قانون SB 1111 کالیفرنیا؛ نسخه دیجیتال چهره و صدا

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: نسخه دیجیتال چهره و صدا (digital replica) در حقوق کالیفرنیا یعنی «بازنمایی الکترونیکی رایانه‌ساخته و بسیار واقع‌نما که به‌آسانی به‌عنوان صدا یا چهره یک فرد قابل شناسایی است» و در آن فرد واقعاً اجرا نکرده یا حضور نداشته، یا حضور داشته اما ماهیت اساسی اجرای او به‌طور اساسی تغییر کرده است. قانون SB 1111 که در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ به امضای فرماندار رسید، تصریح می‌کند که این نسخه دیجیتال در دعوای حق بر چهره و صدا و در جرایم جعل هویت، همان چهره و صدای فرد محسوب می‌شود.

دیپ‌فیک تبلیغاتی، یعنی استفاده از چهره یا صدای ساختگی یک شخص واقعی برای فروش کالا، به یکی از رایج‌ترین شکایت‌های بازیگران، خوانندگان و حتی افراد عادی تبدیل شده است. پرسش حقوقی ساده بود: آیا خروجی هوش مصنوعی که نه عکس شماست و نه ضبط صدای شما، از نظر قانون «چهره» یا «صدای» شما به حساب می‌آید؟ کالیفرنیا با SB 1111 به این پرسش، از راه تعریف، پاسخ مثبت داده است.

بیان قابل نقل: SB 1111 حق تازه‌ای نمی‌سازد؛ دیپ‌فیک را به داخل حقی می‌برد که کالیفرنیا از قبل داشت.

مشخصات قانون

طبق متن رسمی منتشرشده در سایت قانون‌گذاری کالیفرنیا، SB 1111 با عنوان «Digital replicas» و به پیشنهاد سناتور اشبی، در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ به تأیید فرماندار رسید، همان روز نزد وزیر امور ایالتی ثبت شد و فصل ۸۶۲ قوانین ۲۰۲۶ را به خود اختصاص داد. عنوان رسمی آن چنین است: قانونی برای اصلاح ماده ۳۳۴۴ قانون مدنی و افزودن فصل ۹ (از ماده ۵۴۰) به عنوان ۱۳ بخش ۱ قانون جزا.

به گزارش سایت Recording Law که سوابق قانون‌گذاری را بررسی کرده، این لایحه در سنا با ۳۶ رأی موافق و بدون مخالف (۳۰ آوریل ۲۰۲۶) و در مجلس با ۷۷ موافق و ۱ مخالف (۲۸ اوت ۲۰۲۶) تصویب شد. همین منبع توضیح می‌دهد که چون قانون فوریتی نیست، طبق قاعده عمومی کالیفرنیا از ۱ ژانویه ۲۰۲۷ لازم‌الاجرا می‌شود.

بیان قابل نقل: SB 1111 امضا شده اما هنوز اجرا نمی‌شود؛ تاریخ اجرای آن ۱ ژانویه ۲۰۲۷ است.

مسیر مدنی: ماده ۳۳۴۴ قانون مدنی

ماده ۳۳۴۴ قانون مدنی کالیفرنیا حق تجاری افراد زنده بر نام، صدا، امضا، عکس و چهره است. طبق بند (a)(1) آن، هر کس آگاهانه نام، صدا، امضا، عکس یا چهره دیگری را بدون رضایت قبلی او روی کالا یا برای تبلیغ، فروش یا جلب خرید به کار ببرد، مسئول خسارت است. ویژگی‌های مهم این ماده:

• حداقل خسارت قانونی: بیشترینِ ۷۵۰ دلار یا خسارت واقعی، به‌علاوه سود ناشی از استفاده غیرمجاز.
• بار اثبات سود: خواهان فقط درآمد ناخالص ناشی از استفاده را ثابت می‌کند و خوانده باید هزینه‌های قابل کسر را اثبات کند.
• خسارت تنبیهی امکان‌پذیر است و طرف پیروز حق‌الوکاله و هزینه دادرسی می‌گیرد.
• دستور موقت و حذف دو روزه: طبق بند (a)(2)، اگر دادگاه دستور حذف یا توقف انتشار صادر کند، خوانده باید ظرف دو روز کاری از ابلاغ آن را اجرا کند.

تغییر اول: افزودن بند (f)

SB 1111 بند تازه‌ای می‌افزاید: «برای اهداف این ماده، صدا یا چهره شامل نسخه دیجیتال، به تعریف ماده ۳۳۴۴.۱، است.» تعریف نسخه دیجیتال از ماده ۳۳۴۴.۱ (حق شخصیت افراد درگذشته) وام گرفته شده است.

تغییر دوم: حذف فرض قابل رد درباره کارمندان

طبق خلاصه رسمی مشاور حقوقی مجلس، قانون پیشین برای حالتی که عکس یا چهره کارمند در تبلیغ کارفرما «فرعی و غیرضروری» باشد، یک فرض قابل رد به نفع کارفرما داشت. SB 1111 این فرض را حذف کرده است. در نتیجه، شماره بندهای بعدی جابه‌جا می‌شود و استثنای اخبار، امور عمومی، ورزش و کارزار سیاسی به بند (c) منتقل می‌شود.

بیان قابل نقل: از ۲۰۲۷، کارفرمای کالیفرنیایی که چهره کارمند را بی‌رضایت مستند در تبلیغ می‌آورد، دیگر از فرض قانونی به نفع خود بهره نمی‌برد.

آنچه تغییر نکرده است

ماده ۳۳۴۴ همچنان فقط استفاده تجاری آگاهانه را پوشش می‌دهد. دیپ‌فیکی که برای فروش یا تبلیغ نیست، از دامنه این ماده بیرون است، هرچند ممکن است مشمول قواعد دیگر باشد. استثنای اخبار، امور عمومی، ورزش و کارزار سیاسی پابرجاست. صاحبان رسانه تبلیغاتی نیز جز در صورت آگاهی از استفاده غیرمجاز، مسئول نیستند.

Recording Law نکته ظریفی را نیز برجسته کرده است: ماده ۳۳۴۴.۱ برای افراد درگذشته استثنای صریح نقد، طنز و نقیضه دارد، اما بند جدید (f) فقط تعریف را وارد ماده ۳۳۴۴ می‌کند، نه استثناها را. بنابراین وضعیت طنز با نسخه دیجیتال فرد زنده، بر پایه عنصر تجاری، استثنای اخبار و محدودیت‌های قانون اساسی سنجیده می‌شود.

مسیر کیفری: ماده ۵۴۰ قانون جزا

بخش دوم SB 1111 ماده تازه ۵۴۰ را می‌افزاید: «برای اهداف هر مقرره‌ای از این قانون که در آن جعل هویت دیگری عنصر لازم است، از جمله بدون محدودیت مواد ۵۲۸.۵، ۵۲۹ و ۵۳۰، جعل هویت شامل استفاده از نسخه دیجیتال با قصد جعل هویت دیگری است.»

این یک قاعده تعریفی عام است، نه جرم جدید. عناصر هر جرم موجود همچنان باید اثبات شود. به گزارش Recording Law، مثلاً ماده ۵۲۸.۵ جعل هویت معتبر یک شخص واقعی از طریق اینترنت یا وسایل الکترونیکی، بدون رضایت و به قصد آسیب، ارعاب، تهدید یا فریب را جرم می‌داند. نتیجه SB 1111 این است که دیگر نمی‌توان استدلال کرد استفاده از کلون هوش مصنوعی «جعل هویت» نیست.

بیان قابل نقل: ماده ۵۴۰ جرم تازه نمی‌سازد؛ راه فرار «این که من نبودم، هوش مصنوعی بود» را می‌بندد.

شرایط شمول: هر دیپ‌فیکی نسخه دیجیتال نیست

تعریف قانونی سه عنصر دارد که هر کدام در دعوا محل بحث خواهد بود:

1. رایانه‌ساخته و بسیار واقع‌نما باشد؛ یک کاریکاتور یا جعل ناشیانه ممکن است این شرط را نداشته باشد.
2. به‌آسانی قابل شناسایی به‌عنوان صدا یا چهره همان فرد باشد.
3. فرد یا اصلاً اجرا نکرده باشد، یا ماهیت اساسی اجرایش به‌طور اساسی تغییر کرده باشد.

مقایسه با حقوق ایران

در حقوق ایران قانون خاصی به نام «حق بر چهره و صدا» یا تعریف قانونی «نسخه دیجیتال» سراغ نداریم. با این حال، دو مبنای عام وجود دارد:

• ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی (۱۳۳۹): هر کس بدون مجوز قانونی، عمداً یا در نتیجه بی‌احتیاطی، به «حیثیت یا شهرت تجارتی یا به هر حق دیگر که به موجب قانون برای افراد ایجاد گردیده» لطمه‌ای وارد کند که موجب ضرر مادی یا معنوی شود، مسئول جبران است. ماده ۱۰ همان قانون نیز امکان مطالبه زیان مادی و معنوی ناشی از لطمه به حیثیت و اعتبار شخصی را پیش‌بینی می‌کند و به دادگاه اجازه می‌دهد علاوه بر خسارت، به الزام به عذرخواهی و درج حکم در جراید حکم دهد.
• ماده ۷۴۴ کتاب تعزیرات (ماده ۱۶ قانون جرایم رایانه‌ای): تغییر یا تحریف فیلم، صوت یا تصویر دیگری به‌وسیله سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی و انتشار آن، به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت شود، با حبس از ۴۵ روز و ۱۲ ساعت تا یک سال یا جزای نقدی از ۵۰ تا ۳۳۰ میلیون ریال یا هر دو مجازات دارد؛ و اگر مستهجن باشد، حداکثر هر دو مجازات اعمال می‌شود.

تفاوت اصلی این است که ماده ۷۴۴ بر هتک حیثیت تکیه دارد، در حالی که ماده ۳۳۴۴ کالیفرنیا بر استفاده تجاری بدون رضایت تکیه می‌کند. یک تبلیغ دیپ‌فیک که چهره بازیگری را با احترام کامل برای فروش کالا به کار می‌برد، ممکن است هتک حیثیت نباشد، اما بهره‌برداری تجاری بی‌اجازه است. به نظر نگارنده، در ایران چنین دعوایی فعلاً باید از مسیر «شهرت تجارتی» و «هر حق دیگر» در ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی پیگیری شود که رویه قضایی روشنی درباره آن نمی‌شناسیم.

بیان قابل نقل: حقوق ایران دیپ‌فیک موهن را جرم می‌داند، اما برای دیپ‌فیک تبلیغاتیِ مؤدبانه هنوز پاسخ صریحی ندارد.

برای مطالعه بیشتر: حق بر چهره و صدا و دیپ‌فیک در تبلیغات، رأی دادگاه توکیو درباره حق صدا، قانون دیپ‌فیک مریلند و کلاهبرداری با شبیه‌سازی صدا. اگر قربانی دیپ‌فیک شده‌اید، راهنمای شکایت در پلیس فتا را ببینید یا با کارشناسان آرتیلا مشورت کنید.

پرسش‌های متداول

SB 1111 از چه زمانی اجرا می‌شود؟

از ۱ ژانویه ۲۰۲۷. قانون در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ امضا و به‌عنوان فصل ۸۶۲ قوانین ۲۰۲۶ ثبت شد، اما چون فوریتی نیست، طبق قاعده عمومی کالیفرنیا از آغاز سال بعد اجرا می‌شود.

آیا SB 1111 ساختن هر دیپ‌فیکی را ممنوع می‌کند؟

خیر. مسیر مدنی فقط استفاده تجاری آگاهانه بدون رضایت را پوشش می‌دهد و مسیر کیفری فقط برای جرایمی است که جعل هویت عنصر آن‌هاست.

نسخه دیجیتال در این قانون چه تعریفی دارد؟

بازنمایی رایانه‌ساخته و بسیار واقع‌نمایی که به‌آسانی به‌عنوان صدا یا چهره فرد قابل شناسایی است و فرد در آن اجرا نکرده یا ماهیت اجرای او به‌طور اساسی تغییر کرده است.

خسارت قابل مطالبه طبق ماده ۳۳۴۴ چقدر است؟

بیشترینِ ۷۵۰ دلار یا خسارت واقعی، به‌علاوه سود ناشی از استفاده، امکان خسارت تنبیهی و حق‌الوکاله و هزینه دادرسی برای طرف پیروز.

در ایران برای دیپ‌فیک تبلیغاتی چه می‌توان کرد؟

ماده ۷۴۴ تعزیرات برای تحریف موهن کاربرد دارد. برای استفاده تجاری بی‌اجازه، مبنای محتمل ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی است که رویه روشنی ندارد؛ بهتر است با وکیل بررسی شود.

جمع‌بندی

قانون SB 1111 کالیفرنیا نسخه دیجیتال چهره و صدا را صریحاً در حق تجاری افراد زنده (ماده ۳۳۴۴ قانون مدنی) و در جرایم جعل هویت (ماده ۵۴۰ جدید قانون جزا) می‌گنجاند، فرض قابل رد به نفع کارفرما را حذف می‌کند و از ۱ ژانویه ۲۰۲۷ اجرا می‌شود. این قانون ممنوعیت عام دیپ‌فیک نیست و همه محدودیت‌های ماده ۳۳۴۴، از جمله شرط استفاده تجاری، را حفظ می‌کند. برای ایران، درس اصلی جدا کردن «هتک حیثیت» از «بهره‌برداری تجاری بی‌اجازه» است. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• California Legislative Information, SB-1111 Digital replicas, chaptered text (Chapter 862, Statutes of 2026): https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/billTextClient.xhtml?bill_id=202520260SB1111
• Recording Law, California SB 1111 Adds AI Digital Replicas to Likeness Law (6 Oct 2026): https://www.recordinglaw.com/news/california-sb-1111-digital-replica-likeness/
• سامانه قوانین شورای اسلامی شهر تهران، قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹: https://laws.tehran.ir/law/mainlawview/207
• عدالت‌سرا، ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات): https://edalatsara.com/rules/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-744