حق بر صدا در لیتوانی؛ طرح قانون مدنی علیه شبیه‌سازی صدا

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: حق بر صدا حقی از خانواده حقوق شخصیت است که به هر فرد اجازه می‌دهد درباره تکثیر، انتشار و هر گونه استفاده از صدایش، اعم از صدای واقعی، تقلید یا صدای ساخته‌شده با هوش مصنوعی که او را قابل شناسایی می‌کند، تصمیم بگیرد. به گزارش LRT (۱۱ اکتبر ۲۰۲۶، به نقل از ELTA)، ویتاوتاس کرناگیس، نماینده پارلمان لیتوانی (Seimas)، طرحی برای افزودن ماده‌ای با عنوان «Teisė į balsą» (حق بر صدا) به قانون مدنی لیتوانی ثبت کرده است.

بیان قابل نقل: لیتوانی می‌خواهد صدا را همان جایگاهی بدهد که تصویر سال‌ها در حقوق شخصیت داشته است.

این مقاله بر گزارش‌های LRT به زبان لیتوانیایی (۱۱ اکتبر) و انگلیسی (۱۲ اکتبر ۲۰۲۶، به نقل از BNS) تکیه دارد. متن نهایی طرح ممکن است در روند قانون‌گذاری تغییر کند.

مفاد طرح

قاعده اصلی: رضایت

طبق گزارش LRT، صدای شخص فقط با رضایت او قابل تکثیر، انتشار یا استفاده است. پس از فوت، رضایت را همسر، والدین یا فرزندان می‌دهند. رضایت باید روشن باشد و اهداف، ابزارها و دامنه استفاده را مشخص کند.

سه قاعده حمایتی

قاعده	توضیح
تفکیک ضبط و ساخت	رضایت به ضبط صدا به معنای اجازه ساخت صدای مصنوعی نیست
منع اسقاط دائم	چشم‌پوشی پیشاپیش و دائمی از حق ممنوع است
شمول صدای مصنوعی	صدای ساخته هوش مصنوعی که فرد را قابل شناسایی کند، «صدا» محسوب می‌شود

بیان قابل نقل: رضایت به ضبط، رضایت به شبیه‌سازی نیست؛ این تفکیک ساده، هسته حمایت طرح لیتوانی است.

استثنای طنز و نقیضه

طرح برای نقیضه (پارودی) و طنز استثنا قائل است، به شرطی که درباره اصالت ضبط گمراه نکند و به شرف، کرامت، اعتبار حرفه‌ای یا حریم خصوصی شخص آسیب نزند. طبق گزارش LRT، استفاده تجاری یا تبلیغاتی بدون رضایت همواره غیرقانونی است.

زمان اجرا و خلأ فعلی

تاریخ پیشنهادی اجرا ۱ مه ۲۰۲۷ است. طبق گزارش LRT، انگیزه طرح این است که قانون مدنی لیتوانی از حق بر تصویر حمایت می‌کند اما حمایت صریحی از صدا ندارد. کرناگیس به گزارش LRT انگلیسی گفته پیشرفت هوش مصنوعی تشخیص صدای واقعی از مصنوعی را دشوارتر کرده و فرصت‌هایی برای اطلاعات نادرست و کلاهبرداری ایجاد کرده است.

واکنش‌های سیاسی

دولت و رئیس‌جمهور

به گزارش LRT انگلیسی، میندائوگاس سینکویچیوس، نخست‌وزیر، قصد ندارد از روش جورجا ملونی پیروی کند. ملونی هفته پیش از آن عبارت «Io sono Giorgia Meloni» را برای ثبت به‌عنوان علامت تجاری اتحادیه اروپا ارائه کرده بود (ر.ک. علامت تجاری صوتی ملونی). به گفته نخست‌وزیر، حمایت علامت تجاری در برابر استفاده تجاری غیرمجاز، مشکل دیپ‌فیک‌های سیاسی را حل نمی‌کند. دولت اعلام کرده بررسی خواهد کرد آیا قوانین لیتوانی از صدا و شمایل دیجیتال افراد به‌قدر کافی حمایت می‌کند یا نه.

لیناس اریکسوناس، مشاور هوش مصنوعی نخست‌وزیر، پیشنهاد کرده لیتوانی طرح دانمارک برای منع انتشار نسخه‌های دیجیتال واقع‌نما از چهره و صدای افراد بدون رضایت را نیز بررسی کند (ر.ک. لایحه L49 دانمارک). گیتاناس نائوسدا، رئیس‌جمهور، برنامه‌ای برای اقدام حقوقی ویژه جهت حمایت از صدای خود ندارد.

نمایندگان

اگنه شیرینسکینه از طرح حمایت کرده و گفته با امکان شبیه‌سازی واقع‌نمای صدا، نیاز به حمایت افزایش یافته است. ویتاوتاس یوزاپایتیس، نماینده و خواننده اپرا، از بحث درباره موضوع حمایت کرده اما تأکید کرده باید دیپ‌فیک‌های بدخواهانه را از آثار خلاقانه تفکیک کرد.

تحلیل حقوقی

سه الگوی حمایت از صدا

تحلیل نگارنده: اروپا اکنون سه الگو را تجربه می‌کند: (۱) علامت تجاری (ملونی)، که دامنه آن به استفاده تجاری در بازار محدود است؛ (۲) حق مرتبط با کپی‌رایت (طرح دانمارک)، که حمایت را در قالب مالکیت فکری می‌ریزد؛ و (۳) حق شخصیت در قانون مدنی (طرح لیتوانی). الگوی سوم به ماهیت صدا به‌عنوان جزئی از شخصیت نزدیک‌تر است و هم استفاده تجاری و هم غیرتجاری را پوشش می‌دهد.

نقاط قوت

تحلیل نگارنده: ممنوعیت اسقاط دائمی حق، بازیگران صدا و هنرمندان را در برابر قراردادهای یک‌طرفه‌ای که حقوق دائمی شبیه‌سازی را واگذار می‌کنند حمایت می‌کند. تفکیک رضایت به ضبط از رضایت به ساخت صدای مصنوعی نیز پاسخی مستقیم به یکی از مهم‌ترین اختلافات صنعت صداپیشگی است.

پرسش‌های باز

تحلیل نگارنده: دو پرسش باقی است. نخست، معیار «قابل شناسایی بودن» صدای مصنوعی در دادگاه چگونه اثبات می‌شود؟ دوم، رابطه این حق با قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا و الزامات شفافیت آن درباره محتوای مصنوعی چیست؟ الزام برچسب‌گذاری، جایگزین رضایت نیست، اما می‌تواند در ارزیابی «گمراه‌کنندگی» در استثنای طنز مؤثر باشد. برای الزامات تبلیغاتی، ر.ک. حقوق تصویر و صدا در تبلیغات دیپ‌فیک.

اجرا در برابر پلتفرم‌ها و فراسرزمینی

تحلیل نگارنده: حق مدنی تنها زمانی مؤثر است که قربانی بتواند سریع به حذف محتوا و جبران خسارت دست یابد. بیشتر دیپ‌فیک‌های صوتی در پلتفرم‌های خارجی منتشر می‌شوند و سازندگان آن‌ها اغلب ناشناس یا خارج از کشورند. بنابراین ارزش عملی طرح لیتوانی به پیوند آن با سازوکارهای اطلاع و حذف در قانون خدمات دیجیتال اتحادیه اروپا (DSA) بستگی دارد: اگر استفاده بدون رضایت از صدا صراحتاً «غیرقانونی» شود، قربانی مبنای روشن‌تری برای درخواست حذف از پلتفرم‌ها خواهد داشت. همچنین تعیین قانون حاکم بر دعوای نقض حق شخصیت در محیط فرامرزی، پرسشی است که طرح به‌تنهایی پاسخ نمی‌دهد.

نگاه تطبیقی: ایران

در حقوق ایران، ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات، جرایم رایانه‌ای) تغییر یا تحریف صوت دیگری و انتشار آن را، به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت او شود، جرم‌انگاری کرده است (ر.ک. قانون و کلاهبرداری با شبیه‌سازی صدا).

تحلیل نگارنده: این حمایت کیفری و مشروط به هتک حیثیت است؛ در حالی که طرح لیتوانی حمایتی مدنی و مبتنی بر رضایت است که حتی استفاده بدون هتک حیثیت را نیز، اگر بدون رضایت باشد، غیرقانونی می‌کند. خلأ اصلی در ایران، نبود قاعده صریح مدنی درباره استفاده تجاری از صدای مصنوعی افراد است. قانون‌گذار ایرانی می‌تواند از الگوی لیتوانی برای پیش‌بینی رضایت مشخص، منع اسقاط دائم و استثنای طنز الهام بگیرد.

توصیه عملی

1. شرکت‌های فعال در تولید صدای مصنوعی، رضایت جداگانه و مشخص برای ساخت صدای مصنوعی بگیرند؛
2. قراردادهای صداپیشگی بازنگری شوند تا شرط واگذاری دائمی حق شبیه‌سازی نداشته باشند؛
3. تولیدکنندگان محتوای طنز، از گمراه‌کنندگی درباره اصالت پرهیز و برچسب روشن استفاده کنند؛
4. تبلیغ‌کنندگان از هر گونه استفاده از صدای افراد بدون رضایت کتبی خودداری کنند.

پرسش‌های متداول

حق بر صدا در طرح لیتوانی چیست؟

حق فرد بر تصمیم‌گیری درباره تکثیر، انتشار و استفاده از صدای واقعی یا مصنوعی قابل شناسایی خود، که به قانون مدنی افزوده می‌شود.

آیا رضایت به ضبط صدا کافی است؟

خیر؛ طبق طرح، رضایت به ضبط به معنای اجازه ساخت صدای مصنوعی نیست.

طنز و نقیضه مجاز است؟

بله، به شرطی که درباره اصالت گمراه نکند و به شرف، کرامت، اعتبار یا حریم خصوصی آسیب نزند.

طرح از چه زمانی اجرا می‌شود؟

تاریخ پیشنهادی ۱ مه ۲۰۲۷ است؛ طرح هنوز باید در پارلمان تصویب شود.

حمایت از صدا در حقوق ایران چگونه است؟

ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی تحریف صوت و انتشار آن را در صورت هتک حیثیت جرم می‌داند؛ قاعده مدنی صریح وجود ندارد.

جمع‌بندی

طرح «حق بر صدا» لیتوانی، الگوی سوم اروپا در برابر دیپ‌فیک صوتی است: حمایت مدنی مبتنی بر رضایت، با منع اسقاط دائم و استثنای محدود طنز. هم‌زمانی آن با اقدام ملونی و طرح دانمارک نشان می‌دهد صدا در حال تبدیل شدن به یکی از کانون‌های اصلی حقوق شخصیت در عصر هوش مصنوعی است. برای مشاوره با کارشناسان آرتیلا در تماس باشید.

منابع

• https://www.lrt.lt/naujienos/kultura/12/3079044/kernagis-siulo-recepta-apsisaugoti-nuo-di-klastociu-teisine-asmens-balso-apsauga
• https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/3080130/lithuanian-lawmakers-propose-legal-protection-against-ai-voice-cloning