آیین‌نامه‌های قانون ملی توسعه هوش مصنوعی: مهلت‌ها و تکالیف
راهنمای آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های قانون ملی توسعه هوش مصنوعی ۱۴۰۵: مهلت‌های سه و شش‌ماهه، دستگاه‌های مسئول، سطوح مخاطره، صندوق ملی و پیامد برای کسب‌وکارها.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۱۸
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
تعریف: «قانون ملی توسعه هوش مصنوعی» قانونی دوازده‌ماده‌ای است که در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ در مجلس شورای اسلامی تصویب شد، در ۴ شهریور ۱۴۰۵ به تأیید شورای نگهبان رسید و در ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ از سوی رئیس مجلس برای اجرا به رئیس‌جمهور ابلاغ شد. اجرای عملی این قانون به حدود ده آیین نامه، اساسنامه و دستورالعمل وابسته است که دستگاه‌های مختلف باید ظرف سه یا شش ماه پس از لازم‌الاجرا شدن قانون تهیه کنند.
قانون‌ها معمولاً با تصویب تمام نمی‌شوند؛ بخش مهمی از جزئیات در مقررات اجرایی تعیین میشود. قانون ملی توسعه هوش مصنوعی نیز بسیاری از موضوعات کلیدی، از دسته‌بندی سطوح مخاطره تا نحوه تبادل داده و اساسنامه صندوق، را به آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌ها سپرده است. این مقاله فهرست این مقررات، مهلت‌ها و دستگاه‌های مسئول را بر اساس متن منتشرشده قانون ارائه می‌کند. برای مرور کلی قانون، مقاله حقوق هوش مصنوعی: مسئولیت، قانون AI اروپا و ایران را ببینید.
مهلت‌ها از چه زمانی محاسبه میشود؟
همه مهلت‌های قانون با عبارت «پس از لازم‌الاجرا شدن این قانون» آمده است. قانون ملی توسعه هوش مصنوعی ترتیب خاصی برای زمان اجرا تعیین نکرده است؛ بنابراین قاعده عمومی ماده ۲ قانون مدنی اعمال میشود: قوانین پانزده روز پس از انتشار در سراسر کشور لازم‌الاجراست، مگر آنکه در خود قانون ترتیب خاصی مقرر شده باشد. برای محاسبه دقیق مهلت‌ها، باید تاریخ انتشار قانون در روزنامه رسمی را مبنا قرار داد.
بیان قابل نقل: مهلت‌های سه و شش‌ماهه قانون ملی توسعه هوش مصنوعی از تاریخ لازم‌الاجرا شدن قانون، یعنی پانزده روز پس از انتشار در روزنامه رسمی، محاسبه میشود.
فهرست مقررات اجرایی قانون
مقررات با مهلت سه ماه
| مقرره | مبنا | دستگاه مسئول | مرجع تصویب |
|---|---|---|---|
| اساسنامه سازمان ملی هوش مصنوعی | تبصره ۲ ماده ۲ | سازمان ملی هوش مصنوعی با همکاری معاونت علمی، سازمان اداری و استخدامی، سازمان برنامه و بودجه و چند وزارتخانه | هیئت وزیران |
| دستورالعمل اشتراک‌گذاری ظرفیت‌های پردازشی، یارانه خدمات پردازشی و حمایت از کاروران پردازشی | تبصره ۱ ماده ۶ | وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات | هیئت وزیران |
| دستورالعمل حمایت از دانشجویان تحصیلات تکمیلی رشته‌های مرتبط با هوش مصنوعی | جزء ۳ بند «الف» ماده ۸ | وزارتخانه‌های علوم، بهداشت و آموزش و پرورش و سازمان اداری و استخدامی | (در قانون تصریح نشده) |
| دستورالعمل اجرایی کاربست هوش مصنوعی برای افزایش بهره‌وری و کاهش زمان ارائه خدمات عمومی | بند «پ» ماده ۹ | کارگروه مشترک سازمان ملی هوش مصنوعی، سازمان اداری و استخدامی، سازمان برنامه و بودجه و وزارت ارتباطات | شورای ملی راهبری هوش مصنوعی |
| اساسنامه صندوق ملی توسعه هوش مصنوعی | بند «الف» ماده ۱۱ | به پیشنهاد سازمان ملی هوش مصنوعی | هیئت وزیران |
مقررات با مهلت شش ماه
| مقرره | مبنا | دستگاه مسئول | مرجع تصویب |
|---|---|---|---|
| آیین‌نامه اجرایی ماده ۷ (ارزیابی و تأیید امنیت سامانه‌ها و مدیریت مخاطرات) | تبصره ماده ۷ | سازمان ملی هوش مصنوعی با همکاری پدافند غیرعامل، افتا، وزارت ارتباطات، پلیس فتا، وزارت ارشاد و مرکز ملی فضای مجازی | هیئت وزیران |
| آیین‌نامه جذب و حمایت از متخصصان هوش مصنوعی در داخل و خارج | بند «ب» ماده ۸ | بنیاد ملی نخبگان با همکاری سازمان ملی هوش مصنوعی و وزارتخانه‌های امور خارجه و علوم | هیئت وزیران |
| دستورالعمل آموزش فنی و حرفه‌ای و مهارتی صنایع وابسته به هوش مصنوعی | بند «پ» ماده ۸ | وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با همکاری سازمان ملی هوش مصنوعی | وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی |
| دستورالعمل بازارگاه ملی هوش مصنوعی و کاروران بخشی داده | بند «ب» ماده ۹ | وزارت ارتباطات با همکاری سازمان ملی هوش مصنوعی | شورای اجرایی فناوری اطلاعات |
مهم‌ترین مقرره برای کسب‌وکارها: آیین‌نامه ماده ۷
ماده ۷ قانون، «مرکز ارزیابی و تأیید امنیت سامانه‌های هوش مصنوعی» را مکلف می‌کند:
- مصادیق سطوح مخاطره را تعیین و دستورالعمل دسته‌بندی و الزامات امنیت سایبری سامانه‌ها را تدوین کند. طبق بند «ح» ماده ۱، سطوح مخاطره به کم‌مخاطره، مخاطره محدود، پرمخاطره و بسیار پرمخاطره قابل دسته‌بندی است.
- سامانه‌های داخلی و خارجی را در بازه‌های شش‌ماهه بر اساس سطح مخاطره ارزیابی و نتیجه را با رعایت ملاحظات امنیتی منتشر کند.
- فرایند انتخاب و اعطای گواهینامه به آزمایشگاه‌های مرجع را تدوین کند.
- محیط‌های آزمون هوش مصنوعی برای توسعه‌دهندگان ایجاد کند.
- معیارهای مربوط به مالکیت، تولید، عرضه، نگهداری و تبادل داده و امنیت سامانه‌ها را برای ارائه به سازمان ملی استاندارد تدوین کند.
بیان قابل نقل: آیین‌نامه ماده ۷ تعیین می‌کند کدام سامانه‌های هوش مصنوعی در ایران «پرمخاطره» یا «بسیار پرمخاطره» تلقی میشوند؛ بنابراین مهم‌ترین مقرره اجرایی برای توسعه‌دهندگان و به‌کارگیرندگان AI است.
داده: ماده ۹ و پیوند با قانون مدیریت داده‌ها
ماده ۹، مرکز ملی فضای مجازی را مکلف می‌کند «فرایند ویژه تبادل داده‌های هوش مصنوعی» را ذیل کارگروه تعامل‌پذیری دولت الکترونیک موضوع ماده ۳ قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی (مصوب ۱۴۰۱) راه‌اندازی کند. این ماده همچنین انعقاد قراردادهای تبادل داده میان دستگاه‌های اجرایی و اشخاص حقیقی و حقوقی را در سقف تعرفه‌های مجاز و «با رعایت قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی و حفظ حریم خصوصی» مجاز می‌داند. تعرفه این خدمات توسط کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات تعیین میشود. درباره خلأ قانون جامع داده‌های شخصی، مقاله حقوق فناوری‌های نوظهور را ببینید.
صندوق ملی توسعه هوش مصنوعی
طبق ماده ۱۱:
- سرمایه اولیه صندوق یک‌صد هزار میلیارد ریال است که طی سه سال (۱۴۰۵، ۱۴۰۶ و ۱۴۰۷) در لوایح بودجه تعیین میشود.
- صندوق نوآوری و شکوفایی، با تصویب هیئت امنا، باید سالانه حداقل ۲۵ درصد از منابع خود را به این صندوق اختصاص دهد.
- طبق بند «ت» ماده ۱۱، دولت مکلف است سالانه حداقل ۱۰ درصد از منابع حاصل از حق‌الامتیاز کاروران (اپراتورهای) ارتباطی را برای یارانه پردازشی، تأمین تجهیزات و حمایت از کسب‌وکارها به صندوق اختصاص دهد.
- دولت باید ردیف بودجه مستقلی برای سازمان ملی هوش مصنوعی در لوایح بودجه سالانه پیش‌بینی کند (بند «ب» ماده ۱۱).
- سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در زیرساخت‌های پردازشی، الگوریتم و دادگان و آزمایشگاه‌های مرجع، مشمول اعتبار مالیاتی بند «ت» ماده ۱۱ قانون جهش تولید دانش‌بنیان (مصوب ۱۴۰۱) میشود.
سایر احکام اجرایی قابل توجه
- معافیت گمرکی: طبق بند «الف» ماده ۱۲، تجهیزات، پردازنده‌ها و سخت‌افزارهای اختصاصی هوش مصنوعی که تولید داخلی ندارند، با پیشنهاد سازمان ملی هوش مصنوعی و تأیید وزارت صمت، از حقوق ورودی معاف میشوند؛ این حکم با الحاق بندی به ماده ۱۱۹ قانون امور گمرکی (مصوب ۱۳۹۰) پیش‌بینی شده است.
- استثنای دستگاه‌های نظامی و امنیتی: دستگاه‌های دارای مأموریت نظامی، دفاعی و امنیتی از شمول تکالیف قانون مستثنا هستند (بند «پ» ماده ۱۲).
- گزارش‌دهی: سازمان ملی هوش مصنوعی باید هر شش ماه گزارش اجرای قانون را به شورای ملی راهبری و کمیسیون‌های صنایع و معادن و آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس ارائه کند (بند «ت» ماده ۱۲).
- اسناد مسئولیت مدنی و کیفری: تدوین اسناد مربوط به حقوق و مسئولیت‌های مدنی و کیفری و حفاظت از دارایی‌های فکری بر عهده «مرکز مطالعات راهبردی و آزمایشگاه توسعه فناوری‌های بنیادین هوش مصنوعی» است (بند «پ» ماده ۴)، اما برای آن مهلتی تعیین نشده است.
وضعیت فعلی
تا زمان نگارش این مقاله (مهر ۱۴۰۵)، در منابعی که بررسی کردیم، خبری از تصویب هیچ‌یک از آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های این قانون منتشر نشده است. با توجه به اینکه قانون در شهریور ۱۴۰۵ ابلاغ شده، مهلت‌های سه‌ماهه احتمالاً در اواخر پاییز و مهلت‌های شش‌ماهه در اواخر زمستان ۱۴۰۵ به پایان می‌رسند؛ تاریخ دقیق به زمان انتشار در روزنامه رسمی بستگی دارد. آرتیلا این مقررات را در بخش رصد تغییرات قانونی ARTI HUB دنبال خواهد کرد.
پرسش‌های متداول
قانون ملی توسعه هوش مصنوعی چه زمانی ابلاغ شد؟
این قانون در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ در مجلس تصویب، در ۴ شهریور ۱۴۰۵ تأیید شورای نگهبان و در ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ از سوی رئیس مجلس به رئیس‌جمهور ابلاغ شد.
چند آیین‌نامه و دستورالعمل برای اجرای این قانون لازم است؟
بر اساس متن قانون، حدود ده مقرره اجرایی شامل دو اساسنامه، دو آیین‌نامه و چند دستورالعمل پیش‌بینی شده که مهلت آن‌ها سه یا شش ماه پس از لازم‌الاجرا شدن قانون است.
کدام آیین‌نامه برای شرکت‌های فعال در هوش مصنوعی مهم‌تر است؟
آیین‌نامه اجرایی ماده ۷، زیرا مصادیق سطوح مخاطره، الزامات امنیت سایبری و فرایند ارزیابی شش‌ماهه سامانه‌های داخلی و خارجی را تعیین می‌کند.
سرمایه صندوق ملی توسعه هوش مصنوعی چقدر است؟
طبق ماده ۱۱، یک‌صد هزار میلیارد ریال که طی سال‌های ۱۴۰۵ تا ۱۴۰۷ در بودجه سنواتی تعیین میشود.
آیا این قانون قواعد مسئولیت خسارت ناشی از هوش مصنوعی را تعیین کرده است؟
خیر. قانون تدوین اسناد مربوط به مسئولیت‌های مدنی و کیفری را به آینده سپرده و برای آن مهلت مشخصی تعیین نکرده است.
جمع‌بندی
قانون ملی توسعه هوش مصنوعی بدون مقررات اجرایی، بیشتر یک نقشه راه است. اساسنامه سازمان و صندوق، آیین‌نامه ارزیابی امنیت و سطوح مخاطره، و دستورالعمل‌های داده و پردازش، شکل واقعی تنظیم‌گری AI در ایران را تعیین خواهند کرد. کسب‌وکارها بهتر است از هم‌اکنون مستندسازی محصول، سیاست داده و ارزیابی ریسک را آغاز کنند. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.
منابع
- متن «قانون ملی توسعه هوش مصنوعی» مصوب ۱۴۰۵/۰۵/۲۸، شناسنامه: https://shenasname.ir/laws/84376
- تسنیم، «قالیباف قانون ملی توسعه هوش مصنوعی را به پزشکیان ابلاغ کرد» (۲۲ شهریور ۱۴۰۵): https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/06/22/3695256
- تسنیم، «تأیید نهایی قانون ملی توسعه هوش مصنوعی در شورای نگهبان» (۱۴ شهریور ۱۴۰۵): https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/06/14/3688829
- هوشیو، «قانون ملی توسعه هوش مصنوعی چیست و چه می‌گوید؟» (۲۳ شهریور ۱۴۰۵): https://hooshio.com/what-is-iran-national-ai-development-law/
- زومیت، «قانون ملی توسعه هوش مصنوعی ابلاغ شد»: https://www.zoomit.ir/iran-news/467113-iran-national-ai-development-law-explained/