ابلاغ قانون ملی توسعه هوش مصنوعی؛ شمارش مهلت‌ها آغاز شد

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: ابلاغ قانون ملی توسعه هوش مصنوعی به اقدام رئیس‌جمهور در اجرای اصل ۱۲۳ قانون اساسی گفته می‌شود که به موجب آن، این قانون مصوب ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ مجلس شورای اسلامی، پس از تأیید شورای نگهبان، برای اجرا به وزارتخانه‌ها، نهادها و دستگاه‌های اجرایی فرستاده شد. طبق خبر منتشرشده در پایگاه اطلاع‌رسانی رئیس‌جمهور، این ابلاغ در ۲۸ مهر ۱۴۰۵ انجام شد و اکنون مسیر انتشار در روزنامه رسمی و شمارش مهلت‌های مقررات اجرایی پیش روی دستگاه‌هاست.

بیان قابل نقل: با ابلاغ رئیس‌جمهور، قانون ملی توسعه هوش مصنوعی از مرحله «متن مصوب» به مرحله «تکلیف اجرایی» رسیده است؛ اما ساعت مهلت‌های قانون با لازم‌الاجرا شدن آن به کار می‌افتد.

این مقاله بر خبر رسمی پایگاه رئیس‌جمهور، گزارش تسنیم و متن منتشرشده قانون تکیه دارد و برای جزئیات مقررات اجرایی، مقاله آیین‌نامه‌های قانون ملی توسعه هوش مصنوعی را تکمیل می‌کند.

چه اتفاقی افتاد؟

متن خبر رسمی

پایگاه اطلاع‌رسانی رئیس‌جمهور در سه‌شنبه ۲۸ مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد که مسعود پزشکیان «در اجرای اصل یکصد و بیست و سوم قانون اساسی»، قانون ملی توسعه هوش مصنوعی را که در جلسه علنی چهارشنبه ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ مجلس تصویب و در ۴ شهریور ۱۴۰۵ به تأیید شورای نگهبان رسیده بود، «برای اجرا به وزارتخانه‌ها، نهادها و دستگاه‌های اجرایی مربوطه ابلاغ کرد». خبرگزاری تسنیم نیز همین خبر را با همان عبارات منتشر کرده است (نشانی خبر تسنیم تاریخ ۲۷ مهر را نشان می‌دهد).

مسیر تصویب در یک نگاه

مرحله	تاریخ	مرجع
تصویب اصلاحات پس از اعاده از شورای نگهبان	۲۸ مرداد ۱۴۰۵	مجلس شورای اسلامی
تأیید (طبق متن ابلاغیه رئیس‌جمهور)	۴ شهریور ۱۴۰۵	شورای نگهبان
اعلام عمومی تأیید نهایی در نشست خبری سخنگو	۱۴ شهریور ۱۴۰۵	سخنگوی شورای نگهبان
ابلاغ رئیس مجلس به رئیس‌جمهور	۲۲ شهریور ۱۴۰۵	رئیس مجلس
ابلاغ برای اجرا به دستگاه‌ها	۲۸ مهر ۱۴۰۵	رئیس‌جمهور

تحلیل نگارنده: فاصله حدوداً ۳۶ روزه میان ابلاغ رئیس مجلس و ابلاغ رئیس‌جمهور قابل توجه است. اینکه این فاصله با مهلت‌های قانونی امضا و ابلاغ مصوبات چه نسبتی دارد، موضوعی است که باید با متن قوانین مربوط بررسی شود؛ اما آنچه برای فعالان بازار اهمیت عملی دارد، تاریخ انتشار در روزنامه رسمی است.

قانون از چه زمانی لازم‌الاجراست؟

قاعده عمومی ماده ۲ قانون مدنی

طبق ماده ۲ قانون مدنی، قوانین پانزده روز پس از انتشار در سراسر کشور لازم‌الاجرا است، مگر آنکه در خود قانون ترتیب خاصی برای موقع اجرا مقرر شده باشد. همان‌طور که در مقاله پیشین آرتیلا آمده، قانون ملی توسعه هوش مصنوعی ترتیب خاصی برای زمان اجرا پیش‌بینی نکرده است. بنابراین:

1. ابلاغ رئیس‌جمهور به دستگاه‌ها، به‌تنهایی آغاز مهلت‌ها نیست؛
2. مبنای محاسبه، تاریخ انتشار قانون در روزنامه رسمی است؛
3. مهلت‌های سه و شش‌ماهه قانون «پس از لازم‌الاجرا شدن» یعنی از روز شانزدهم پس از انتشار محاسبه می‌شود.

بیان قابل نقل: تاریخ ابلاغ رئیس‌جمهور را با تاریخ لازم‌الاجرا شدن قانون یکی نگیرید؛ معیار حقوقی، انتشار در روزنامه رسمی و گذشت پانزده روز است.

چرا این تمایز مهم است؟

تحلیل نگارنده: بسیاری از تکالیف قانون، از جمله تهیه اساسنامه سازمان ملی هوش مصنوعی و آیین‌نامه ارزیابی امنیت سامانه‌ها، به مهلت‌های مشخص گره خورده‌اند. اگر دستگاهی در موعد مقرر مقرره را تهیه نکند، بحث مسئولیت اداری و نظارت مجلس مطرح می‌شود؛ و اگر کسب‌وکاری تاریخ را اشتباه محاسبه کند، ممکن است برای الزامات جدید آماده نباشد. تا زمان نگارش این مقاله، ما تاریخ انتشار این قانون در روزنامه رسمی را در منابع بررسی‌شده نیافتیم.

پس از ابلاغ چه باید منتظر بود؟

نهادهای جدید

بر اساس متن منتشرشده قانون:

• سازمان ملی هوش مصنوعی به‌عنوان سازمانی مستقل و دبیرخانه شورای ملی راهبری، «صرفاً با استفاده از امکانات و اعتبارات و نیروی انسانی موجود» تشکیل می‌شود و ذیل رئیس‌جمهور فعالیت می‌کند (ماده ۳ اصلاحی، طبق گزارش تسنیم از جلسه ۲۸ مرداد)؛
• مرکز ارزیابی و تأیید امنیت سامانه‌های هوش مصنوعی مأمور تعیین مصادیق سطوح مخاطره و ارزیابی شش‌ماهه سامانه‌های داخلی و خارجی است (ماده ۷)؛
• صندوق ملی توسعه هوش مصنوعی با سرمایه اولیه یک‌صد هزار میلیارد ریال پیش‌بینی شده که طی سه سال در بودجه تعیین می‌شود (ماده ۱۱).

مقررات اجرایی با مهلت سه ماه

• اساسنامه سازمان ملی هوش مصنوعی (تبصره ۲ ماده ۲)؛
• دستورالعمل اشتراک‌گذاری ظرفیت‌های پردازشی و یارانه خدمات پردازشی (تبصره ۱ ماده ۶)؛
• دستورالعمل کاربست هوش مصنوعی در خدمات عمومی (بند «پ» ماده ۹)؛
• اساسنامه صندوق ملی توسعه هوش مصنوعی (بند «الف» ماده ۱۱).

مقررات اجرایی با مهلت شش ماه

• آیین‌نامه اجرایی ماده ۷ درباره ارزیابی امنیت و سطوح مخاطره؛
• آیین‌نامه جذب و حمایت از متخصصان (بند «ب» ماده ۸)؛
• دستورالعمل بازارگاه ملی هوش مصنوعی و کاروران بخشی داده (بند «ب» ماده ۹).

جدول کامل مراجع تصویب و دستگاه‌های مسئول در مقاله آیین‌نامه‌های قانون آمده است.

پیامدها برای کسب‌وکارها و حقوق‌دانان

توسعه‌دهندگان و ارائه‌دهندگان خدمات AI

تحلیل نگارنده: مهم‌ترین متغیر برای شرکت‌ها، آیین‌نامه ماده ۷ است؛ زیرا تعیین می‌کند کدام سامانه «پرمخاطره» یا «بسیار پرمخاطره» تلقی می‌شود. هم‌زمان، فرایندهای مجوزدهی دیگری نیز در جریان است که در مقالات مجوز ارائه‌دهندگان خدمات هوش مصنوعی (AISP) و تأیید اولیه کاروران هوش مصنوعی بررسی شده است. ارتباط این فرایندها با سازمان ملی هوش مصنوعی پس از تصویب اساسنامه روشن‌تر می‌شود.

مسئولیت مدنی و کیفری هنوز باز است

قانون، تدوین اسناد مربوط به «حقوق و مسئولیت‌های مدنی و کیفری» را به‌عنوان یک تکلیف مطالعاتی پیش‌بینی کرده، اما قاعده ماهوی مسئولیت برای خسارات ناشی از هوش مصنوعی وضع نکرده است. بنابراین در دعاوی فعلی، همچنان قواعد عمومی مانند قانون مسئولیت مدنی و قواعد قانون مجازات اسلامی حاکم است (ر.ک. حقوق هوش مصنوعی: مسئولیت و قانون AI اروپا و ایران).

بیان قابل نقل: قانون ملی توسعه هوش مصنوعی، قانونی نهادساز است نه قانون مسئولیت؛ پاسخ به پرسش «چه کسی خسارت را جبران می‌کند؟» هنوز در قواعد عمومی است.

استثنای دستگاه‌های نظامی و امنیتی

طبق بند «پ» ماده ۱۲، دستگاه‌های دارای مأموریت نظامی، دفاعی و امنیتی از شمول تکالیف قانون مستثنا هستند. تحلیل نگارنده: این استثنا با رویکرد بسیاری از نظام‌های حقوقی، از جمله استثنای امنیت ملی در قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا، هم‌سوست؛ اما دامنه دقیق آن در مواردی که پیمانکار غیرنظامی برای نهاد نظامی سامانه می‌سازد، نیازمند تفسیر است.

توصیه عملی

1. انتشار قانون در روزنامه رسمی را رصد کنید و تاریخ لازم‌الاجرا شدن را خودتان محاسبه کنید؛
2. فهرست سامانه‌های هوش مصنوعی خود و کاربرد آن‌ها را مستند کنید تا پس از انتشار آیین‌نامه ماده ۷، طبقه‌بندی سریع ممکن باشد؛
3. قراردادهای تبادل داده را با قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی تطبیق دهید؛
4. پیش‌نویس‌های منتشرشده آیین‌نامه‌ها را دنبال کنید و در صورت امکان نظر خود را به دستگاه مسئول ارائه دهید؛
5. برای ارزیابی ریسک حقوقی محصول، با کارشناسان آرتیلا مشورت کنید.

پرسش‌های متداول

قانون ملی توسعه هوش مصنوعی چه زمانی برای اجرا ابلاغ شد؟

طبق پایگاه اطلاع‌رسانی رئیس‌جمهور، رئیس‌جمهور در ۲۸ مهر ۱۴۰۵ و در اجرای اصل ۱۲۳ قانون اساسی، این قانون را برای اجرا به دستگاه‌ها ابلاغ کرد.

آیا قانون از تاریخ ابلاغ رئیس‌جمهور لازم‌الاجراست؟

طبق قاعده عمومی ماده ۲ قانون مدنی، قانون پانزده روز پس از انتشار در روزنامه رسمی لازم‌الاجرا می‌شود، مگر آنکه خود قانون ترتیب دیگری مقرر کرده باشد.

مهلت تهیه آیین‌نامه‌ها از چه زمانی محاسبه می‌شود؟

از تاریخ لازم‌الاجرا شدن قانون؛ برخی مقررات مهلت سه‌ماهه و برخی دیگر، از جمله آیین‌نامه ماده ۷، مهلت شش‌ماهه دارند.

آیا این قانون مسئولیت خسارات هوش مصنوعی را تعیین کرده است؟

خیر. قانون تدوین اسناد مسئولیت مدنی و کیفری را به آینده سپرده و تا آن زمان قواعد عمومی مسئولیت اعمال می‌شود.

آیا نهادهای نظامی و امنیتی مشمول این قانون هستند؟

طبق بند «پ» ماده ۱۲، دستگاه‌های دارای مأموریت نظامی، دفاعی و امنیتی از شمول تکالیف قانون مستثنا شده‌اند.

جمع‌بندی

ابلاغ رئیس‌جمهور در ۲۸ مهر ۱۴۰۵، آخرین گام سیاسی قانون ملی توسعه هوش مصنوعی بود؛ اما گام حقوقی تعیین‌کننده، انتشار در روزنامه رسمی و آغاز مهلت‌های اجرایی است. شکل واقعی تنظیم‌گری هوش مصنوعی در ایران را اساسنامه‌ها، آیین‌نامه ماده ۷ و دستورالعمل‌های داده تعیین خواهند کرد. کسب‌وکارها بهتر است از هم‌اکنون مستندسازی و ارزیابی ریسک را آغاز کنند. آرتیلا این روند را در ARTI HUB دنبال می‌کند. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• https://drpezeshkian.ir/ID/42290/
• https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/07/27/3727111
• https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/05/28/3674847
• https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/06/14/3688829
• https://www.zoomit.ir/iran-news/467113-iran-national-ai-development-law-explained/
• https://hooshio.com/what-is-iran-national-ai-development-law/