حق مؤلف و آموزش هوش مصنوعی: داده‌های آموزشی قانونی است؟

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: بحث حق مؤلف و آموزش هوش مصنوعی به این پرسش می‌پردازد که آیا کپی کردن کتاب‌ها، مقالات، تصاویر و موسیقی برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی، بدون اجازه صاحبان اثر، نقض حقوق انحصاری آنان است یا نه، و اگر مدل بخش‌هایی از اثر را «به خاطر بسپارد» و بازتولید کند، چه کسی مسئول است. تا مهر ۱۴۰۵، دادگاه‌های کشورهای مختلف پاسخ‌های متفاوتی داده‌اند و ایران هنوز حکم صریحی در این باره ندارد.

مدل‌های زبانی و تصویری بزرگ با حجم عظیمی از داده آموزش می‌بینند که بخش مهمی از آن آثار دارای حق مؤلف است. از سوی دیگر، نویسندگان، ناشران، عکاسان و آهنگسازان می‌پرسند چرا آثارشان بدون اجازه و پرداخت حق‌الامتیاز استفاده می‌شود. این مقاله وضعیت حقوقی این بحث را در ایران، آمریکا، انگلستان، آلمان و اتحادیه اروپا مرور می‌کند. برای بحث مالکیت خروجی‌های AI، بخش مالکیت فکری مقاله حقوق هوش مصنوعی را ببینید.

وضعیت حقوقی در ایران

قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (۱۳۴۸)

این قانون، پایه حمایت از آثار ادبی و هنری در ایران است:

• ماده ۱: به مؤلف، مصنف و هنرمند «پدیدآورنده» و به آنچه از راه دانش یا هنر یا ابتکار آنان پدید می‌آید، بدون در نظر گرفتن طریقه یا روش بیان یا ایجاد آن، «اثر» گفته می‌شود.
• ماده ۲: آثار مورد حمایت را برمی‌شمارد؛ از جمله کتاب و نوشته‌های علمی، فنی، ادبی و هنری، شعر و ترانه، آثار سمعی و بصری، موسیقی، نقاشی، عکس و طرح.
• ماده ۳: حق انحصاری نشر، پخش، عرضه و اجرای اثر و حق بهره‌برداری مادی و معنوی از نام و اثر را به پدیدآورنده اختصاص می‌دهد.

خلأ قانونی

قانون ۱۳۴۸ در زمانی نوشته شده که «کپی ماشینی برای یادگیری» قابل تصور نبود. حکمی صریح درباره متن‌کاوی و داده‌کاوی (TDM) یا آموزش مدل وجود ندارد و رویه قضایی منتشرشده‌ای نیز در این باره نمی‌شناسیم. قانون ملی توسعه هوش مصنوعی (۱۴۰۵) نیز در بند «پ» ماده ۴، تدوین اسناد مربوط به «حفاظت از دارایی‌های فکری» در حوزه هوش مصنوعی را به آینده سپرده است.

بیان قابل نقل: در حقوق ایران، قاعده صریحی درباره مجاز یا ممنوع بودن آموزش هوش مصنوعی با آثار دارای حق مؤلف وجود ندارد و موضوع باید با قواعد عمومی قانون ۱۳۴۸ سنجیده شود.

ایالات متحده: دکترین استفاده منصفانه

Bartz v. Anthropic

در این دعوای گروهی که نویسندگان علیه شرکت Anthropic اقامه کردند، طرفین به توافق حل‌وفصل ۱.۵ میلیارد دلاری رسیدند. دادگاه فدرال در ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۶ تأیید نهایی این توافق را صادر کرد. طبق گزارش‌ها، سهم تخمینی اعضای گروه حدود ۳ هزار دلار به ازای هر اثر است. این پرونده نشان داد که منشأ داده (به‌ویژه استفاده از نسخه‌های غیرمجاز کتاب‌ها) می‌تواند ریسک مالی سنگینی ایجاد کند، حتی اگر استدلال استفاده منصفانه درباره خود آموزش مطرح باشد.

Kadrey v. Meta

در این پرونده، قاضی Vince Chhabria در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۵ به نفع Meta رأی داد و استفاده از کتاب‌های خواهان‌ها برای آموزش مدل Llama را «استفاده منصفانه» دانست. اما دادگاه تصریح کرد که رأی محدود به همان سیزده نویسنده و ادله ارائه‌شده است و به معنای قانونی بودن کلی آموزش AI نیست.

مالکیت خروجی

جدا از بحث داده آموزشی، دادگاه تجدیدنظر ناحیه کلمبیا در پرونده Thaler v. Perlmutter (مارس ۲۰۲۵) تأیید کرد که کپی‌رایت آمریکا به پدیدآورنده انسانی نیاز دارد و دیوان عالی در مارس ۲۰۲۶ از رسیدگی به آن خودداری کرد.

انگلستان و آلمان: دو رأی متفاوت

Getty Images v. Stability AI (انگلستان)

دادگاه عالی انگلستان در ۴ نوامبر ۲۰۲۵ ادعای اصلی Getty در زمینه نقض ثانویه حق مؤلف را رد کرد. استدلال دادگاه این بود که وزن‌های مدل Stable Diffusion الگوها را یاد می‌گیرند اما تصاویر Getty را ذخیره نمی‌کنند؛ بنابراین مدل «نسخه ناقض» محسوب نمی‌شود. ادعاهای مربوط به خود آموزش و خروجی‌ها در جریان دعوا کنار گذاشته شده بود و یافته‌های محدودی در زمینه علامت تجاری به نفع Getty صادر شد.

GEMA v. OpenAI (آلمان)

دادگاه منطقه‌ای مونیخ در ۱۱ نوامبر ۲۰۲۵ بیشتر ادعاهای GEMA (انجمن حقوق اجرای موسیقی آلمان) علیه OpenAI را پذیرفت. دادگاه نتیجه گرفت مدل‌ها متن ترانه‌ها را «به خاطر سپرده» بودند، بنابراین مدل‌ها حاوی تکثیر اثرند و خروجی‌های ناقض، OpenAI را مسئول می‌کند؛ و استثنای متن‌کاوی و داده‌کاوی در این وضعیت قابل اعمال نیست.

بیان قابل نقل: تفاوت اصلی رأی‌های انگلستان و آلمان در این است که آیا مدل، اثر را «به خاطر سپرده» و قابل بازتولید است یا فقط الگوها را آموخته است.

اتحادیه اروپا: استثنای TDM و تکالیف قانون AI

استثنای متن‌کاوی و داده‌کاوی

دستورالعمل حق مؤلف در بازار واحد دیجیتال (۲۰۱۹/۷۹۰) در ماده ۴ استثنایی برای متن‌کاوی و داده‌کاوی پیش‌بینی کرده است، به شرط آنکه صاحب حق، استفاده را به شیوه مناسب (برای محتوای آنلاین، به صورت ماشین‌خوان) «رزرو» نکرده باشد. یعنی صاحبان اثر می‌توانند با اعلام انصراف (opt-out)، از این استثنا خارج شوند.

تکالیف ارائه‌دهندگان مدل‌های همه‌منظوره

قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا ارائه‌دهندگان مدل‌های هوش مصنوعی همه‌منظوره (GPAI) را مکلف می‌کند سیاستی برای رعایت حقوق مؤلف اتحادیه، از جمله احترام به رزرو حقوق، داشته باشند و خلاصه‌ای به اندازه کافی جامع از محتوای مورد استفاده برای آموزش منتشر کنند. این تکالیف از ۲ اوت ۲۰۲۵ اعمال شده و اجرای مقررات GPAI توسط مراجع اتحادیه از ۲ اوت ۲۰۲۶ آغاز شده است.

توصیه‌های عملی

برای توسعه‌دهندگان ایرانی

1. منشأ داده آموزشی را مستند کنید و از نسخه‌های غیرمجاز (کتاب‌های قاچاق) استفاده نکنید.
2. برای داده‌های تجاری و ارزشمند، مجوز بگیرید یا قرارداد لیسانس ببندید.
3. اگر محصول را به بازار اروپا عرضه می‌کنید، به رزرو حقوق ماشین‌خوان (opt-out) احترام بگذارید.
4. سازوکار فیلتر خروجی برای جلوگیری از بازتولید عین آثار طراحی کنید.

برای پدیدآورندگان و ناشران

1. شرایط استفاده وب‌سایت خود را درباره استفاده برای آموزش AI روشن کنید.
2. در صورت انتشار آنلاین، از سازوکارهای ماشین‌خوان برای اعلام عدم اجازه استفاده کنید.
3. در قراردادهای نشر، تکلیف حقوق مربوط به آموزش هوش مصنوعی را صریحاً تعیین کنید.
4. برای ثبت و حمایت از آثار، با متخصصان مالکیت فکری مشورت کنید.

پرسش‌های متداول

آیا آموزش هوش مصنوعی با کتاب‌های دیگران در ایران قانونی است؟

حکم صریحی در قوانین ایران وجود ندارد. قانون حمایت حقوق مؤلفان ۱۳۴۸ حق انحصاری نشر و بهره‌برداری را به پدیدآورنده می‌دهد، اما به آموزش ماشینی اشاره‌ای ندارد و رویه قضایی منتشرشده‌ای در این باره سراغ نداریم.

نتیجه پرونده Anthropic چه بود؟

در پرونده Bartz v. Anthropic، توافق حل‌وفصل ۱.۵ میلیارد دلاری در ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۶ تأیید نهایی دادگاه را دریافت کرد.

آیا دادگاه‌ها آموزش AI را استفاده منصفانه می‌دانند؟

در Kadrey v. Meta، دادگاه آموزش مدل را در شرایط همان پرونده استفاده منصفانه دانست، اما تصریح کرد این حکم کلی نیست. نتیجه هر پرونده به ادله و واقعیات آن بستگی دارد.

چرا رأی دادگاه آلمان با انگلستان متفاوت بود؟

دادگاه مونیخ احراز کرد مدل‌ها متن ترانه‌ها را به خاطر سپرده‌اند و قابل بازتولید است، در حالی که دادگاه انگلستان نتیجه گرفت مدل Stable Diffusion تصاویر Getty را ذخیره نمی‌کند.

صاحب اثر چگونه می‌تواند در اروپا مانع آموزش مدل با اثرش شود؟

طبق ماده ۴ دستورالعمل ۲۰۱۹/۷۹۰، با رزرو حقوق به شیوه مناسب، برای محتوای آنلاین به صورت ماشین‌خوان، می‌تواند استفاده تجاری متن‌کاوی را محدود کند.

جمع‌بندی

آموزش هوش مصنوعی با آثار دارای حق مؤلف، یکی از پرچالش‌ترین موضوعات حقوقی سال‌های اخیر است. آمریکا بر پایه استفاده منصفانه و با نتایج متفاوت پیش می‌رود، اروپا با استثنای TDM و حق انصراف و تکالیف شفافیت قانون AI مسیر میانه را برگزیده، و دادگاه‌های انگلستان و آلمان به نتایج متفاوتی رسیده‌اند. در ایران، تا تدوین اسناد پیش‌بینی‌شده در قانون ملی توسعه هوش مصنوعی، قانون ۱۳۴۸ مبنای تحلیل است. راهنمای مالکیت فکری و برند آرتیلا نیز می‌تواند مفید باشد. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• ماده ۱ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (۱۳۴۸)، وکیلیک: https://vakilik.com/laws/view/MTQ3ODM
• ماده ۲ قانون حمایت حقوق مؤلفان، وکیلیک: https://vakilik.com/laws/view/MTQ3ODQ
• ماده ۳ قانون حمایت حقوق مؤلفان، وکیلیک: https://vakilik.com/laws/view/MTQ3ODY
• متن قانون ملی توسعه هوش مصنوعی (۱۴۰۵): https://shenasname.ir/laws/84376
• Bartz v. Anthropic, Order Granting Final Approval of Class Action Settlement (20 July 2026): https://publishers.org/wp-content/uploads/2026/07/Order-Granting-Final-Approval-of-Settlement171.pdf
• Kadrey v. Meta Platforms, Order on Summary Judgment (25 June 2025), Justia: https://law.justia.com/cases/federal/district-courts/california/candce/3:2023cv03417/415175/598/
• U.S. Copyright Office, Fair use summary – Kadrey v. Meta: https://www.copyright.gov/fair-use/summaries/Kadrey-v-Meta-Platforms-Inc-788-F-Supp-3d-1028-ND-Cal-2025.pdf
• Getty Images v Stability AI [2025] EWHC 2863 (Ch): https://www.judiciary.uk/wp-content/uploads/2025/11/Getty-Images-v-Stability-AI.pdf
• Bird & Bird, “Landmark ruling of the Munich Regional Court (GEMA v OpenAI)”: https://www.twobirds.com/en/insights/2025/landmark-ruling-of-the-munich-regional-court-(gema-v-openai)-on-copyright-and-ai-training
• Thaler v. Perlmutter (D.C. Cir. 2025), opinion: https://media.cadc.uscourts.gov/opinions/docs/2025/03/23-5233.pdf
• European Commission, AI Act Service Desk – Timeline: https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/ai-act/timeline/timeline-implementation-eu-ai-act
• Directive (EU) 2019/790 on copyright in the Digital Single Market, EUR-Lex: https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2019/790/oj
• Regulation (EU) 2024/1689 (AI Act), EUR-Lex: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj