علامت تجاری صوتی؛ ثبت صدای ملونی در برابر دیپ‌فیک

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: علامت تجاری صوتی (Sound Mark) نشانه‌ای است که منحصراً از یک صدا یا ترکیبی از صداها تشکیل می‌شود و کالا یا خدمات یک شخص را از دیگران متمایز می‌کند. طبق رهنمودهای اداره مالکیت فکری اتحادیه اروپا (EUIPO)، این تعریف از بند (g) ماده ۳(۳) آیین‌نامه اجرایی علامت تجاری اتحادیه اروپا (EUTMIR) می‌آید. در اکتبر ۲۰۲۶، نخست‌وزیر ایتالیا، جورجا ملونی، درخواست ثبت یک فایل صوتی چهارثانیه‌ای از صدای خود را به‌عنوان علامت تجاری اتحادیه اروپا ثبت کرد تا ابزار حقوقی تازه‌ای علیه شبیه‌سازی صدایش با هوش مصنوعی داشته باشد. این درخواست هنوز در حال بررسی است.

شبیه‌سازی صدا امروز با چند ثانیه نمونه صوتی ممکن است و چهره‌های سیاسی و هنری بیشترین هدف آن هستند. پرسش حقوقی این است: آیا حقوق علامت تجاری، که برای حمایت از نشان‌های تجاری ساخته شده، می‌تواند از «صدای یک انسان» در برابر دیپ‌فیک محافظت کند؟ این مقاله پرونده ملونی، قواعد EUIPO، قانون کیفری ایتالیا و وضعیت ایران را بررسی می‌کند.

بیان قابل نقل: علامت تجاری صوتی ساختن کلون صدا را متوقف نمی‌کند؛ در بهترین حالت، استفاده تجاری از آن را قابل پیگیری می‌کند.

درخواست ملونی دقیقاً چیست؟

به گزارش خبرگزاری ANSA و روزنامه ایندیپندنت، درخواست ملونی شامل یک فایل صوتی چهارثانیه‌ای است که در آن دو بار جمله «Io sono Giorgia Meloni» (من جورجا ملونی هستم) را می‌گوید. این خبر نخستین بار در روزنامه لا رپوبلیکا منتشر شد. طبق گزارش ANSA، وضعیت درخواست در سایت EUIPO «در حال بررسی» است.

نشریه ایل فولیو جزئیات بیشتری داده است:

• درخواست از طریق یک مؤسسه حقوقی در رم و یک شرکت متخصص حمایت از مالکیت فکری در منطقه مارکه ثبت شده است؛
• ثبت به سه دسته خدمات مربوط است که شامل محتوای چندرسانه‌ای قابل دانلود، فعالیت‌های فرهنگی و برگزاری رویدادهای سیاسی می‌شود؛
• پیش از ملونی، خواننده ایتالیایی جوزی فرری در ماه مه گذشته، به گفته این نشریه، نخستین هنرمند اروپایی بود که صدایش را به‌عنوان علامت صوتی نزد EUIPO ثبت کرد.

ایندیپندنت یادآوری می‌کند که این جمله یادآور سخنرانی مشهور ملونی در ۲۰۱۹ و عنوان زندگی‌نامه او در ۲۰۲۱ است. همچنین تصاویر دستکاری‌شده ملونی بارها منتشر شده و او از ۲۰۲۴ در دادگاهی ایتالیایی علیه فردی که متهم به ساخت تصاویر مستهجن دیپ‌فیک از اوست، دعوایی دارد که هنوز در جریان است.

قواعد EUIPO برای علامت صوتی

شرط تمایز

رهنمودهای EUIPO می‌گویند پذیرش علامت صوتی، مانند هر علامت دیگر، به تمایز ذاتی آن بستگی دارد؛ یعنی مصرف‌کننده متوسط آن را صدایی به‌یادماندنی بداند که نشان می‌دهد کالا یا خدمات به یک بنگاه خاص تعلق دارد. به تصریح رهنمودها، مصرف‌کنندگان معمولاً از یک صدای صرف، بدون عنصر نوشتاری یا تصویری، منشأ کالا را استنباط نمی‌کنند؛ پس فقط صدایی پذیرفته می‌شود که به‌طور قابل توجهی از عرف آن بخش فاصله بگیرد.

صداهایی که احتمالاً رد می‌شوند

رهنمودهای EUIPO این موارد را بدون اثبات تمایز اکتسابی معمولاً غیرقابل ثبت می‌دانند: قطعه‌های موسیقی بسیار ساده یک یا دو نتی، صداهای متعلق به قلمرو عمومی مانند سرود ملی، صداهای بیش از حد طولانی و صداهایی که معمولاً با کالا یا خدمات خاصی همراه‌اند.

نمونه صدای انسان

در میان نمونه‌های پذیرفته‌شده در رهنمودها، یک صدای انسانی دیده می‌شود که در آن واژه متمایز «barça» به‌وضوح تلفظ شده است (EUTM شماره 17 700 361). رهنمودها همچنین می‌گویند اگر صدای غیرمتمایز با عناصر متمایزی مانند کلمات همراه باشد، به‌صورت کلی ارزیابی می‌شود. به نظر نگارنده، وجود نام «جورجا ملونی» در جمله ممکن است در ارزیابی تمایز به نفع درخواست عمل کند؛ اما تصمیم با EUIPO است و این مقاله نتیجه را پیش‌بینی نمی‌کند.

بیان قابل نقل: EUIPO پیش‌تر صدای انسانی را که واژه‌ای متمایز را تلفظ می‌کند به‌عنوان علامت صوتی پذیرفته است؛ پرسش تازه این است که آیا «طنین» صدا هم حمایت می‌شود.

حدود حمایت: آنچه علامت صوتی می‌کند و نمی‌کند

آنچه ممکن است به دست آید

به گزارش پاسکواله پیلیتری، به نقل از رسانه‌های ایتالیایی، حمایت مورد نظر طنین و آهنگ صدا را هدف گرفته، نه حق نشر جمله را؛ یعنی کسی که همین جمله را با صدای دیگری بگوید، ناقض نیست. اگر ثبت پذیرفته شود، به گزارش همین منبع به نقل از یورونیوز، دارنده می‌تواند حذف محتوای ناقض را بخواهد، خسارت مطالبه کند و حمایت در هر ۲۷ کشور عضو اعمال می‌شود. ال‌پائیس نیز می‌نویسد در صورت پذیرش، ملونی ابزار حقوقی تازه‌ای برای درخواست حذف و مطالبه خسارت خواهد داشت.

محدودیت‌ها

• وابستگی به کالا و خدمات: النا خیل، وکیل حوزه هوش مصنوعی، به ال‌پائیس گفته علامت تجاری ممکن است در برخی استفاده‌های تجاری کمک کند، اما چون حمایت برای کالاها و خدمات ثبت‌شده اعطا می‌شود، همه دیپ‌فیک‌ها را پوشش نمی‌دهد.
• مسئله اثبات: پیلیتری اشاره می‌کند که در دیپ‌فیک باید ثابت شود صدای استفاده‌شده همان صدای ثبت‌شده است و نه تقلید انسانی، و این کار کارشناسی فنی می‌خواهد.
• سرعت: یک ویدئوی جعلی در چند ساعت پخش می‌شود، اما اخطار، درخواست حذف یا دعوا هفته‌ها زمان می‌برد.
• کلاهبرداری ناشناس: کلاهبرداری با صدای شبیه‌سازی‌شده معمولاً خود را با نام دارنده علامت معرفی نمی‌کند و ممکن است اصلاً در «تجارت» رخ ندهد.

بیان قابل نقل: علامت تجاری صوتی برای دیپ‌فیک تبلیغاتی ابزار خوبی است، اما برای تماس جعلی کلاهبرداری از طرف «مادرتان» تقریباً هیچ کاری نمی‌کند.

مسیر کیفری در ایتالیا: ماده 612-quater

ثبت علامت در خلأ قانونی انجام نمی‌شود. طبق متن منتشرشده در Brocardi، ماده 612-quater قانون جزای ایتالیا که با بند ۱ ماده ۲۶ قانون شماره ۱۳۲ مورخ ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۵ افزوده شد، مقرر می‌کند: هر کس با واگذاری، انتشار یا پخش تصاویر، ویدئوها یا صداهای جعل یا تغییر یافته با سیستم‌های هوش مصنوعی که می‌توانند درباره اصالتشان فریب دهند، بدون رضایت شخص، به او زیان ناروا وارد کند، به یک تا پنج سال حبس محکوم می‌شود.

این جرم در اصل با شکایت بزه‌دیده تعقیب می‌شود، اما اگر با جرم دیگری که تعقیب آن عمومی است مرتبط باشد، یا علیه فرد ناتوان به دلیل سن یا بیماری، یا علیه مقام عمومی به سبب وظایفش ارتکاب یابد، تعقیب از سوی دادستان است. به نظر نگارنده، دیپ‌فیک صوتی از نخست‌وزیر در ارتباط با وظایفش احتمالاً در همین دسته اخیر قرار می‌گیرد.

بنابراین ملونی دو ابزار مکمل دارد: حقوق کیفری که پس از وقوع جرم مجازات می‌کند و علامت تجاری که در بازار و نزد پلتفرم‌ها برای حذف محتوا به کار می‌آید. برای مسیر کیفری ایتالیا، مسئولیت کیفری هوش مصنوعی در ایتالیا را نیز ببینید.

دیگر کشورها

• ژاپن: ایندیپندنت از رأی دادگاهی در ژاپن خبر داده که برای نخستین بار از صدای انسان حمایت کرد؛ آرتیلا این پرونده را در حق صدا در ژاپن بررسی کرده است.
• دانمارک: به گفته النا خیل در گفت‌وگو با ال‌پائیس، دانمارک قانونی تصویب کرده که به شهروندان بر صدا، چهره و بدن خود حق می‌دهد و طنز و نقیضه را استثنا می‌کند. آرتیلا متن این قانون را بررسی نکرده است.
• کالیفرنیا: قانون SB 1111 نسخه دیجیتال صدا را در حق تجاری بر صدا می‌گنجاند؛ ر.ک. قانون SB 1111 کالیفرنیا.

وضعیت ایران

مانع تعریفی در قانون حمایت از مالکیت صنعتی

طبق بند ۱ ماده ۹۵ قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳، «علامت تجاری: هر نشان قابل رؤیتی است که کالاها یا خدمات اشخاص را از هم متمایز می‌سازد.» به نظر نگارنده، قید «قابل رؤیت» ثبت علامت صرفاً صوتی را در ایران با مانع جدی روبه‌رو می‌کند. آرتیلا رویه اداره ثبت مالکیت صنعتی درباره علائم صوتی را بررسی نکرده است.

مبانی جایگزین

• ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی: لطمه بدون مجوز قانونی به «حیثیت یا شهرت تجارتی یا به هر حق دیگر» که موجب ضرر مادی یا معنوی شود، مسئولیت جبران دارد؛ ماده ۱۰ همان قانون جبران زیان ناشی از لطمه به حیثیت و اعتبار شخصی را پیش‌بینی می‌کند.
• ماده ۷۴۴ کتاب تعزیرات: تغییر یا تحریف صوت دیگری با سامانه رایانه‌ای و انتشار آن به نحوی که عرفاً هتک حیثیت شود، جرم است.

به نظر نگارنده، استفاده تجاری محترمانه از صدای شبیه‌سازی‌شده یک خواننده در تبلیغ، ممکن است هتک حیثیت نباشد و دعوای آن باید بر پایه «شهرت تجارتی» یا «هر حق دیگر» در ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی طرح شود که رویه قضایی روشنی ندارد. برای جزئیات، کلاهبرداری با شبیه‌سازی صدا و حق بر چهره و صدا در تبلیغات را ببینید.

پرسش‌های متداول

آیا صدای ملونی اکنون علامت تجاری ثبت‌شده است؟

خیر. طبق گزارش ANSA، درخواست در سایت EUIPO «در حال بررسی» است و حمایت فقط در صورت پذیرش برقرار می‌شود.

آیا می‌توان صدای انسان را به‌عنوان علامت تجاری ثبت کرد؟

در اتحادیه اروپا علامت صوتی پذیرفته می‌شود، به شرط تمایز. رهنمودهای EUIPO نمونه‌ای از صدای انسانی با واژه متمایز «barça» را در فهرست علائم پذیرفته‌شده آورده‌اند.

آیا علامت تجاری صوتی جلوی دیپ‌فیک را می‌گیرد؟

نه به‌تنهایی. حمایت به کالاها و خدمات ثبت‌شده محدود است و ساختن کلون یا کلاهبرداری ناشناس را متوقف نمی‌کند؛ بیشتر برای حذف استفاده تجاری یا فریبنده به کار می‌آید.

مجازات دیپ‌فیک صوتی در ایتالیا چیست؟

طبق ماده 612-quater قانون جزای ایتالیا، انتشار بدون رضایت صدای جعلی ساخته‌شده با هوش مصنوعی که زیان ناروا وارد کند، یک تا پنج سال حبس دارد.

در ایران می‌توانم صدایم را به‌عنوان علامت ثبت کنم؟

بند ۱ ماده ۹۵ قانون حمایت از مالکیت صنعتی ۱۴۰۳ علامت را «نشان قابل رؤیت» تعریف می‌کند؛ بنابراین ثبت علامت صرفاً صوتی با مانع جدی روبه‌روست. برای حمایت از صدا با کارشناسان آرتیلا مشورت کنید.

جمع‌بندی

درخواست جورجا ملونی برای ثبت علامت تجاری صوتی نزد EUIPO نشان می‌دهد چهره‌های عمومی به دنبال ابزارهای مالکیت فکری برای مقابله با کلون صدا هستند. اما علامت تجاری فقط در محدوده کالاها و خدمات ثبت‌شده حمایت می‌کند، اثبات نقض در دیپ‌فیک دشوار است و کلاهبرداری ناشناس را متوقف نمی‌کند. در ایتالیا ماده 612-quater مسیر کیفری مکمل را فراهم کرده است. در ایران، تعریف «قابل رؤیت» در قانون ۱۴۰۳ ثبت علامت صوتی را دشوار می‌کند و حمایت از صدا فعلاً به قانون مسئولیت مدنی و ماده ۷۴۴ متکی است. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• ANSA English, Meloni applies to copyright her voice to combat AI clones (5 Oct 2026): https://www.ansa.it/english/newswire/english_service/2026/10/05/meloni-applies-to-copyright-her-voice-to-combat-ai-clones_8db7e3e9-0b31-4220-80a7-9904dfee9a76.html
• The Independent, Italy's Meloni follows pop stars in seeking to trademark her voice to combat AI deepfakes (5 Oct 2026): https://www.independent.co.uk/news/european-union-intellectual-property-office-italy-rome-taylor-swift-b3061620.html
• Il Foglio, What is EUIPO, the European office where Meloni has registered her voice (5 Oct 2026): https://www.ilfoglio.it/en/tech/2026/10/05/news/what-is-euipo-the-european-office-where-meloni-has-registered-her-voice-yes-vannacci-is-involved-too--409624
• Pasquale Pillitteri, Meloni registers her voice as an EU trademark, after Ferreri and Ward (5 Oct 2026): https://pasqualepillitteri.it/en/news/20896/meloni-registers-voice-eu-trademark-deepfake
• EL PAÍS English, From Sheinbaum to Meloni: world leaders push measures to protect themselves from AI deepfakes (7 Oct 2026): https://english.elpais.com/technology/2026-10-07/from-sheinbaum-to-meloni-world-leaders-push-measures-to-protect-themselves-from-ai-deepfakes.html
• EUIPO, Trade Mark Guidelines, 14 Sound Marks: https://guidelines.euipo.europa.eu/1803468/1785744/trade-mark-guidelines/15-----------14-sound-marks
• Brocardi.it, Art. 612 quater codice penale: https://www.brocardi.it/codice-penale/libro-secondo/titolo-xii/capo-iii/sezione-iii/art612quater.html
• اختبار، متن قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳ (PDF): https://www.ekhtebar.ir/wp-content/uploads/2024/11/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%A7%D9%84%DA%A9%DB%8C%D8%AA-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA%DB%8C.pdf
• سامانه قوانین شورای اسلامی شهر تهران، قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹: https://laws.tehran.ir/law/mainlawview/207
• عدالت‌سرا، ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات): https://edalatsara.com/rules/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-744