات قابل استناد است و شکایت از طریق پلیس فتا پیگیری میشود. برای موارد دیگر با کارشناسان آرتیلا مشورت کنید.
جمع‌بندی
قانون دیپ‌فیک دانمارک اگر تصویب شود، با اصلاح قانون کپی‌رایت، انتشار تقلید دیجیتال واقع‌نما از چهره، صدا و اجرای هنری افراد را بدون رضایت ممنوع می‌کند، حمایت را تا ۵۰ سال پس از مرگ ادامه می‌دهد و هجو و نقد را، جز در مورد اطلاعات نادرست خطرناک، مستثنا می‌کند. هدف اصلی، فعال کردن تکالیف حذف پلتفرم‌ها طبق DSA است. منتقدان درباره آزادی بیان و آمیختن حقوق شخصیت با کپی‌رایت هشدار داده‌اند. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.
منابع
- Kulturministeriet (Denmark), Kulturminister vil dæmme op for delinger af digitale efterligninger fra årsskiftet (press release, 8 Oct 2026): https://kum.dk/aktuelt/nyheder/kulturminister-vil-daemme-op-for-delinger-af-digitale-efterligninger-fra-aarsskiftet
- Kulturministeriet, Høringsnotat om forslag til lov om ændring af lov om ophavsret (Indførelse af en beskyttelse mod digitalt genererede efterligninger og præstationsbeskyttelse m.v.) (8 Oct 2026): https://prodstoragehoeringspo.blob.core.windows.net/92ca118f-cd2c-4558-a6a9-f590c111bd67/H%C3%B8ringsnotat.pdf
- Euronews, Denmark introduces bill to protect people's faces and voices from deepfakes (8 Oct 2026): https://www.euronews.com/2026/10/08/denmark-introduces-a-bill-protecting-peoples-faces-and-voices-from-deepfakes
- The Copenhagen Post (Ritzau), Denmark proposes ban on sharing AI-generated deepfakes without consent (8 Oct 2026): https://cphpost.dk/2026-10-08/news/round-up/denmark-proposes-ban-on-sharing-ai-generated-deepfakes-without-consent/
- عدالت‌سرا، ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات): https://edalatsara.com/rules/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-744