حقوق هوش مصنوعی: مسئولیت، قانون AI اروپا و ایران

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

حقوق هوش مصنوعی شاخه‌ای از حقوق فناوری است که به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد: چه کسی پاسخ‌گوی خسارت ناشی از یک سامانه هوشمند است، توسعه‌دهندگان و به‌کارگیرندگان AI چه تکالیفی دارند، و حقوق کاربران و اشخاص ثالث چگونه حفظ می‌شود. سال ۲۰۲۶ (۱۴۰۵) برای این حوزه سالی تعیین‌کننده بوده است: در اتحادیه اروپا بخش بزرگی از قانون هوش مصنوعی اجرایی شد و در ایران «قانون ملی توسعه هوش مصنوعی» به تصویب و تأیید شورای نگهبان رسید. در این مقاله، چارچوب‌های اصلی را با استناد به منابع رسمی مرور می‌کنیم.

چارچوب حقوقی هوش مصنوعی در ایران

سند ملی هوش مصنوعی (۱۴۰۳)

«سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران» در جلسه ۹۰۱ مورخ ۲۹ خرداد ۱۴۰۳ شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب و برای اجرا ابلاغ شد. بر اساس متن منتشرشده، سیاست‌گذاری، هماهنگی و نظارت کلان بر اجرای سند با شورای عالی انقلاب فرهنگی است و «سازمان ملی هوش مصنوعی» به‌عنوان سازمانی مستقل زیر نظر رئیس‌جمهور، ساماندهی زیست‌بوم هوش مصنوعی و دبیرخانه «شورای ملی راهبری هوش مصنوعی» را بر عهده دارد. این سند ماهیتی سیاستی دارد و به‌تنهایی قواعد مسئولیت مدنی یا کیفری تازه‌ای وضع نمی‌کند.

قانون ملی توسعه هوش مصنوعی (۱۴۰۵)

مهم‌ترین تحول تقنینی سال جاری، «قانون ملی توسعه هوش مصنوعی» است که در جلسه علنی ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ مجلس تصویب شد و پس از اصلاحات، در شهریور ۱۴۰۵ به تأیید نهایی شورای نگهبان رسید. بر اساس متن منتشرشده، این قانون دوازده ماده و هشت تبصره دارد. نکات حقوقی کلیدی آن عبارت‌اند از:

• تعریف قانونی هوش مصنوعی و «توسعه‌دهنده»: ماده ۱ برای نخستین بار در یک قانون عادی، هوش مصنوعی، لایه بنیادین، لایه کاربست و توسعه‌دهنده (شخص حقیقی یا حقوقی که سامانه را برای عرضه یا به‌کارگیری طراحی یا توسعه می‌دهد) را تعریف می‌کند.
• رویکرد مبتنی بر سطح مخاطره: در بند «ح» ماده ۱، سامانه‌ها به سطوح کم‌مخاطره، مخاطره محدود، پرمخاطره و بسیار پرمخاطره قابل دسته‌بندی دانسته شده‌اند؛ رویکردی که شباهت ساختاری با قانون اروپا دارد.
• مرکز ارزیابی و تأیید امنیت: طبق ماده ۷، این مرکز مکلف است مصادیق سطوح مخاطره را تعیین کند و سامانه‌های داخلی و خارجی را در بازه‌های شش‌ماهه ارزیابی کند.
• تکلیف به تدوین قواعد مسئولیت: بند «پ» ماده ۴، تدوین اسناد مربوط به «حقوق و مسؤولیت‌های مدنی و کیفری» هوش مصنوعی را برای تصویب در مراجع قانونی پیش‌بینی کرده است. یعنی قواعد اختصاصی مسئولیت هنوز در راه است.
• صندوق ملی توسعه هوش مصنوعی: ماده ۱۱ سرمایه اولیه یک‌صد هزار میلیارد ریال را طی سه سال (۱۴۰۵ تا ۱۴۰۷) پیش‌بینی کرده است.
• استثنا: طبق بند «پ» ماده ۱۲، دستگاه‌های دارای مأموریت نظامی، دفاعی و امنیتی از شمول تکالیف این قانون مستثنا هستند.

نتیجه عملی: قانون جدید بیشتر «نهادساز و توسعه‌محور» است و قواعد ماهوی مسئولیت را به مقررات بعدی سپرده است. تا آن زمان، اختلافات ناشی از AI با قواعد عمومی حل می‌شود.

مسئولیت مدنی هوش مصنوعی در حقوق فعلی ایران

در غیاب قانون خاص، مهم‌ترین مبنا ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی است: هر کس بدون مجوز قانونی، عمداً یا در نتیجه بی‌احتیاطی، به جان، سلامتی، مال، آزادی، حیثیت، شهرت تجارتی یا هر حق دیگری لطمه‌ای وارد کند که موجب ضرر مادی یا معنوی شود، مسئول جبران است.

چه کسی مسئول است؟

هوش مصنوعی در حقوق ایران شخصیت حقوقی ندارد؛ بنابراین مسئولیت همیشه به یک انسان یا شخص حقوقی برمی‌گردد. بسته به واقعیت پرونده، این اشخاص ممکن است مسئول شناخته شوند:

1. توسعه‌دهنده یا تولیدکننده: اگر خطا ناشی از طراحی، داده آموزشی معیوب یا نبود هشدار کافی باشد.
2. به‌کارگیرنده (کسب‌وکار یا نهادی که AI را در خدمات خود استفاده می‌کند): اگر سامانه را خارج از کاربرد مقرر یا بدون نظارت انسانی متعارف به کار ببرد.
3. کاربر نهایی: اگر با علم به خطا یا با سوءاستفاده از ابزار، به دیگری زیان بزند.

چالش اثبات تقصیر

مشکل اصلی، «جعبه سیاه» بودن بسیاری از مدل‌هاست. زیان‌دیده باید تقصیر و رابطه سببیت را ثابت کند، در حالی که به داده‌ها و لاگ‌های سامانه دسترسی ندارد. به همین دلیل، در قراردادهای خرید یا استفاده از خدمات AI، درج شرط‌هایی مانند نگهداری لاگ، تعهد به همکاری در کارشناسی و تخصیص صریح مسئولیت اهمیت زیادی دارد.

قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (EU AI Act)

رویکرد مبتنی بر ریسک

مقررات (EU) 2024/1689 که به «قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا» شهرت دارد، سامانه‌ها را بر اساس ریسک دسته‌بندی می‌کند: کاربردهای ممنوع، سامانه‌های پرریسک، سامانه‌هایی که تکلیف شفافیت دارند، و مدل‌های هوش مصنوعی همه‌منظوره (GPAI). تکالیف سنگین‌تر مانند مدیریت ریسک، کیفیت داده و نظارت انسانی برای سامانه‌های پرریسک در نظر گرفته شده است.

جدول زمانی پس از «دیجیتال آمنیبوس»

در سال ۲۰۲۶، اصلاحیه موسوم به «Digital Omnibus on AI» (مقررات (EU) 2026/1744) زمان‌بندی را تغییر داد. بر اساس اطلاعات میز خدمات قانون AI کمیسیون اروپا:

• ۲ اوت ۲۰۲۶: بیشتر قواعد، از جمله تکالیف شفافیت ماده ۵۰، اجرایی شد و اجرای مقررات مربوط به GPAI، ممنوعیت‌ها و سواد هوش مصنوعی آغاز شد.
• ۲ دسامبر ۲۰۲۶: ممنوعیت‌های جدید برای سامانه‌های تولیدکننده دیپ‌فیک جنسی بدون رضایت و محتوای سوءاستفاده جنسی از کودکان اعمال می‌شود.
• ۲ دسامبر ۲۰۲۷: قواعد سامانه‌های پرریسک مستقل (پیوست III) مانند کاربرد در استخدام و آموزش.
• ۲ اوت ۲۰۲۸: قواعد سامانه‌های پرریسکی که جزء ایمنی محصولات مشمول پیوست I هستند.

مسئولیت مدنی در اروپا: دستورالعمل جدید مسئولیت محصول

کمیسیون اروپا پیشنهاد «دستورالعمل مسئولیت هوش مصنوعی» (AI Liability Directive) را پس گرفت و این پس‌گیری در اکتبر ۲۰۲۵ در روزنامه رسمی اتحادیه منتشر شد. در مقابل، دستورالعمل (EU) 2024/2853 درباره مسئولیت ناشی از محصولات معیوب صراحتاً نرم‌افزار، از جمله سامانه‌های هوش مصنوعی، را «محصول» می‌داند و ارائه‌دهندگان AI را در حکم تولیدکننده قرار می‌دهد. این دستورالعمل نسبت به محصولاتی اعمال می‌شود که از ۹ دسامبر ۲۰۲۶ به بازار عرضه شوند و مسئولیت آن «بدون تقصیر» است.

پیامدهای قانون AI اروپا برای ایران و کسب‌وکارهای ایرانی

قانون AI اروپا قلمرو فراسرزمینی دارد: ارائه‌دهندگانی که سامانه را در بازار اتحادیه عرضه می‌کنند یا خروجی سامانه‌شان در اتحادیه استفاده می‌شود، حتی اگر خارج از اروپا مستقر باشند، ممکن است مشمول آن شوند. برای استارتاپ‌ها و شرکت‌های ایرانی که محصول یا خدمات نرم‌افزاری به مشتریان اروپایی یا از طریق شرکای خارجی عرضه می‌کنند، این یعنی:

• طبقه‌بندی محصول: باید روشن شود سامانه در کدام سطح ریسک قرار می‌گیرد.
• شفافیت: چت‌بات‌ها و تولیدکننده‌های محتوای مصنوعی باید تکالیف اطلاع‌رسانی ماده ۵۰ را رعایت کنند.
• مستندسازی: داشتن مستندات فنی و سیاست داده، هم برای انطباق با اروپا و هم برای ارزیابی‌های آتی مرکز ارزیابی امنیت در ایران مفید است.
• هم‌گرایی مفهومی: دسته‌بندی چهارسطحی مخاطره در قانون ایران نشان می‌دهد آشنایی با منطق قانون اروپا به آمادگی برای مقررات داخلی هم کمک می‌کند.

مالکیت فکری آثار تولیدشده با هوش مصنوعی

یکی از پرسش‌های پرتکرار این است که آیا اثر تولیدشده به‌طور کامل توسط AI، صاحب حق دارد یا نه. در ایالات متحده، دادگاه تجدیدنظر ناحیه کلمبیا در پرونده Thaler v. Perlmutter (۱۸ مارس ۲۰۲۵) تأیید کرد که قانون کپی‌رایت آمریکا «پدیدآورنده انسانی» را لازم می‌داند و دیوان عالی آمریکا در مارس ۲۰۲۶ از رسیدگی به درخواست تجدیدنظر خودداری کرد. در حقوق ایران حکم صریحی در این باره وجود ندارد و موضوع در قوانین مالکیت فکری با ابهام روبه‌روست؛ قانون ملی توسعه هوش مصنوعی هم تدوین اسناد «حفاظت از دارایی‌های فکری» را به آینده سپرده است. توصیه عملی این است که سهم خلاقانه انسانی در فرایند تولید اثر مستند شود.

چک‌لیست حقوقی برای کسب‌وکارهای مبتنی بر AI

• نقش خود را مشخص کنید: توسعه‌دهنده، به‌کارگیرنده یا کاربر.
• در قراردادها، مسئولیت خطای مدل، مالکیت داده و خروجی، و سقف خسارت را صریح بنویسید.
• لاگ‌ها و نسخه‌های مدل را برای اثبات در اختلافات نگه دارید.
• برای تصمیم‌های حساس (اعتبارسنجی، استخدام، تشخیص پزشکی) نظارت انسانی بگذارید.
• به کاربران اطلاع دهید که با یک سامانه هوشمند در تعامل‌اند.
• آیین‌نامه‌های اجرایی قانون ملی توسعه هوش مصنوعی را دنبال کنید؛ چند مورد از آن‌ها مهلت سه یا شش‌ماهه دارند.

پرسش‌های متداول

آیا در ایران قانون اختصاصی هوش مصنوعی وجود دارد؟

بله. «قانون ملی توسعه هوش مصنوعی» در مرداد ۱۴۰۵ در مجلس تصویب و در شهریور ۱۴۰۵ تأیید نهایی شد. این قانون بیشتر نهادساز است و تدوین قواعد مسئولیت مدنی و کیفری را به اسناد بعدی سپرده است.

اگر یک سامانه هوش مصنوعی به من خسارت بزند، از چه کسی شکایت کنم؟

هوش مصنوعی شخصیت حقوقی ندارد. بسته به علت خسارت، ممکن است توسعه‌دهنده، شرکتی که سامانه را به کار گرفته یا کاربر سوءاستفاده‌کننده مسئول باشد. مبنای عمومی، ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی است.

قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا از چه زمانی اجرا می‌شود؟

اجرای آن مرحله‌ای است. تکالیف شفافیت از ۲ اوت ۲۰۲۶ اعمال شده و قواعد سامانه‌های پرریسک پس از اصلاحیه ۲۰۲۶ به ۲ دسامبر ۲۰۲۷ و ۲ اوت ۲۰۲۸ موکول شده است.

آیا قانون AI اروپا شامل شرکت‌های ایرانی هم می‌شود؟

اگر شرکت ایرانی سامانه را در بازار اتحادیه عرضه کند یا خروجی آن در اتحادیه استفاده شود، ممکن است مشمول آن شود. ارزیابی دقیق به مدل کسب‌وکار بستگی دارد و مشاوره تخصصی لازم است.

آیا اثری که فقط هوش مصنوعی ساخته، حق نشر دارد؟

در آمریکا، طبق رأی Thaler v. Perlmutter، اثری که بدون پدیدآورنده انسانی تولید شده قابل ثبت کپی‌رایت نیست. در ایران حکم صریحی وجود ندارد و مستندسازی سهم انسانی توصیه می‌شود.

جمع‌بندی

حقوق هوش مصنوعی از مرحله بحث‌های نظری عبور کرده و وارد مرحله اجرا شده است. اروپا با قانون AI و دستورالعمل جدید مسئولیت محصول، مسیر انطباق را مشخص کرده و ایران با قانون ملی توسعه هوش مصنوعی، نهادهای لازم را ایجاد کرده و قواعد مسئولیت را به مقررات آتی سپرده است. برای کسب‌وکارها، بهترین راهبرد، قراردادنویسی دقیق، مستندسازی و پیگیری مستمر آیین‌نامه‌های اجرایی است. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی تخصصی نیست.

منابع

• متن «قانون ملی توسعه هوش مصنوعی» مصوب ۱۴۰۵/۰۵/۲۸، شناسنامه: https://shenasname.ir/laws/84376
• تسنیم، «تأیید نهایی قانون ملی توسعه هوش مصنوعی در شورای نگهبان» (۱۴ شهریور ۱۴۰۵): https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/06/14/3688829
• شورای عالی انقلاب فرهنگی، «تصویب سند هوش مصنوعی؛ جزئیات سند»: https://sccr.ir/News/25503/1
• ایستنا، «سند ملی هوش مصنوعی ابلاغ شد»: https://ictna.ir/id/170465/
• ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی، عدالت‌سرا: https://www.edalatsara.com/rules/قانون-مسئولیت-مدنی/ماده-1
• European Commission, AI Act Service Desk – Implementation timeline: https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/ai-act/timeline/timeline-implementation-eu-ai-act
• Directive (EU) 2024/2853 on liability for defective products, EUR-Lex: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/AUTO/?uri=celex:32024L2853
• EUR-Lex, Procedure 2022/0303/COD (AI Liability Directive – withdrawn): https://eur-lex.europa.eu/procedure/EN/2022_303
• Thaler v. Perlmutter, No. 23-5233 (D.C. Cir. 2025), Justia: https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/cadc/23-5233/23-5233-2025-03-18.html
• Finnegan, “Supreme Court Declines to Hear Thaler v. Perlmutter”: https://www.finnegan.com/en/insights/ip-updates/supreme-court-declines-to-hear-thaler-v-perlmutter-leaving-human-authorship-requirement-intact.html