مسئولیت مدل متن‌باز هوش مصنوعی در اروپا و ایران
مسئولیت مدل متن‌باز هوش مصنوعی: معافیت‌های محدود قانون AI اروپا برای GPAI، تداوم ریسک سیستمی و کپی‌رایت، تفکیک ارائه‌دهنده و استقراردهنده، و وضعیت مقررات ایران.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۱۸
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
تعریف: مسئولیت مدل متن‌باز هوش مصنوعی به تکالیف و مسئولیت حقوقی کسانی گفته میشود که مدل‌های همه‌منظوره (GPAI) را با مجوز آزاد منتشر می‌کنند، یا آن‌ها را در محصول تجاری استقرار می‌دهند، یا با تنظیم دقیق بعدی مشتق می‌سازند. متن‌باز بودن شفافیت و پژوهش را تقویت می‌کند، اما به‌خودی‌خود ریسک حقوقی را حذف نمی‌کند؛ به‌ویژه وقتی مدل وارد محصول تجاری، سامانه پرریسک یا کاربرد ممنوع شود.
از اوت ۲۰۲۶ موج تازه‌ای از اجرای قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا بر مدل‌های همه‌منظوره و شفافیت محتوا فعال شده است. هم‌زمان، جامعه متن‌باز می‌پرسد: آیا انتشار وزن‌ها و کد، معافیت می‌آورد؟ پاسخ کوتاه اتحادیه اروپا این است: معافیت محدود، مشروط و ناکامل. این مقاله همان تفکیک را برای مخاطب ایرانی توضیح می‌دهد. برای چارچوب کلی، مقالات قانون هوش مصنوعی اروپا و مسئولیت در ایران و آیین‌نامه‌های قانون ملی هوش مصنوعی را ببینید.
ارائه‌دهنده، استقراردهنده و کاربر: سه نقش متفاوت
پیش از بحث متن‌باز، نقش‌ها را جدا کنید:
- ارائه‌دهنده مدل (provider): کسی که مدل GPAI را توسعه می‌دهد و عرضه می‌کند؛
- استقراردهنده (deployer): کسی که سامانه هوش مصنوعی را در بستر حرفه‌ای به کار می‌گیرد؛
- کاربر نهایی: مصرف‌کننده یا استفاده‌کننده خروجی.
تنظیم دقیق مدل پایه توسط شرکت ثالث می‌تواند نقش‌ها را جابه‌جا یا مضاعف کند: ناشر مدل پایه ممکن است همچنان ارائه‌دهنده باشد، اما سازنده نسخه تنظیم‌شده نیز تکالیف جداگانه بیابد. جزئیات صلاحیت و تعریف نقش را باید با متن قانون AI و رهنمودهای کمیسیون و وکیل متخصص تطبیق داد؛ از ذکر شتاب‌زده شماره ماده خارج از منابع تأییدشده پرهیز کنید و در صورت استناد دقیق، متن رسمی را مبنا قرار دهید.
بیان قابل نقل: متن‌باز بودن مدل، زنجیره مسئولیت را پاک نمی‌کند؛ وقتی همان مدل موتور محصول تجاری شود، ریسک حقوقی برمی‌گردد.
قانون AI اروپا و مدل‌های همه‌منظوره از ۲ اوت ۲۰۲۶
چه چیزی از ۲ اوت ۲۰۲۶ اجرا میشود؟
طبق صفحه رسمی اجرای قانون AI کمیسیون اروپا، از ۲ اوت ۲۰۲۶ از جمله این محورها قابل اجرا و پیگیری‌اند:
- رویه‌های ممنوع هوش مصنوعی (با بالاترین سطح جریمه بالقوه)؛
- تعهدات ارائه‌دهندگان مدل‌های همه‌منظوره (GPAI)، از جمله شفافیت برای پایین‌دست و احترام به کپی‌رایت، و قواعد ایمنی برای پیشرفته‌ترین مدل‌ها با ریسک سیستمی؛
- الزامات شفافیت برای برخی سامانه‌ها، مانند اطلاع‌رسانی تعامل با هوش مصنوعی و برچسب‌گذاری دیپ‌فیک/محتوای ترکیبی.
دفتر هوش مصنوعی کمیسیون بر ارائه‌دهندگان GPAI و برخی سامانه‌های مرتبط نظارت دارد؛ مقامات ملی بر سایر سامانه‌ها. سقف‌های اعلامی جریمه برای نقض‌های عمدی یا از روی تقصیر می‌تواند به ده‌ها میلیون یورو یا درصدی از گردش مالی جهانی برسد؛ رقم دقیق تابع نوع تخلف است و باید از متن قانون استخراج شود.
معافیت متن‌باز: چه چیزی کم میشود و چه چیزی می‌ماند؟
پرسش‌وپاسخ رسمی میز خدمت قانون AI توضیح می‌دهد که ارائه‌دهندگان مدل GPAI منتشرشده به‌صورت متن‌باز ممکن است از برخی تعهدات معاف شوند؛ به‌طور مشخص الزام به نگه‌داشت مستندات فنی برای مقامات، ارائه مستندات به ارائه‌دهندگان سامانه پایین‌دست، و در شرایطی تعیین نماینده مجاز برای ارائه‌دهنده مستقر خارج از اتحادیه اروپا. این معافیت‌ها مشروط‌اند به اینکه:
- مدل با مجوز واقعاً آزاد و متن‌باز منتشر شود که دسترسی، استفاده، تغییر و توزیع را بدون پول‌سازی محدودکننده فراهم کند؛
- پارامترها—از جمله وزن‌ها—معماری و اطلاعات استفاده علنی باشد؛
- مدل دارای ریسک سیستمی نباشد.
حتی در صورت تحقق شرایط بالا، ارائه‌دهنده از سیاست رعایت کپی‌رایت و الزام به انتشار خلاصه به‌قدر کافی باجزئیات از محتوای آموزشی معاف نیست؛ زیرا متن‌باز بودن لزوماً اطلاعات داده آموزشی یا نحوه رعایت کپی‌رایت را آشکار نمی‌کند. مدل‌های GPAI با ریسک سیستمی باید همه تعهدات مرتبط را رعایت کنند، صرف‌نظر از متن‌باز بودن.
بیان قابل نقل: معافیت متن‌باز قانون AI اروپا محدود است: شفافیت داده آموزشی و کپی‌رایت می‌مانند و ریسک سیستمی معافیت را از بین می‌برد.
تطبیق اینکه آیا مجوز خاص یک پروژه «واقعاً آزاد و متن‌باز» محسوب میشود یا نه، و آیا آستانه ریسک سیستمی فعال شده، موضوع ارزیابی حقوقی موردی است و باید پرچم «بررسی وکیل» بخورد. برای جزئیات بیشتر می‌توان به artificialintelligenceact.eu و رهنمودهای کمیسیون درباره دامنه تعهدات GPAI مراجعه کرد.
پایین‌دست: تنظیم دقیق و محصول تجاری
حتی اگر ناشر مدل پایه از بخشی از تعهدات GPAI معاف باشد، شرکت ایرانی یا اروپایی که مدل را در سامانه منابع انسانی، اعتبارسنجی، مراقبت سلامت یا نظارت به کار می‌برد، ممکن است به‌عنوان استقراردهنده سامانه پرریسک یا بازیگر دیگرِ زنجیره، تکالیف جداگانه داشته باشد. همچنین کاربردهای ممنوع—مانند برخی اشکال دستکاری یا امتیازدهی اجتماعی غیرمجاز—با متن‌باز بودن مدل مشروع نمی‌شوند.
حقوق مالکیت فکری داده آموزشی نیز جداست: مقاله کپی‌رایت و داده آموزشی هوش مصنوعی را ببینید. درباره کارگزاران خودمختار نیز مسئولیت حقوقی ایجنت‌های هوش مصنوعی مرتبط است.
ایران: مقررات در حال شکل‌گیری
قانون ملی توسعه هوش مصنوعی و آیین‌نامه‌های اجرایی آن هنوز میدان اصلی روشن‌سازی مسئولیت ارائه‌دهندگان مدل—اعم از متن‌باز و بسته—در ایران‌اند. تا تکمیل مقررات جزئی، تحلیل مسئولیت از مسیرهای زیر قابل طرح است و باید با وکیل و متون رسمی به‌روز شود:
- مسئولیت مدنی ناشی از خسارت قابل استناد به خروجی یا طراحی محصول؛
- قواعد کیفری سایبری اگر مدل برای جعل، کلاهبرداری یا محتوای مجرمانه به کار رود؛
- حقوق مصرف‌کننده و تبلیغات اگر قابلیت مدل بیش از واقعیت ادعا شود؛
- قرارداد لایسنس: شروط منع استفاده غیرمجاز، قطع مسئولیت، و به‌روزرسانی ایمنی.
نباید ادعا کرد ایران «معافیت متن‌باز» مشابه ماده مشخص اتحادیه اروپا دارد، مگر آنکه در آیین‌نامه رسمی چنین چیزی تصریح و احراز شود.
بیان قابل نقل: در ایران نبود مقرره جزئی درباره مدل متن‌باز به‌معنای منطقه بدون مسئولیت نیست؛ قرارداد، خسارت و جرایم سایبری همچنان فعال‌اند.
برای طراحی انطباق محصول با وکلای متخصص آرتیلا مشورت کنید.
توصیه عملی برای ناشران و شرکت‌های استفاده‌کننده
برای ناشر مدل متن‌باز
- مجوز را شفاف انتخاب و منتشر کنید؛ ابهام در «آزاد بودن» معافیت اروپایی را تهدید می‌کند.
- خلاصه داده آموزشی و سیاست کپی‌رایت را جدی بگیرید—حتی اگر از برخی مستندات معاف باشید.
- ارزیابی کنید آیا مدل شما نزدیک آستانه ریسک سیستمی است یا نه.
- مدل کارت و محدودیت‌های استفاده ممنوع را منتشر کنید.
برای شرکت‌هایی که مدل متن‌باز را تجاری می‌کنند
- نقش خود را (ارائه‌دهنده مشتق، استقراردهنده، یا هر دو) نقشه کنید.
- ارزیابی انطباق قانون AI را اگر بازار اتحادیه اروپا دارید، جداگانه انجام دهید.
- لاگ استفاده، پالایش خروجی خطرناک، و پاسخ به سوءاستفاده را طراحی کنید.
- قرارداد با مشتری را بر اساس ریسک واقعی بنویسید، نه شعار «چون متن‌باز است مشکلی نیست».
پرسش‌های متداول
آیا مدل متن‌باز از قانون AI اروپا معاف است؟
خیر، نه به‌طور کامل. معافیت‌های محدود برای برخی مستندات GPAI وجود دارد، مشروط به مجوز آزاد واقعی، علنی بودن وزن‌ها و نبود ریسک سیستمی؛ تعهدات کپی‌رایت و خلاصه داده آموزشی می‌مانند.
از چه تاریخی تعهدات GPAI اجرا میشود؟
طبق اطلاع‌رسانی کمیسیون اروپا، تعهدات مرتبط با ارائه‌دهندگان GPAI و برخی قواعد شفافیت از ۲ اوت ۲۰۲۶ در چارچوب اجرای قانون AI قابل پیگیری‌اند.
تفاوت ارائه‌دهنده و استقراردهنده چیست؟
ارائه‌دهنده مدل را می‌سازد و عرضه می‌کند؛ استقراردهنده سامانه را در کاربرد حرفه‌ای به کار می‌گیرد. یک شرکت می‌تواند هر دو نقش را داشته باشد.
اگر مدل متن‌باز را تنظیم دقیق کنم چه میشود؟
ممکن است تکالیف تازه‌ای به‌عنوان ارائه‌دهنده مدل مشتق یا استقراردهنده سامانه پیدا کنید. ارزیابی نقش با وکیل ضروری است.
در ایران تکلیف مدل متن‌باز چیست؟
مقرره اختصاصی مشابه معافیت اروپایی احراز نشده است. مسئولیت از مسیر قانون ملی AI (در حال تکمیل)، قرارداد، مسئولیت مدنی و جرایم سایبری تحلیل میشود.
جمع‌بندی
متن‌باز بودن مدل هوش مصنوعی امتیاز شفافیت می‌آورد، اما سپر مطلق مسئولیت نیست. قانون AI اروپا از ۲ اوت ۲۰۲۶ تعهدات GPAI را فعال کرده و فقط معافیت‌های مشروط و محدود برای برخی مستندات قائل شده است؛ ریسک سیستمی و الزامات کپی‌رایت پابرجا می‌مانند. در ایران، تا روشن شدن آیین‌نامه‌های اجرایی، شرکت‌ها باید با فرض مسئولیت قراردادی و مدنی محصول طراحی کنند. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.
منابع
- European Commission, Enforcement framework of the AI Act: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/enforcement-ai-act
- AI Act Service Desk, Open-source GPAI FAQ: https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/ai-act/faq/how-does-ai-act-apply-general-purpose-ai-models-released-open-source
- Artificial Intelligence Act portal: https://artificialintelligenceact.eu/
- European Commission press material IP/26/1714: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/api/files/document/print/en/ip_26_1714/IP_26_1714_EN.pdf