جرم دیپ فیک: مسئولیت کیفری، حریم خصوصی و ادله

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

دیپ‌فیک (Deepfake) به تصویر، صدا یا ویدئویی گفته می‌شود که با هوش مصنوعی ساخته یا دستکاری شده تا به‌طور باورپذیری نشان دهد کسی کاری کرده یا حرفی زده که در واقع انجام نداده است. قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا نیز دیپ‌فیک را محتوای تصویری، صوتی یا ویدئویی تولید یا دستکاری‌شده با هوش مصنوعی تعریف می‌کند که به اشخاص، اشیا، مکان‌ها یا رویدادهای واقعی شباهت دارد و ممکن است به‌دروغ واقعی یا اصیل به نظر برسد. پرسش اصلی این مقاله این است: جرم دیپ فیک در قانون ایران چگونه تعقیب می‌شود، قربانی چه حقوقی دارد و دادگاه با ادله‌ای که ممکن است جعلی باشد چه می‌کند؟

آیا ساخت دیپ‌فیک در ایران جرم است؟

در قوانین ایران عنوانی با نام «دیپ‌فیک» وجود ندارد، اما چند ماده از فصل جرایم رایانه‌ای کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، که از قانون جرایم رایانه‌ای مصوب ۱۳۸۸ منتقل شده‌اند، بیشتر مصادیق آن را پوشش می‌دهند. نکته کلیدی این است که در بیشتر این مواد، انتشار یا در دسترس قرار دادن محتوا و هتک حیثیت یا ضرر، از ارکان جرم است.

ماده ۷۴۴: تغییر یا تحریف فیلم، صوت یا تصویر

مستقیم‌ترین مبنای قانونی دیپ‌فیک، ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (ماده ۱۶ قانون جرایم رایانه‌ای) است. طبق این ماده، هر کس به وسیله سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی، فیلم یا صوت یا تصویر دیگری را تغییر دهد یا تحریف کند و آن را منتشر کند یا با علم به تغییر یا تحریف منتشر کند، به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت او شود، به حبس یا جزای نقدی یا هر دو محکوم می‌شود. طبق تبصره این ماده، اگر تغییر یا تحریف به صورت مستهجن باشد، مرتکب به حداکثر هر دو مجازات محکوم می‌شود. مبالغ جزای نقدی این ماده در سال ۱۴۰۳ تعدیل شده است.

دو نکته مهم: - این ماده هم سازنده‌ای که محتوای تحریف‌شده را منتشر می‌کند و هم کسی را که با علم به تحریف بازنشر می‌کند، در بر می‌گیرد. - معیار «هتک حیثیت عرفی» است؛ بنابراین دیپ‌فیک‌های طنز یا آشکارا تخیلی که عرفاً موجب هتک حیثیت نشوند، ممکن است مشمول این ماده نباشند.

ماده ۷۴۵: انتشار محتوای خصوصی

اگر دیپ‌فیک با استفاده از تصاویر یا صوت خصوصی و خانوادگی فرد ساخته و منتشر شود، ماده ۷۴۵ (ماده ۱۷ قانون جرایم رایانه‌ای) نیز قابل طرح است: انتشار یا در دسترس قرار دادن صوت، تصویر یا فیلم خصوصی یا خانوادگی یا اسرار دیگری بدون رضایت او، به نحوی که منجر به ضرر یا عرفاً موجب هتک حیثیت شود.

ماده ۷۴۶: نشر اکاذیب از طریق رایانه

طبق ماده ۷۴۶ (ماده ۱۸ قانون جرایم رایانه‌ای)، هر کس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی، از طریق سامانه رایانه‌ای یا مخابراتی اکاذیبی را منتشر کند یا با همان مقاصد، اعمالی خلاف حقیقت را به شخص حقیقی یا حقوقی نسبت دهد، مجازات می‌شود؛ اعم از اینکه ضرری وارد شود یا نشود. دیپ‌فیکی که سخن یا رفتاری ساختگی را به کسی نسبت می‌دهد، می‌تواند مصداق روشن این ماده باشد. افزون بر مجازات، اعاده حیثیت (در صورت امکان) نیز پیش‌بینی شده است.

ماده ۷۳۴: جعل رایانه‌ای

اگر دیپ‌فیک برای ساخت «داده قابل استناد» به کار رود، مثلاً جعل صدای مدیر برای صدور دستور پرداخت یا جعل ویدئوی احراز هویت، جعل رایانه‌ای موضوع ماده ۷۳۴ (ماده ۶ قانون جرایم رایانه‌ای) مطرح می‌شود. اگر با این روش مالی برده شود، عناوین کیفری مربوط به کلاهبرداری نیز ممکن است قابل اعمال باشد.

مسئولیت مدنی و جبران خسارت قربانی

جدا از تعقیب کیفری، قربانی می‌تواند بر اساس ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی مطالبه خسارت کند. این ماده لطمه به «حیثیت» و «شهرت تجارتی» را صراحتاً در کنار جان و مال آورده و جبران ضرر مادی و معنوی را پیش‌بینی کرده است. برای یک کسب‌وکار یا چهره عمومی که با دیپ‌فیک هدف قرار گرفته، خسارت معنوی و از دست رفتن اعتبار تجاری از مهم‌ترین اقلام دعواست.

دیپ‌فیک و حریم خصوصی

دیپ‌فیک ذاتاً بر استفاده از داده‌های بیومتریک (چهره و صدا) بدون رضایت استوار است. در ایران، قانون جامع حفاظت از داده‌های شخصی هنوز تصویب نشده است؛ بنابراین حمایت از حریم خصوصی در برابر دیپ‌فیک عمدتاً از طریق مواد کیفری بالا و قواعد مسئولیت مدنی انجام می‌شود. در سطح جهانی، رویکردها به سمت شناسایی حقی مستقل بر «چهره و صدا» حرکت می‌کند؛ برای مثال، دانمارک طرحی مبتنی بر حقوق مالکیت فکری ارائه کرده که تقلید دیجیتالی واقع‌نما از ظاهر یا صدای افراد را منوط به رضایت آنان می‌کند (با استثنای طنز و نقیضه)، هرچند تا زمان نگارش این مقاله، اجرایی شدن آن تأیید نشده است.

دیپ‌فیک به‌عنوان دلیل در دادگاه

اعتبار ادله دیجیتال

دیپ‌فیک برای نظام دادرسی دو خطر دارد: ارائه ادله جعلی به دادگاه، و انکار ادله واقعی با این ادعا که «جعلی است». قانون ایران معیارهایی برای سنجش ادله دیجیتال دارد:

• ماده ۶۸۵ قانون آیین دادرسی کیفری: داده‌های رایانه‌ای در صورتی قابل استناد است که سامانه مربوط به نحوی درست عمل کند که به صحت، تمامیت، اعتبار و انکارناپذیری داده‌ها خدشه وارد نشود.
• ماده ۱۲ قانون تجارت الکترونیکی: ارزش اثباتی داده پیام را نمی‌توان صرفاً به دلیل قالب الکترونیکی رد کرد.
• ماده ۱۴ قانون تجارت الکترونیکی: داده پیامی که به طریق مطمئن ایجاد و نگهداری شده، در حکم اسناد معتبر است.

نقش کارشناسی

در عمل، احراز اصالت فایل صوتی یا تصویری معمولاً با ارجاع به کارشناس رسمی دادگستری انجام می‌شود. بررسی فراداده (متادیتا)، زنجیره نگهداری فایل، منبع اصلی انتشار و تحلیل فنی نشانه‌های دستکاری از مؤلفه‌های این کارشناسی است. هرچه زنجیره نگهداری دلیل مستندتر باشد، دفاع در برابر ادعای جعل آسان‌تر است.

قوانین جدید دیپ‌فیک در جهان

• اتحادیه اروپا: طبق ماده ۵۰ قانون هوش مصنوعی، به‌کارگیرندگان سامانه‌هایی که دیپ‌فیک تولید می‌کنند باید مصنوعی بودن محتوا را افشا کنند؛ این تکالیف شفافیت از ۲ اوت ۲۰۲۶ اعمال شده است. همچنین به موجب اصلاحیه ۲۰۲۶، سامانه‌های تولید دیپ‌فیک جنسی بدون رضایت از ۲ دسامبر ۲۰۲۶ ممنوع می‌شوند.
• ایالات متحده: قانون TAKE IT DOWN (قانون عمومی ۱۱۹-۱۲، مصوب ۱۹ مه ۲۰۲۵) انتشار تصاویر خصوصی بدون رضایت، از جمله «جعل‌های دیجیتال» ساخته‌شده با AI، را جرم‌انگاری کرده و پلتفرم‌ها را مکلف کرده محتوای گزارش‌شده را ظرف ۴۸ ساعت حذف کنند؛ مهلت پلتفرم‌ها برای ایجاد این فرایند تا ۱۹ مه ۲۰۲۶ بود.
• بریتانیا: بخش ۱۳۸ قانون داده (استفاده و دسترسی) ۲۰۲۵، ساختن یا درخواست ساخت تصویر خصوصی جعلی از بزرگسال بدون رضایت را جرم‌انگاری کرده و این حکم از ۶ فوریه ۲۰۲۶ لازم‌الاجرا شده است.

تفاوت مهم با حقوق ایران این است که در بریتانیا «ساختن» چنین محتوایی، حتی بدون انتشار، جرم است؛ در حالی که در ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی، انتشار از ارکان جرم است.

اگر قربانی دیپ‌فیک شدید چه کنید؟

1. ادله را حفظ کنید: لینک، تاریخ و ساعت، نام کاربری منتشرکننده و نسخه‌ای از فایل را ذخیره کنید؛ از اسکرین‌شات به‌تنهایی اکتفا نکنید.
2. فایل را بازنشر نکنید، حتی برای تکذیب، تا آسیب گسترش نیابد.
3. درخواست حذف بدهید: از طریق سازوکار گزارش تخلف پلتفرم.
4. شکایت کنید: به پلیس فتا یا دادسرای مربوط مراجعه کنید و مواد ۷۴۴، ۷۴۵ یا ۷۴۶ را بسته به مورد مطرح کنید.
5. مطالبه خسارت را فراموش نکنید: بر اساس ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی، خسارت مادی و معنوی قابل مطالبه است.
6. از وکیل متخصص جرایم رایانه‌ای کمک بگیرید، به‌ویژه برای درخواست کارشناسی فنی.

پرسش‌های متداول

مجازات ساخت و انتشار دیپ‌فیک در ایران چیست؟

بر اساس ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی، تغییر یا تحریف فیلم، صوت یا تصویر دیگری و انتشار آن به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت شود، حبس یا جزای نقدی یا هر دو را در پی دارد و اگر مستهجن باشد، حداکثر هر دو مجازات اعمال می‌شود.

آیا بازنشر دیپ‌فیکی که دیگری ساخته هم جرم است؟

بله، اگر بازنشرکننده به تغییر یا تحریف علم داشته باشد و انتشار عرفاً موجب هتک حیثیت شود، طبق ماده ۷۴۴ قابل تعقیب است.

آیا صرف ساختن دیپ‌فیک بدون انتشار جرم است؟

در ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی، انتشار از ارکان جرم است. البته بسته به هدف، عناوین دیگری مانند جعل رایانه‌ای ممکن است مطرح شود. در مقابل، در بریتانیا ساختن تصویر خصوصی جعلی بدون رضایت، به‌تنهایی جرم است.

دادگاه چگونه تشخیص می‌دهد یک فایل دیپ‌فیک است؟

معمولاً با ارجاع به کارشناس رسمی و بررسی فراداده، منبع و نشانه‌های فنی دستکاری. طبق ماده ۶۸۵ آیین دادرسی کیفری، داده‌ای قابل استناد است که صحت و تمامیت آن حفظ شده باشد.

آیا قربانی دیپ‌فیک می‌تواند خسارت معنوی بگیرد؟

بله. ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی لطمه به حیثیت و شهرت تجارتی را موجب مسئولیت می‌داند و جبران ضرر معنوی را نیز پیش‌بینی کرده است.

جمع‌بندی

اگرچه در قوانین ایران عنوانی به نام «دیپ‌فیک» وجود ندارد، مواد ۷۴۴، ۷۴۵، ۷۴۶ و ۷۳۴ قانون مجازات اسلامی و ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی، ابزارهای قابل‌توجهی برای تعقیب کیفری و جبران خسارت فراهم می‌کنند. چالش اصلی در اثبات است و نقش کارشناسی فنی و حفظ زنجیره ادله تعیین‌کننده است. روند جهانی، از ممنوعیت‌های اروپا تا جرم‌انگاری «ساختن» در بریتانیا، نشان می‌دهد قانون‌گذاری در این حوزه به سمت سخت‌گیری بیشتر می‌رود. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (ماده ۱۶ قانون جرایم رایانه‌ای)، داودآبادی: https://davoudabadi.ir/page/6452718
• ماده ۷۴۵ قانون مجازات اسلامی، عدالت‌سرا: https://edalatsara.com/rules/قانون-مجازات-اسلامی/ماده-745
• ماده ۷۴۶ قانون مجازات اسلامی (ماده ۱۸ قانون جرایم رایانه‌ای)، داودآبادی: https://davoudabadi.ir/page/6750483
• ماده ۷۳۴ قانون مجازات اسلامی (جعل رایانه‌ای)، عدالت‌سرا: https://edalatsara.com/rules/قانون-مجازات-اسلامی/ماده-734
• قانون‌مداری، «مبالغ جدید جزای نقدی جرایم از تاریخ ۷ مرداد لازم‌الاجراست»: https://ghanoonmadari.ir/?p=3679
• ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی، وکیلیک: https://vakilik.com/laws/view/MTQ1OQ
• ماده ۶۸۵ قانون آیین دادرسی کیفری: https://akbarivahid.ir/article-685-islamic-penal-code-computer-data-evidence/
• قانون تجارت الکترونیکی، ماده ۱۴ (وکیلیک): https://vakilik.com/laws/view/MTM2Njg
• European Commission, AI Act Service Desk – Implementation timeline: https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/ai-act/timeline/timeline-implementation-eu-ai-act
• Congress.gov, TAKE IT DOWN Act (Public Law 119-12): https://www.congress.gov/bill/119th-congress/senate-bill/146/all-info
• CRS, “The TAKE IT DOWN Act: A Federal Law Prohibiting the Nonconsensual Publication of Intimate Images”: https://www.congress.gov/crs-product/LSB11314
• UK Data (Use and Access) Act 2025 – Purported intimate images: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2025/18/part/7/crossheading/purported-intimate-images
• The Data (Use and Access) Act 2025 (Commencement No. 5) Regulations 2026: https://www.legislation.gov.uk/uksi/2026/31/made
• European Parliament Research Service, “The Danish approach to copyright and deepfakes”: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2026/782611/EPRS_ATA(2026)782611_EN.pdf