حق بر چهره و صدا: دیپ‌فیک در تبلیغات و حقوق افراد

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: حق بر چهره و صدا به اختیار هر شخص برای کنترل استفاده تجاری و عمومی از ویژگی‌های شخصیتی خود، مانند چهره، تصویر، صدا و نام، گفته می‌شود. با هوش مصنوعی، می‌توان بدون حضور فرد، ویدئو یا صدایی ساخت که او را در حال تبلیغ کالایی نشان دهد. برخی نظام‌های حقوقی این حق را به‌صراحت شناخته‌اند؛ مثلاً قانون ELVIS ایالت تنسی آمریکا از ۱ ژوئیه ۲۰۲۴ صدای افراد، از جمله شبیه‌سازی‌های هوش مصنوعی، را حمایت می‌کند. در حقوق ایران، این حمایت از قواعد حیثیت، مسئولیت مدنی و مواد کیفری مربوط به تحریف محتوا استخراج می‌شود.

تبلیغات جعلی با چهره بازیگران، فوتبالیست‌ها و پزشکان مشهور برای فروش داروهای لاغری، دوره‌های سرمایه‌گذاری و محصولات دیگر، به یکی از رایج‌ترین مشکلات شبکه‌های اجتماعی تبدیل شده است. هم‌زمان، هنرمندان و صداپیشگان نگران شبیه‌سازی صدایشان بدون اجازه‌اند. این مقاله تحولات جهانی و ظرفیت حقوق ایران را بررسی می‌کند. برای مبانی کیفری، مقاله جرم دیپ‌فیک را ببینید.

دو مشکل اصلی

تبلیغات جعلی با چهره افراد مشهور

ویدئویی که یک چهره شناخته‌شده را در حال توصیه یک محصول یا طرح سرمایه‌گذاری نشان می‌دهد، هم به خود او و هم به مصرف‌کنندگان آسیب می‌زند. بسیاری از این تبلیغات، پوشش کلاهبرداری‌اند. مقاله کلاهبرداری رمزارز را ببینید.

شبیه‌سازی صدا و چهره هنرمندان

خوانندگان، بازیگران و صداپیشگان با این خطر روبه‌رو هستند که صدا یا چهره آن‌ها برای تولید آثار جدید بدون اجازه و پرداخت حق استفاده شود.

بیان قابل نقل: دیپ‌فیک تبلیغاتی دو قربانی دارد: فردی که چهره یا صدایش جعل شده و مصرف‌کننده‌ای که با اعتماد به آن چهره فریب می‌خورد.

تحولات قانونی در جهان

تنسی: قانون ELVIS

ایالت تنسی آمریکا با قانون ELVIS (Ensuring Likeness Voice and Image Security) که از ۱ ژوئیه ۲۰۲۴ اجرایی شد، نخستین ایالتی شد که حمایت از صدا، از جمله شبیه‌سازی‌های هوش مصنوعی، را به‌صراحت به حمایت از نام، تصویر و شمایل افراد افزود.

کنگره آمریکا: لایحه NO FAKES

لایحه NO FAKES با هدف ایجاد حق فدرال برای کنترل «نسخه‌های دیجیتال» صدا و چهره افراد، در کنگره مطرح شده است. نسخه ۲۰۲۵ آن (S.1367) تصویب نشد و نسخه ۲۰۲۶ (S.4591) در ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶ با متن جایگزین از سوی کمیته قضایی سنا به‌طور مثبت گزارش شد. این لایحه هنوز به قانون تبدیل نشده است.

دانمارک: رویکرد حق مؤلف

دانمارک طرحی برای اصلاح قانون حق مؤلف ارائه کرده که بر اساس آن، ساخت و انتشار تقلیدهای دیجیتال واقع‌گرایانه از ظاهر و صدای افراد بدون رضایت آنان ممنوع می‌شود. طبق گزارش سرویس پژوهشی پارلمان اروپا، این حمایت تا ۵۰ سال پس از مرگ ادامه می‌یابد و طنز و نقد از آن مستثنا هستند. وضعیت نهایی تصویب و اجرای این طرح را باید از منابع رسمی پیگیری کرد.

بیان قابل نقل: قانون ELVIS تنسی (۲۰۲۴) نخستین قانونی بود که صدای افراد را در برابر شبیه‌سازی با هوش مصنوعی به‌صراحت حمایت کرد.

حقوق ایران

در حقوق ایران «حق بر چهره و صدا» به عنوان یک حق مستقل و با این نام تعریف نشده است، اما چند مبنا حمایت قابل توجهی فراهم می‌کنند:

قانون اساسی

طبق اصل ۲۲ قانون اساسی، حیثیت اشخاص از تعرض مصون است، مگر در مواردی که قانون تجویز کند.

قانون مسئولیت مدنی

• طبق ماده ۱، هر کس بدون مجوز قانونی، عمداً یا در نتیجه بی‌احتیاطی به حیثیت یا شهرت تجارتی یا هر حق قانونی دیگر افراد لطمه وارد کند و موجب ضرر مادی یا معنوی شود، مسئول جبران خسارت است.
• طبق ماده ۱۰، کسی که به حیثیت و اعتبارات شخصی یا خانوادگی او لطمه وارد شود، می‌تواند جبران زیان مادی و معنوی بخواهد.

استفاده از چهره یک فرد مشهور در تبلیغ بدون اجازه، می‌تواند هم به حیثیت و هم به شهرت تجارتی او لطمه بزند؛ به‌ویژه اگر او خود از تبلیغ درآمد دارد.

قانون مجازات اسلامی

• ماده ۷۴۴: تغییر یا تحریف فیلم، صوت یا تصویر دیگری و انتشار آن به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت شود؛
• ماده ۷۴۵: انتشار صوت، تصویر یا فیلم خصوصی دیگری بدون رضایت؛
• ماده ۷۴۶: نسبت دادن اعمال خلاف حقیقت از طریق سامانه رایانه‌ای.

حق مؤلف و حقوق مرتبط

قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان از آثار حمایت می‌کند، نه از چهره یا صدای فرد به خودی خود. اما اگر دیپ‌فیک با استفاده از اجرا یا اثر محفوظ یک هنرمند ساخته شود، حقوق مادی و معنوی او طبق مواد ۳ و ۴ این قانون مطرح می‌شود. درباره رابطه هوش مصنوعی و حق مؤلف، مقاله حق مؤلف و داده‌های آموزشی و دانشنامه مالکیت فکری آرتیلا را ببینید.

پس از مرگ چه می‌شود؟

یکی از پرسش‌های مهم، استفاده از چهره و صدای هنرمندان درگذشته با هوش مصنوعی است. طرح دانمارک حمایت را تا ۵۰ سال پس از مرگ پیش‌بینی کرده است. در حقوق ایران، ورثه می‌توانند در صورتی که استفاده از تصویر متوفی به حیثیت خانوادگی آنان لطمه بزند، به قواعد مسئولیت مدنی استناد کنند؛ اما قاعده صریحی درباره مدت و دامنه این حمایت وجود ندارد.

راهنمای عملی

برای افراد مشهور و هنرمندان

1. پایش منظم: تبلیغات جعلی با نام و چهره خود را جست‌وجو کنید.
2. گزارش به پلتفرم: از سازوکارهای گزارش جعل هویت استفاده کنید.
3. اطلاع‌رسانی عمومی: به مخاطبان اعلام کنید که این تبلیغات جعلی است.
4. حفظ ادله و شکایت: طبق مواد ۷۴۴ و ۷۴۶ و قانون مسئولیت مدنی.
5. قراردادهای شفاف: در قراردادهای تبلیغاتی و هنری، تکلیف استفاده از صدا و چهره با هوش مصنوعی را صریحاً تعیین کنید.

برای کسب‌وکارها و آژانس‌های تبلیغاتی

1. هرگز بدون رضایت کتبی و صریح از چهره یا صدای افراد، حتی به صورت شبیه‌سازی‌شده، استفاده نکنید.
2. در قرارداد، دامنه استفاده، مدت و امکان تولید محتوای جدید با هوش مصنوعی را مشخص کنید.
3. محتوای ساخته‌شده با هوش مصنوعی را برچسب‌گذاری کنید.

برای مصرف‌کنندگان

به تبلیغاتی که چهره‌های مشهور را در حال توصیه سرمایه‌گذاری یا داروهای معجزه‌آسا نشان می‌دهند، اعتماد نکنید و منبع رسمی را بررسی کنید.

برای تنظیم قرارداد یا طرح دعوا، از خدمات حقوقی آرتیلا کمک بگیرید.

پرسش‌های متداول

حق بر چهره و صدا چیست؟

اختیار هر شخص برای کنترل استفاده تجاری و عمومی از چهره، تصویر، صدا و نام خود.

آیا در ایران قانونی درباره حق بر چهره وجود دارد؟

قانون مستقلی با این نام وجود ندارد، اما اصل ۲۲ قانون اساسی، مواد ۱ و ۱۰ قانون مسئولیت مدنی و مواد ۷۴۴ تا ۷۴۶ قانون مجازات اسلامی حمایت قابل توجهی فراهم می‌کنند.

قانون ELVIS چیست؟

قانون ایالت تنسی آمریکا که از ژوئیه ۲۰۲۴ صدای افراد، از جمله شبیه‌سازی‌های هوش مصنوعی، را در کنار نام و تصویر حمایت می‌کند.

آیا لایحه NO FAKES تصویب شده است؟

خیر. نسخه ۲۰۲۶ در ژوئن ۲۰۲۶ از کمیته قضایی سنا گزارش شد، اما هنوز به قانون تبدیل نشده است.

اگر چهره‌ام در تبلیغ جعلی استفاده شد چه کنم؟

ادله را حفظ کنید، به پلتفرم گزارش دهید، به مخاطبان اطلاع دهید و از طریق پلیس فتا یا دادسرا شکایت و برای جبران خسارت دعوای حقوقی طرح کنید.

جمع‌بندی

هوش مصنوعی، چهره و صدا را به دارایی‌هایی قابل جعل تبدیل کرده است. تنسی، کنگره آمریکا و دانمارک در حال شناسایی صریح حق بر چهره و صدا هستند. در ایران، ترکیب اصل ۲۲ قانون اساسی، قانون مسئولیت مدنی و مواد کیفری، ابزار حمایت را فراهم می‌کند. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• Tennessee Office of the Governor, “Tennessee First in the Nation to Address AI Impact on Music Industry”: https://www.tn.gov/governor/news/2024/1/10/tennessee-first-in-the-nation-to-address-ai-impact-on-music-industry.html
• U.S. Congress, S.1367 NO FAKES Act of 2025: https://www.congress.gov/bill/119th-congress/senate-bill/1367/text
• U.S. Congress, S.4591 All Actions: https://www.congress.gov/bill/119th-congress/senate-bill/4591/all-actions
• European Parliament Research Service, “The Danish approach to copyright and deepfakes”: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2026/782611/EPRS_ATA(2026)782611_EN.pdf
• ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی، وکیلیک: https://vakilik.com/laws/view/MTQ1OQ
• ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی، داودآبادی: https://davoudabadi.ir/page/6452718
• ماده ۷۴۵ قانون مجازات اسلامی، عدالت‌سرا: https://edalatsara.com/rules/قانون-مجازات-اسلامی/ماده-745
• ماده ۳ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، وکیلیک: https://vakilik.com/laws/view/MTQ3ODY