حق صدا در ژاپن؛ رأی دادگاه توکیو در پرونده صدای AI
حق صدا در ژاپن: دادگاه ناحیه توکیو در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ صدا را مانند چهره مشمول حق پابلیسیتی دانست، اما دعوای تسودا علیه TikTok را به دلیل حذف ویدئوها رد کرد.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۱۸
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
تعریف: حق صدا در ژاپن در معنای این مقاله به قاعده‌ای اشاره دارد که دادگاه ناحیه توکیو (شعبه مدنی ۴۶، شعبه تخصصی مالکیت فکری) در رأی ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ در دعوای صداپیشه مشهور کنجیرو تسودا علیه شرکت TikTok Pte. Ltd. بیان کرد: صدای انسان «مانند چهره، نماد شخصیت فرد» است و استفاده بی‌اجازه از آن می‌تواند نقض حق پابلیسیتی (حق کنترل بهره‌برداری تجاری از هویت) باشد. این نخستین بار است که دادگاهی ژاپنی چنین حکمی می‌دهد؛ با این حال، خود دعوا رد شد.
شبیه‌سازی صدا با هوش مصنوعی ارزان و سریع شده است. برای صداپیشگان، خوانندگان و گویندگان، صدا هم سرمایه حرفه‌ای است و هم بخشی از هویت. پرونده تسودا—صداپیشه نقش‌های اصلی در مجموعه‌هایی مانند «جوجوتسو کایسن»—نخستین دعوای ژاپن درباره نقض «حقوق صدا» با هوش مصنوعی مولد بود. رأی آن هم پیروزی اصولی است و هم شکستی عملی؛ و همین دوگانگی آن را برای وکلای حوزه دیپ‌فیک آموزنده می‌کند.
بیان قابل نقل: دادگاه توکیو صدا را مانند چهره «نماد شخصیت فرد» دانست؛ نخستین حکم قضایی ژاپن درباره حق پابلیسیتی صدا.
ماجرای پرونده
طبق گزارش جاپان تایمز و تحلیل دفتر حقوقی ایتو کای در توکیو:
- یک حساب کاربری در TikTok از ژوئیه ۲۰۲۴ تا سپتامبر ۲۰۲۵ در مجموع ۱۸۸ ویدئو منتشر کرد که روایت آن‌ها با صدایی شبیه صدای تسودا انجام شده بود؛ موضوع ویدئوها افسانه‌های شهری و پدیده‌های ماورایی بود.
- طبق دادخواست، حساب حدود ۲۱۰ هزار دنبال‌کننده داشت، میانگین بازدید هر ویدئو حدود ۱.۴۷ میلیون بود و سازنده ماهانه ۵۰۰ تا ۷۵۰ هزار ین درآمد داشت. این ارقام ادعای خواهان است.
- صاحب حساب در وب‌سایتی جانبی نوشته بود صدا از آموزش هوش مصنوعی با صدای «دوستی که تقلید صدای خوبی دارد» ساخته شده، نه صدای خود تسودا؛ در حالی که بسیاری از کامنت‌ها می‌گفتند «صدای تسوکن است».
- تسودا در اوت ۲۰۲۵ دستور افشای اطلاعات ارسال‌کننده گرفت، اما هویت او شناسایی نشد؛ در سپتامبر ۲۰۲۵ از TikTok درخواست حذف کرد و در نوامبر ۲۰۲۵ دعوا را اقامه کرد.
- صاحب حساب در ۲۹ مه ۲۰۲۶ حساب را حذف کرد و طبق قواعد داخلی TikTok، داده‌های ویدئوها پس از ۲۸ ژوئن ۲۰۲۶ از سرورها پاک شد. جلسه رسیدگی پنج روز بعد، در ۳ ژوئیه، ختم شد.
خواهان به دو مبنا استناد کرد: حق منع ذیل ماده ۳ قانون پیشگیری از رقابت غیرمنصفانه ژاپن، و حق پابلیسیتی. TikTok استدلال کرد صدا «صدای عمومی مردانه» است و چون ویدئوها حذف شده، دعوا موضوعیت ندارد.
رأی دادگاه: سه بخش
به گزارش دفتر ایتو کای، شعبه به ریاست قاضی آیا تاکاهاشی:
- دعوا را به دلیل فقدان نفع رد نکرد. دادگاه گفت وجود یا عدم وجود موضوع درخواست حذف، به ماهیت حق حذف مربوط است نه به نفع در دعوا؛ پس وارد ماهیت شد.
- قاعده کلی را بیان کرد. ترجمه آزاد بخش کلیدی: «صدای انسان، مانند چهره او، نماد شخصیت فرد است؛ استفاده بی‌اجازه از صدای مثلاً یک اجراکننده، در جایی که آن صدا قدرت جذب مشتری برای فروش کالا دارد و استفاده از آن منحصراً با هدف بهره‌برداری از این قدرت جذب صورت می‌گیرد، نقض حق پابلیسیتی است.»
- دعوا را رد کرد. چون ویدئوها تا ختم رسیدگی حذف شده بودند، حتی اگر TikTok تکلیفی به حذف داشت، تکلیف دیگری باقی نمانده بود. دادگاه صریحاً گفت به سایر موضوعات اختلافی نمی‌پردازد.
بیان قابل نقل: در پرونده تسودا، حق شناخته شد اما جبرانی داده نشد؛ حذف ویدئوها پیش از صدور رأی، دعوای حذف را بی‌موضوع کرد.
چرا این رأی مهم است؟
پر کردن خلأ رأی «پینک لیدی»
دیوان عالی ژاپن در رأی ۲ فوریه ۲۰۱۲ (پرونده «Pink Lady») حق پابلیسیتی را درباره «نام، چهره و مانند آن» به رسمیت شناخته بود اما درباره صدا ساکت بود. به گفته دفتر ایتو کای، دکترین غالب صدا را مشمول می‌دانست و گزارش نهایی کارگروه وزارت دادگستری ژاپن درباره «مسئولیت مدنی استفاده بی‌اجازه از چهره، صدا و مانند آن» (منتشرشده ۷ اوت ۲۰۲۶) نیز به‌عنوان راهنمای تفسیری اعلام کرده بود صدا می‌تواند مشمول این حق باشد. رأی ۳۰ سپتامبر نخستین تأیید قضایی این دیدگاه است و همان معیار «منحصراً با هدف بهره‌برداری از قدرت جذب مشتری» را به کار گرفته است.
آنچه تصمیم‌گیری نشد
همین دفتر حقوقی محدودیت‌ها را برمی‌شمارد—و این‌ها برای فهم دقیق رأی ضروری است:
- معیار شباهت یا یکسانی صدا تعیین نشد؛ یعنی هنوز معلوم نیست چه زمانی صدای مصنوعی «صدای فلانی» محسوب میشود؛
- اثر ادعای «با صدای دوستم آموزش دادم» بررسی نشد؛
- تکلیف پلتفرم به حذف و مسئولیت آن تعیین نشد؛
- چون معیار «قدرت جذب مشتری» است، حمایت از صدای افراد غیرمشهور، استفاده غیرتجاری و صدای افراد درگذشته در این رأی مطرح نشد.
بیان قابل نقل: رأی توکیو نمی‌گوید صدای مصنوعی چه زمانی «صدای شما» است؛ مهم‌ترین پرسش عملی دیپ‌فیک صوتی هنوز باز است.
درس‌های راهبردی برای دعاوی دیپ‌فیک صوتی
دفتر ایتو کای از این پرونده توصیه‌هایی استخراج کرده که فراتر از ژاپن هم کاربرد دارد:
- فقط حذف نخواهید. اگر خواسته فقط حذف باشد، با حذف محتوا دعوا بی‌موضوع میشود. منع انتشار آینده، منع استفاده از داده صوتی آموزش‌دیده و خسارت را هم بخواهید.
- دستور موقت را مقدم کنید، چون رسیدگی ماهوی طولانی است.
- ادله را پیش از حذف حفظ کنید: نشانی، تاریخ، بازدید، تعداد دنبال‌کننده، کسب درآمد و کامنت‌ها.
- تحلیل فنی مقایسه صدا را زود آماده کنید.
این توصیه‌ها با تجربه دعاوی مشابه در هند نیز همخوان است؛ جایی که دادگاه‌ها با دستور موقت گسترده از حق شخصیت حمایت کرده‌اند (نگاه کنید به حق شخصیت و دستور موقت دیپ‌فیک سامانتا).
زاویه ایران: صدا در حقوق ایران چه جایگاهی دارد؟
در حقوق ایران «حق صدا» یا «حق پابلیسیتی» با این عنوان قانون‌گذاری نشده است. با این حال، چند مبنای موجود قابل استناد است:
- ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی هر کس را که بدون مجوز قانونی، عمداً یا در نتیجه بی‌احتیاطی، به «حیثیت یا شهرت تجارتی یا به هر حق دیگر» که به موجب قانون برای افراد ایجاد شده لطمه بزند و موجب ضرر مادی یا معنوی شود، مسئول جبران می‌داند. «شهرت تجارتی» برای صداپیشه‌ای که از صدای خود درآمد دارد، مبنای قابل بحثی است.
- ماده ۱۰ همان قانون به کسی که به حیثیت و اعتبارات شخصی او لطمه وارد شده، اجازه مطالبه زیان مادی و معنوی می‌دهد و دادگاه می‌تواند علاوه بر خسارت، به رفع زیان از طرق دیگر مانند الزام به عذرخواهی و درج حکم در جراید حکم دهد.
- ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) تغییر یا تحریف فیلم، صوت یا تصویر دیگری از طریق سامانه رایانه‌ای یا مخابراتی و انتشار آن را، به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت شود، جرم دانسته است.
تفاوت مهم این است که ماده ۷۴۴ بر «هتک حیثیت» تکیه دارد؛ در حالی که در پرونده تسودا، مسئله بهره‌برداری تجاری از صدا بود، نه لزوماً هتک حیثیت. اینکه دادگاه‌های ایران استفاده تجاری بی‌اجازه از صدای شبیه‌سازی‌شده را مصداق «شهرت تجارتی» یا «حق دیگر» بدانند، تحلیل نویسنده است و رویه قضایی مشخصی برای آن سراغ نداریم. برای مبانی تفصیلی‌تر، حق بر چهره و صدا و برای سناریوهای کلاهبرداری صوتی، کلاهبرداری با شبیه‌سازی صدا را ببینید.
بیان قابل نقل: در ایران، صدای شبیه‌سازی‌شده بیشتر از دریچه هتک حیثیت و مسئولیت مدنی قابل پیگیری است تا یک «حق صدا»ی مستقل.
پرسش‌های متداول
دادگاه توکیو دقیقاً درباره حق صدا در ژاپن چه گفت؟
گفت صدای انسان مانند چهره نماد شخصیت فرد است و استفاده بی‌اجازه از صدایی که قدرت جذب مشتری دارد، اگر منحصراً برای بهره‌برداری از این قدرت باشد، نقض حق پابلیسیتی است. این نخستین حکم قضایی ژاپن در این باره است.
چرا دعوای کنجیرو تسودا رد شد؟
چون ویدئوها تا زمان ختم رسیدگی حذف شده بودند و خواسته فقط حذف بود. دادگاه گفت تکلیف دیگری به حذف باقی نمانده و به سایر موضوعات، از جمله شباهت صدا و مسئولیت TikTok، نپرداخت.
آیا این رأی TikTok را مسئول دانست؟
خیر. دادگاه درباره اینکه پلتفرم چه زمانی تکلیف به حذف دارد یا مرتکب نقض محسوب میشود، تصمیمی نگرفت.
آیا افراد غیرمشهور هم از این حق بهره‌مندند؟
رأی بر معیار «قدرت جذب مشتری» تکیه دارد که عمدتاً افراد مشهور را پوشش می‌دهد. حمایت از صدای افراد عادی در این رأی مطرح نشد، هرچند برخی حقوق‌دانان ژاپنی تعبیر «نماد شخصیت» را مبنایی برای حمایت گسترده‌تر می‌دانند.
در ایران اگر صدایم با هوش مصنوعی شبیه‌سازی شود چه کنم؟
ادله را فوراً حفظ کنید، از پلتفرم درخواست حذف کنید و بسته به مورد، به ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی برای شکایت کیفری و مواد ۱ و ۱۰ قانون مسئولیت مدنی برای مطالبه خسارت فکر کنید؛ ارزیابی دقیق را به وکیل بسپارید.
جمع‌بندی
رأی ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ دادگاه ناحیه توکیو صدا را برای نخستین بار در ژاپن مشمول حق پابلیسیتی دانست و راهنمای تفسیری وزارت دادگستری را تأیید کرد؛ اما چون ویدئوها پیش از رأی حذف شده بودند، کنجیرو تسودا جبرانی نگرفت و پرسش‌های شباهت صدا و مسئولیت پلتفرم باز ماند. پیام عملی روشن است: در دعاوی دیپ‌فیک صوتی، خواسته را محدود به حذف نکنید. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست؛ برای بررسی پرونده خود با کارشناسان آرتیلا گفتگو کنید.
منابع
- The Japan Times (Jiji), While calling voice a protected right, court dismisses voice actor's AI case (30 Sep 2026): https://www.japantimes.co.jp/news/2026/09/30/japan/crime-legal/voice-actor-lawsuit-ai-tiktok/
- Kyodo News, Japan court rules voice is protected as publicity right in AI cloning case (30 Sep 2026): https://english.kyodonews.net/articles/-/86781
- 伊藤海法律事務所 (Kai Ito Law Office), 津田健次郎事件判決 – 声は人格の象徴である (analysis of Tokyo Dist. Ct. judgment of 30 Sep 2026, Case No. Reiwa 7 (wa) 70635): https://kai-law.jp/news/kenjiro-tsuda/
- قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹ (سامانه مصوبات شورای شهر تهران): https://laws.tehran.ir/law/mainlawview/207
- ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (عدالت‌سرا): https://edalatsara.com/rules/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-744