پروانه AISP: شرایط مجوز ارائه خدمات هوش مصنوعی در ایران

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: پروانه ارائه خدمات هوش مصنوعی یا AISP مجوزی است که سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی بر اساس مصوبه شماره ۸ جلسه ۳۶۴ مورخ ۱۴۰۴/۰۷/۲۹ کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات با عنوان «اصول حاکم بر صدور پروانه ارائه خدمات هوش مصنوعی (AISP)» به اشخاص حقوقی غیردولتی ایرانی می‌دهد تا با ایجاد زیرساخت رایانشی و ذخیره‌سازی، خدمات هوش مصنوعی را در قالب «هوش مصنوعی به‌عنوان خدمت» (AIaaS) و در سطوح IaaS، PaaS و SaaS به مشترکان عرضه کنند.

این مصوبه طبق گزارش ایستنا در اردیبهشت ۱۴۰۵ ابلاغ شد، اما در هفته‌های اخیر دوباره به خبر اول حوزه هوش مصنوعی ایران تبدیل شده است. همراه پرس در ۲۵ شهریور ۱۴۰۵ گزارش داد سامانه ثبت درخواست این پروانه در پنجره خدمات رگولاتوری فعال شده، و در مهر ۱۴۰۵ بحثی جدی میان فعالان بخش خصوصی و مقامات وزارت ارتباطات درباره دامنه شمول آن شکل گرفت: آیا AISP فقط مجوز اپراتور زیرساخت پردازشی است، یا هر کسب‌وکاری که خدمت هوش مصنوعی می‌فروشد باید آن را بگیرد؟

بیان قابل نقل: مسئله اصلی AISP مبلغ و شرایط آن نیست؛ این است که متن مصوبه چه کسانی را ناگزیر از گرفتن پروانه می‌کند.

مبنای حقوقی مصوبه

طبق متن مصوبه که در سایت نظامات منتشر شده، کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات به استناد بند «ز» ماده ۳ قانون وظایف و اختیارات وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، در راستای ماده ۱۰۷ و به موجب بند «ح» ماده ۶۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت و در راستای بند ۱ ماده ۵ سند ملی هوش مصنوعی، این اصول را تصویب کرده است. اهداف اعلام‌شده، توسعه زیست‌بوم هوش مصنوعی، ارتقای بهره‌وری صنایع، تسهیل دسترسی به زیرساخت‌ها و سکوهای بومی پردازش هوشمند و امکان صادرات خدمات تخصصی هوش مصنوعی است.

مصوبه پیش از قانون ملی توسعه هوش مصنوعی مصوب ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ تصویب شده است. این قانون در ماده ۶ «مرکز توسعه و شبکه‌سازی خدمات پردازشی هوش مصنوعی» را ذیل وزارت ارتباطات پیش‌بینی می‌کند و طبق تبصره ۱ همان ماده، وزارت ارتباطات باید ظرف سه ماه دستورالعمل حمایت از تشکیل «کارور (اپراتور)های خدمات پردازشی هوش مصنوعی» را به تصویب هیئت وزیران برساند. نسبت دقیق این دستورالعمل آینده با مصوبه AISP هنوز روشن نیست. برای مهلت‌های قانون ملی، آیین‌نامه‌های قانون ملی توسعه هوش مصنوعی را ببینید.

چه خدماتی موضوع پروانه است؟

ماده ۲ مصوبه دامنه خدمات را بسیار گسترده تعریف کرده است. دارنده پروانه می‌تواند از جمله این خدمات را ارائه دهد:

• مدل‌های آماده و از پیش آموزش‌دیده برای پردازش زبان طبیعی، تحلیل تصویر، ترجمه ماشینی و تبدیل گفتار و متن؛
• خدمات تحلیلی مانند سامانه‌های توصیه‌گر، پیش‌بینی روند، کشف الگو و تحلیل داده‌های کلان؛
• سامانه‌های تصمیم‌سازی خودکار یا نیمه‌خودکار برای فرایندهای سازمانی، صنعتی و مدیریتی؛
• تولید محتوای متنی، تصویری، ویدیویی و صوتی با هوش مصنوعی؛
• بسترهای توسعه، آموزش، استقرار و نگهداری مدل؛
• پایش، ارزیابی و تضمین کیفیت، اخلاق، شفافیت و ایمنی مدل‌ها و داده‌ها.

شرایط دریافت موافقت اصولی و پروانه

طبق ماده ۳:

1. ساختار حقوقی: متقاضی باید شخص حقوقی غیردولتی ثبت‌شده در ایران باشد، موضوع اساسنامه‌اش با فناوری اطلاعات یا هوش مصنوعی مرتبط باشد و سهم یا حق رأی شرکای خارجی از نوع ممتاز و بیش از ۴۹ درصد نباشد.
2. موافقت اصولی یک‌ساله: متقاضی با ارائه ضمانت‌نامه بانکی برابر حق امتیاز، موافقت اصولی یک‌ساله می‌گیرد و در این مدت باید دست‌کم ۲۰۰ پتافلاپس توان رایانشی با دقت FP16 فراهم کند. اگر شرایط احراز نشود، ۲۵ درصد ضمانت‌نامه ضبط می‌شود.
3. منع ارائه تجاری پیش از پروانه: طبق بند ۳-۲-۴، هرگونه عرضه یا ارائه خدمات تجاری به مشتریان، چه محدود و چه گسترده، پیش از صدور پروانه ممنوع است. تبصره همین بند، شخصی را که پیش از موافقت اصولی بر اساس قرارداد معتبر و صورت‌حساب رسمی خدمت می‌داده، فقط نسبت به همان مشترکان قبلی مستثنا می‌کند.
4. صدور پروانه: متقاضی باید زیرساخت ۲۰۰ پتافلاپسی و طرح تجاری و فنی را ارائه کند. کمیسیون می‌تواند حداقل توان رایانشی را به‌روز کند.

تعهدات مالی

ماده ۴ چهار تعهد مالی اصلی دارد:

• حق امتیاز صدور پروانه: ۵۰۰ میلیارد ریال، غیرقابل برگشت؛
• ضمانت‌نامه حسن انجام تعهدات: ۱,۰۰۰ میلیارد ریال؛
• حق‌السهم دولت: ۳ درصد درآمد سالانه حسابرسی‌شده؛
• تضمین سالانه: معادل ۳ درصد درآمد سال مالی قبل.

مدت اعتبار پروانه طبق ماده ۶، پنج سال شمسی است و درخواست تجدید باید دست‌کم نه ماه پیش از پایان اعتبار ارائه شود. ماده ۱۸-۴ تصریح می‌کند تعداد پروانه‌ها محدود نیست.

بیان قابل نقل: AISP با کف ۲۰۰ پتافلاپس و حق امتیاز ۵۰۰ میلیارد ریالی، مجوزی برای بازیگران سرمایه‌بر است، نه برای استارتاپ‌های کوچک.

تعهدات عملیاتی، امنیتی و نظارتی

ماده ۹ و مواد بعدی تعهدات متعددی می‌گذارد که از نظر حقوقی مهم‌اند:

• افزایش سالانه توان رایانشی دست‌کم به میزان ۵۰ درصد تعهد سال قبل از سال دوم؛
• اعلام سالانه شاخص بهره‌وری انرژی مراکز داده (PUE) که باید کوچک‌تر یا مساوی ۲ باشد؛
• انعقاد قرارداد با مشترکان در چارچوب توافق‌نامه سطح خدمات (SLA) و انتشار فصلی شاخص‌های کیفیت؛
• احراز هویت مشترکان حقیقی و حقوقی پیش از ارائه خدمت؛
• اتصال به مرکز ملی تبادل اطلاعات برای خدمت به دستگاه‌های اجرایی و پرهیز از شرایط تبعیض‌آمیز؛
• ایجاد سامانه مستقل اطلاعات مشترکان و صورت‌حساب‌ها با دسترسی کامل سازمان؛
• محرمانگی داده‌های مشترکان (ماده ۱۱)؛
• تأمین الزامات پیوست امنیتی و اخذ تأییدیه وزارت اطلاعات پیش از شروع فعالیت (ماده ۱۲)؛
• رعایت پیوست پدافند غیرعامل و همکاری در شرایط بحران (ماده ۱۴).

برای مقایسه با رویکرد اروپا به مدل‌های همه‌منظوره، اجرای قانون هوش مصنوعی اروپا را بخوانید.

جریمه‌ها، تعلیق و لغو

پیوست شماره یک مصوبه شش دسته تخلف دارد که معمولاً با اخطار آغاز می‌شود و به جریمه تا ۲.۵ درصد و سپس تا ۵ درصد درآمد حسابرسی‌شده و در نهایت تعلیق، کاهش مدت اعتبار یا لغو پروانه می‌رسد. برای دسترسی یا افشای غیرمجاز داده‌های مشترکان، تکرار تخلف به تعلیق شش‌ماهه و تکرار دوباره به کاهش ۵۰ درصدی مدت باقی‌مانده یا لغو پروانه می‌انجامد. طبق بند ۱۵-۱، مبالغ جریمه‌های پیوست باید به تصویب هیئت وزیران برسد. بند ۱۶-۷ نیز مقرر می‌کند شخص حقوقی که پروانه‌اش لغو شود، تا سه سال نمی‌تواند برای هیچ مجوز ارتباطی، فناوری اطلاعات یا هوش مصنوعی درخواست بدهد.

مناقشه اصلی: پروانه زیرساختی یا مجوز عمومی بازار؟

آی‌سی‌تی‌نیوز در ۱۱ مهر ۱۴۰۵ یادداشتی از رئیس کمیسیون هوش مصنوعی نصر تهران منتشر کرد که به اظهارات مقامات وزارت ارتباطات استناد می‌کند. به نوشته این گزارش، معاون سیاست‌گذاری وزارت ارتباطات گفته فعالیت شرکت‌های کوچک و متوسط، توسعه‌دهندگان مدل و تولیدکنندگان نرم‌افزار «صرفاً به دلیل استفاده از هوش مصنوعی» مشروط به پروانه اپراتوری نیست، و وزیر ارتباطات در ۹ مهر ۱۴۰۵ گفته چارچوب این پروانه برای «ارائه خدمات پردازشی و ذخیره‌سازی هوش مصنوعی» تدوین شده است.

نویسنده یادداشت استدلال می‌کند این تفسیر محدود با متن ماده ۲ که SaaS، مدل‌های آماده، ترجمه ماشینی و تولید محتوا را هم در بر می‌گیرد، فاصله دارد؛ به‌ویژه آنکه طبق بند ۱۸-۷، تفسیر مصوبه صرفاً با کمیسیون است و اظهارات مقامات، معافیت الزام‌آوری ایجاد نمی‌کند. بند ۱۸-۶ نیز می‌گوید ارائه خدمات موضوع این پروانه توسط دارندگان پروانه‌های ارتباطی و فناوری اطلاعات، منوط به دریافت همین پروانه است.

به نظر نویسنده این مقاله، تا زمانی که کمیسیون تفسیر رسمی یا اصلاحیه‌ای منتشر نکند، ریسک حقوقی برای دو گروه جدی‌تر است: دارندگان فعلی پروانه‌های ارتباطی و فناوری اطلاعات که خدمات ابری هوش مصنوعی ارائه می‌دهند، و شرکت‌هایی که زیرساخت پردازشی خود را به دیگران اجاره می‌دهند. برای استارتاپ‌هایی که صرفاً محصول نرم‌افزاری مبتنی بر مدل‌های دیگران می‌فروشند، اظهارات مقامات نشانه‌ای از عدم شمول است، اما سند الزام‌آور نیست. ثبت مکتوب استعلام از رگولاتوری می‌تواند در دفاع آینده مفید باشد.

بیان قابل نقل: اظهارات وزیر، نیت سیاست‌گذار را روشن می‌کند؛ اما طبق خود مصوبه، فقط کمیسیون حق تفسیر دارد.

پرسش‌های متداول

پروانه AISP را چه نهادی صادر می‌کند؟

سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی بر اساس مصوبه شماره ۸ جلسه ۳۶۴ مورخ ۱۴۰۴/۰۷/۲۹ کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات صادر می‌کند. طبق گزارش همراه پرس، ثبت درخواست از طریق پنجره خدمات رگولاتوری انجام می‌شود.

حداقل توان رایانشی لازم برای پروانه AISP چقدر است؟

متقاضی باید دست‌کم ۲۰۰ پتافلاپس توان رایانشی با دقت حداقل FP16 فراهم کند و از سال دوم، توان خود را سالانه دست‌کم ۵۰ درصد تعهد سال قبل افزایش دهد. کمیسیون می‌تواند این حداقل را به‌روز کند.

هزینه‌های پروانه ارائه خدمات هوش مصنوعی چیست؟

حق امتیاز ۵۰۰ میلیارد ریال غیرقابل برگشت، ضمانت‌نامه حسن انجام تعهدات ۱,۰۰۰ میلیارد ریال، حق‌السهم دولت ۳ درصد درآمد سالانه و تضمین سالانه معادل ۳ درصد درآمد سال قبل.

آیا شرکت خارجی می‌تواند پروانه AISP بگیرد؟

متقاضی باید شخص حقوقی غیردولتی ثبت‌شده در ایران باشد و سهم یا حق رأی شرکای خارجی نباید ممتاز و بیش از ۴۹ درصد باشد؛ بنابراین مشارکت خارجی تا این سقف ممکن است.

آیا هر استارتاپ هوش مصنوعی باید پروانه AISP بگیرد؟

متن ماده ۲ گسترده است، اما مقامات وزارت ارتباطات طبق گزارش‌ها گفته‌اند پروانه برای خدمات پردازشی و ذخیره‌سازی است. تفسیر الزام‌آور با کمیسیون است و تا آن زمان استعلام رسمی توصیه می‌شود.

جمع‌بندی

مصوبه AISP نخستین چارچوب مجوزدهی تفصیلی برای خدمات هوش مصنوعی در ایران است: شرایط ساختاری سخت، کف ۲۰۰ پتافلاپس، تعهدات مالی سنگین، الزامات امنیتی و نظارتی گسترده و جریمه‌های درصدی از درآمد. فعال شدن سامانه ثبت درخواست، آن را از متن روی کاغذ به واقعیت بازار نزدیک کرده و هم‌زمان پرسش مهم دامنه شمول را برجسته ساخته است. تا روشن شدن تفسیر رسمی کمیسیون، کسب‌وکارهای هوش مصنوعی باید مدل خدمت خود را با ماده ۲ و بند ۱۸-۶ تطبیق دهند. برای ارزیابی وضعیت مجوز کسب‌وکار خود با کارشناسان آرتیلا مشورت کنید یا از ابزار هوش مصنوعی آرتیلا کمک بگیرید. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• نظامات، متن مصوبه شماره ۸ جلسه ۳۶۴ مورخ ۱۴۰۴/۰۷/۲۹ کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات (اصول حاکم بر صدور پروانه AISP): https://nezamat.ir/%d9%85%d8%b5%d9%88%d8%a8%d9%87-%d8%b4%d9%85%d8%a7%d8%b1%d9%87-8-%d8%ac%d9%84%d8%b3%d9%87-%d8%b4%d9%85%d8%a7%d8%b1%d9%87-364-%d9%85%d9%88%d8%b1%d8%ae-1404-7-29-%da%a9%d9%85%db%8c%d8%b3%db%8c%d9%88/
• ایستنا، ابلاغ اصول پروانه ارائه خدمات هوش مصنوعی (۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۵): https://ictna.ir/id/216815/
• همراه پرس، سامانه صدور پروانه هوش مصنوعی رگولاتوری فعال شد (۲۵ شهریور ۱۴۰۵): https://hamrahpress.ir/25014/ai-license-system-cra-aiaas/
• آی‌سی‌تی‌نیوز، پروانه اپراتور هوش مصنوعی: تفسیر محدود یا متن موسع؟ (۱۱ مهر ۱۴۰۵): https://ictnews.ir/new-news/ai-operator-license-narrow-interpretation-or-broad-construction/
• شناسنامه، متن قانون ملی توسعه هوش مصنوعی مصوب ۱۴۰۵/۰۵/۲۸: https://shenasname.ir/laws/84376-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%85%d9%84%db%8c-%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%b9%d9%87-%d9%87%d9%88%d8%b4-%d9%85%d8%b5%d9%86%d9%88%d8%b9%db%8c