ممنوعیت دیپ‌فیک در سطح اروپا؛ طرح سوسیالیست‌ها
گروه سوسیالیست‌ها و دموکرات‌های پارلمان اروپا خواستار ممنوعیت دیپ‌فیک‌های زیان‌بار و بدون رضایت در کل اتحادیه شده‌اند؛ حق بر چهره دیجیتال: کپی‌رایت یا شخصیت؟
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۲۹
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
تعریف: ممنوعیت دیپ‌فیک در اتحادیه اروپا در این مقاله به پیشنهادی اشاره دارد که به گزارش پولیتیکو (۲۰ اکتبر ۲۰۲۶)، در پیش‌نویس اهداف فناوری گروه سوسیالیست‌ها و دموکرات‌ها (S&D) در پارلمان اروپا آمده است: ممنوعیت دیپ‌فیک‌های زیان‌بار، بدون رضایت یا فریبنده در سراسر اتحادیه و الزام پلتفرم‌ها و ارائه‌دهندگان هوش مصنوعی به جلوگیری از انتشار آن‌ها، به جای انتظار برای شکایت قربانیان. این پیشنهاد هنوز یک موضع سیاسی است و طرح قانونی رسمی نیست.
بیان قابل نقل: مسئله اروپا کمبود قانون درباره دیپ‌فیک نیست؛ مسئله این است که هیچ‌یک از این قوانین، حقی عمومی بر چهره و صدای دیجیتال ایجاد نمی‌کند.
پیشنهاد S&D چیست؟
محتوای پیش‌نویس
طبق گزارش پولیتیکو، پیش‌نویس S&D خواهان ممنوعیت دیپ‌فیک‌های زیان‌بار، بدون رضایت یا فریبنده است؛ اقدامی که پلتفرم‌ها و ارائه‌دهندگان AI را ملزم می‌کند از گسترش این محتوا پیشگیری کنند. پیش‌نویس سازوکار اجرای این ممنوعیت را مشخص نکرده است.
تیمو ولکن، نماینده آلمانی S&D و از قانون‌گذاران کلیدی گزارش پارلمان درباره کپی‌رایت و هوش مصنوعی، به پولیتیکو گفته: «روند کنونی به سمت راه‌حل‌های ملی متفاوت، فقط سردرگمی حقوقی ایجاد می‌کند که بازیگران بد می‌توانند از آن سوءاستفاده کنند.» او انتظار دارد حمایت از «نسخه‌های دیجیتال» در ابتکار آتی کپی‌رایت کمیسیون اروپا گنجانده شود.
زمینه سیاسی
پولیتیکو به گزارشی اشاره می‌کند که طبق آن ۵۰ نماینده پارلمان اروپا هدف دیپ‌فیک‌های جنسی قرار گرفته‌اند. پارلمان اروپا در مارس از کمیسیون خواسته بود اقداماتی علیه نسخه‌های دیجیتال غیرمجاز را بررسی کند و کریستل شالده‌موزه، نماینده دانمارکی S&D، اکنون خواستار پاسخ کمیسیون و ارزیابی ارزش افزوده قانون‌گذاری در سطح اتحادیه است. کمیسیون نیز نظرخواهی درباره تغییرات احتمالی قواعد کپی‌رایت را تا ۳ نوامبر ادامه می‌دهد.
نقشه کنونی قواعد اروپایی
آنچه وجود دارد
| ابزار | کارکرد در برابر دیپ‌فیک |
|---|---|
| قانون هوش مصنوعی (AI Act) | الزامات شفافیت برای دیپ‌فیک (ر.ک. کد عملکرد شفافیت محتوای AI) |
| قانون خدمات دیجیتال (DSA) | چگونگی برخورد پلتفرم‌ها با محتوای غیرقانونی |
| محدودیت‌های تازه «برهنه‌سازی» | به گزارش پولیتیکو، از دسامبر درباره قابلیت‌های برهنه‌سازی برخی سامانه‌های AI اعمال میشود (ر.ک. ممنوعیت تصاویر جنسی AI در اروپا) |
آنچه وجود ندارد
به تعبیر ژوائو پدرو کینتایس، دانشیار مؤسسه حقوق اطلاعات دانشگاه آمستردام: «آنچه به‌روشنی وجود ندارد، ادعای مالکیت در حقوق اتحادیه است... نه اینکه حمایتی وجود نداشته باشد، اما چارچوب روشنی برای مالکیت نیست.» به نوشته پولیتیکو، یک تأیید جعلی چهره‌های مشهور می‌تواند هم‌زمان حریم خصوصی، رضایت، تکالیف پلتفرم و بهره‌برداری تجاری را درگیر کند.
موج ملی: چهل‌تکه قوانین
طبق گزارش پولیتیکو:
- دانمارک: لایحه اصلاح قانون کپی‌رایت برای حمایت از چهره، صدا و ویژگی‌های هویتی، با تمرکز بر انتشار عمومی و استثنای نقیضه، طنز و نقد؛ و حکم جداگانه برای حمایت از بازیگران و موسیقی‌دانان (ر.ک. لایحه L49 دانمارک)؛
- قبرس: اصلاح قانون کپی‌رایت در مارس برای حمایت در برابر تقلیدهای دیجیتال غیرمجاز؛
- بلژیک: پیشنهاد یک «حق مجاور» جدید بر تصویر و صدای افراد در سپتامبر؛
- هلند: نظرخواهی درباره پیش‌نویس قانون در سال گذشته؛
- آلمان: حمایت کابینه از تدابیر جداگانه علیه دیپ‌فیک‌های جنسی و جعل هویت زیان‌بار (ر.ک. قانون خشونت دیجیتال آلمان)؛
- ایتالیا: درخواست ثبت صدای جورجا ملونی به‌عنوان علامت تجاری (ر.ک. علامت تجاری صوتی ملونی).
لینته خریلارت، نماینده میانه‌راست بلژیک و از پیشنهاددهندگان طرح آن کشور، با اشاره به جعل هویت پزشکان در ویدئوهای گمراه‌کننده، گفته اتحادیه در مسیر درست است «اما نه به اندازه کافی سریع».
بیان قابل نقل: هرچه شمار قوانین ملی دیپ‌فیک بیشتر شود، استدلال برای یک قاعده اروپایی قوی‌تر میشود. (برداشت از سخن برنت هوگنهولتز)
کپی‌رایت یا حقوق شخصیت؟
نقد رویکرد کپی‌رایتی
استینا تایلمان-لاک، دانشیار مدرسه کسب‌وکار کپنهاگ، هشدار داده: «آن را در کپی‌رایت نپزید؛ چون فقط برای کپی‌رایت مشکل می‌سازید و شاید مسئله واقعی را هم حل نکنید.» به نوشته پولیتیکو، خطر اصلی این است که حقوق مالکیت فکری قابل واگذاری و اعطای مجوزاند؛ بازیگران ممکن است کنترل «همزاد هوش مصنوعی» خود را به شرکت‌های ضبط یا استودیوها واگذار کنند. در طرح دانمارک، حمایت عمومی غیرقابل انتقال است، اما حق جداگانه اجراکنندگان قابل اعطای مجوز است.
برنت هوگنهولتز، استاد حقوق دانشگاه آمستردام، معتقد است حقوق حریم خصوصی و شخصیت موجود، حمایت قابل توجهی فراهم می‌کنند، اما چهل‌تکه بودن نظام‌های ملی خود مشکل‌ساز است.
تحلیل نگارنده: انتخاب میان «کپی‌رایت» و «حقوق شخصیت» فقط یک بحث نظری نیست؛ تعیین می‌کند که آیا حق بر چهره را می‌توان فروخت، به ارث برد یا برای همیشه به یک استودیو واگذار کرد. رویکرد حق بر صدا در لیتوانی که از مسیر قانون مدنی پیش می‌رود، نمونه‌ای از راه سوم است.
پیامد برای پلتفرم‌ها و ارائه‌دهندگان هوش مصنوعی
تحلیل نگارنده: مهم‌ترین تغییر پیشنهادی S&D، جابه‌جایی بار مسئولیت از قربانی به پلتفرم است. در نظام کنونی DSA، پلتفرم‌ها عمدتاً پس از دریافت اخطار درباره محتوای غیرقانونی اقدام می‌کنند؛ اما الزام به «پیشگیری از انتشار» می‌تواند به معنای ابزارهای تشخیص پیشینی، تطبیق اثر انگشت دیجیتال یا محدودیت در قابلیت‌های تولید تصویر باشد. چنین الزامی با منع کلی نظارت عمومی در حقوق اتحادیه و با آزادی بیان، به‌ویژه برای نقیضه و طنز، در تنش قرار می‌گیرد. ارائه‌دهندگان مدل‌های تولید تصویر و صدا، از جمله شرکت‌های غیراروپایی که به کاربران اروپایی خدمت می‌دهند، باید طراحی محصول خود را با این روند هماهنگ کنند و سیاست‌های رضایت و حذف سریع را از هم‌اکنون تقویت کنند.
نگاه تطبیقی: ایران
تحلیل نگارنده: در ایران نیز حقی عمومی و صریح بر «چهره و صدای دیجیتال» وجود ندارد. حمایت کیفری عمدتاً از طریق ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (تغییر یا تحریف فیلم، صوت یا تصویر و انتشار آن به نحو هتک حیثیت) و ماده ۷۴۵ (انتشار صوت یا تصویر خصوصی بدون رضایت) انجام میشود (ر.ک. جرم دیپ‌فیک در قانون ایران). در بعد مدنی، ماده ۱۰ قانون مسئولیت مدنی امکان مطالبه زیان مادی و معنوی ناشی از لطمه به حیثیت را می‌دهد. اما استفاده تجاری غیرمجاز از چهره یا صدا که موجب هتک حیثیت نشود، مانند تبلیغ جعلی با صدای یک هنرمند، در خلأ نسبی قرار دارد. بحث اروپا درباره انتخاب میان کپی‌رایت و حقوق شخصیت، برای قانون‌گذار ایرانی نیز آموزنده است.
پرسش‌های متداول
پیشنهاد S&D درباره دیپ‌فیک چیست؟
ممنوعیت دیپ‌فیک‌های زیان‌بار، بدون رضایت یا فریبنده در سراسر اتحادیه و الزام پلتفرم‌ها و ارائه‌دهندگان AI به پیشگیری از انتشار آن‌ها.
آیا این پیشنهاد قانون است؟
خیر. طبق گزارش پولیتیکو، بخشی از پیش‌نویس اهداف فناوری یک گروه سیاسی است و سازوکار اجرا را مشخص نکرده است.
قانون هوش مصنوعی اروپا درباره دیپ‌فیک چه می‌گوید؟
الزامات شفافیت برای دیپ‌فیک وضع کرده، اما حق عمومی بر چهره یا صدای دیجیتال ایجاد نمی‌کند.
چرا برخی کارشناسان با رویکرد کپی‌رایتی مخالف‌اند؟
چون حقوق کپی‌رایت قابل واگذاری‌اند و ممکن است افراد کنترل نسخه دیجیتال خود را به شرکت‌ها واگذار کنند.
در ایران چه حمایتی در برابر دیپ‌فیک وجود دارد؟
عمدتاً حمایت کیفری مواد ۷۴۴ و ۷۴۵ قانون مجازات اسلامی و حمایت مدنی ماده ۱۰ قانون مسئولیت مدنی.
جمع‌بندی
پیشنهاد S&D نشان می‌دهد بحث دیپ‌فیک در اروپا از «شفافیت» به «ممنوعیت و پیشگیری» در حال حرکت است. پرسش کلیدی این است که حق بر چهره دیجیتال در قالب کپی‌رایت، حق مجاور یا حقوق شخصیت شکل گیرد. پاسخ کمیسیون و ابتکار آتی کپی‌رایت، مسیر را روشن‌تر خواهد کرد؛ تا آن زمان، افراد و کسب‌وکارها باید با چهل‌تکه‌ای از قوانین ملی کنار بیایند. برای مشاوره با کارشناسان آرتیلا در تماس باشید. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.
منابع
- https://www.politico.eu/article/socialists-and-democrats-push-eu-law-deepfake/