ارجاع هوشمند پرونده‌ها؛ حکمرانی هوش مصنوعی در قوه قضاییه
از اول مهر ۱۴۰۵ ارجاع پرونده‌ها در همه واحدهای قضایی ایران هوشمند شد و پژوهشگاه قوه قضاییه در ۱۹ مهر چارچوب حکمرانی هوش مصنوعی در دادرسی را بررسی کرد.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۲۷
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
تعریف: ارجاع هوشمند پرونده‌های قضایی یعنی تقسیم خودکار پرونده‌های واردشده میان شعب دادگاه و دادسرا با استفاده از سامانه‌های فناوری اطلاعات، بر اساس معیارهای ازپیش‌تعیین‌شده و بدون تصمیم فردی مسئول ارجاع. به گزارش خبرگزاری میزان (به نقل کانون دفاتر خدمات الکترونیک قضایی)، از اول مهر ۱۴۰۵ ارجاع پرونده در تمامی واحدهای قضایی سراسر کشور به‌صورت هوشمند انجام میشود. سه هفته بعد، در ۱۹ مهر ۱۴۰۵، پژوهشگاه قوه قضاییه نشستی درباره طراحی چارچوب تنظیم‌گری و حکمرانی هوش مصنوعی در نظام قضایی برگزار کرد.
بیان قابل نقل: ارجاع پرونده، نخستین نقطه تماس هوش مصنوعی با حق دادرسی منصفانه در ایران است؛ زیرا تعیین می‌کند کدام قاضی به دعوای شما رسیدگی کند.
این مقاله بر گزارش کانون دفاتر خدمات الکترونیک قضایی (اول مهر ۱۴۰۵)، گزارش رسمی پژوهشگاه قوه قضاییه از نشست ۱۹ مهر (منتشرشده ۲۰ مهر ۱۴۰۵) و متن «آیین‌نامه اجرایی نحوه استفاده از فناوری‌های نوین در فرآیندهای قضایی» منتشرشده در پایگاه اختبار تکیه دارد.
ارجاع هوشمند چگونه اجرا شد؟
طبق گزارش کانون دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، اجرای طرح با مجتمع قضایی شهید بهشتی تهران به‌عنوان نخستین واحد آزمایشی آغاز شد و سپس در برخی مجتمع‌های دادگاه صلح، نواحی دادسرای عمومی و انقلاب تهران و شعب خانواده، کیفری و حقوقی دادگاه تجدیدنظر استان تهران ادامه یافت. پس از رفع بسیاری از اشکالات فنی، از ابتدای مهر ۱۴۰۵ در تمامی واحدهای قضایی کشور اجرا شد.
همین گزارش برای نشان دادن حجم کار می‌گوید میانگین ارجاع روزانه پرونده در دادگاه تجدیدنظر استان تهران بیش از ۱۵۰۰ فقره است. اهداف اعلام‌شده عبارت‌اند از: تسریع ارجاع، آزادسازی نیروی قضایی و اداری درگیر ارجاع، توزیع عادلانه پرونده‌ها، افزایش شفافیت، کاهش اطاله دادرسی و پیشگیری از خطا.
معیارهای ارجاع در سند تحول
به نقل همان گزارش، سند تحول و تعالی قوه قضاییه بر ارجاع هوشمند با در نظر گرفتن این عوامل تأکید کرده است: تخصص قضات، حجم و پیچیدگی پرونده، تعداد اصحاب دعوا، تعداد موضوعات مطروحه، زمان لازم برای رسیدگی، ارتباط دعوا با پرونده‌های مشابه، صلاحیت شعب و سوابق ارجاع. گزارش، ارجاع را «یکی از گلوگاه‌های حساس و کانون‌های ایجاد شائبه» توصیف و هدف را ارجاع «کاملاً هوشمند و خودکار بدون دخالت عامل انسانی» اعلام کرده است.
بیان قابل نقل: حذف دخالت انسانی از ارجاع، شائبه سلیقه را کم می‌کند؛ اما شفافیت درباره قواعد الگوریتم، شرط اعتماد به آن است.
مبنای مقرراتی: آیین‌نامه فناوری‌های نوین
ارجاع خودکار پرونده در خلأ مقرراتی اجرا نشده است. آیین‌نامه اجرایی نحوه استفاده از فناوری‌های نوین در فرآیندهای قضایی که طبق متن منتشرشده در اختبار در ۱۷ تیر ۱۴۰۴ به تصویب رئیس قوه قضاییه رسید، «در اجرای بند الف ماده ۱۱۳ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت» و سند تحول تدوین شده است. نکات مهم آن:
| ماده | محتوا |
|---|---|
| ماده ۱ | تعریف هوش مصنوعی و «پیشنهاد سامانه»، یعنی نتایج تحلیل که به تأیید نهایی کاربر نیاز دارد |
| ماده ۲ | کمیسیون‌های شورای راهبری دادرسی الکترونیکی امور قابل انجام با فناوری نوین را تشخیص می‌دهند و بر نتایج هوش مصنوعی نظارت مستمر دارند |
| ماده ۴ | فراهم کردن انجام خودکار اموری از قبیل ارجاع پرونده، انتخاب کارشناس و داور و تعیین وقت |
| ماده ۵ | الزام حفظ اختیار قاضی در تأیید یا رد پیشنهاد سامانه و حفظ امنیت اطلاعات و حریم خصوصی |
| ماده ۶ | تشخیص قواعد و تحلیل‌های منتهی به نتیجه، تا حد امکان، برای کاربران |
| ماده ۸ و ۹ | اعمال پیشنهاد فقط با تأیید کاربر؛ ثبت دلایل رد یا اصلاح پیشنهاد |
نشست پژوهشگاه قوه قضاییه
گزارش رسمی پژوهشگاه قوه قضاییه می‌گوید نشست «طراحی چارچوب تنظیم‌گری و حکمرانی هوش مصنوعی در نظام قضایی ایران؛ از نظام مسائل تا طراحی الگوی بومی» در ۱۹ مهر ۱۴۰۵ به میزبانی گروه فناوری‌های نوین پژوهشکده مطالعات راهبردی برگزار شد. خلاصه دیدگاه‌ها طبق همین گزارش:
- دکتر شیما عطّار (سرپرست گروه فناوری‌های نوین) تجربه‌های بین‌المللی، به‌ویژه اروپا، را مرور و بر سازوکارهای ارزیابی، نظارت و پاسخگویی تأکید کرد؛
- دکتر باقر انصاری (دانشگاه شهید بهشتی) بر تفکیک قواعد عمومی هوش مصنوعی از ضوابط داخلی قوه قضاییه و توجه به استقلال قضایی و دادرسی عادلانه تأکید کرد و به ظرفیت اختیارات رئیس قوه قضاییه و نقش نظارتی دیوان عالی کشور اشاره کرد؛
- دکتر محمدصادق فراهانی (معاون حقوقی و امور مجلس مرکز ملی فضای مجازی) از دو نقش قوه قضاییه سخن گفت: استفاده از هوش مصنوعی و حمایت از حقوق اشخاص در برابر آثار آن؛
- دکتر زهرا رضایی (سرپرست پژوهشکده مطالعات راهبردی) بر ارزیابی پیش از بهره‌برداری، پایش در چرخه حیات، ثبت و ردیابی خروجی‌ها، کنترل سوگیری و سازوکار توقف استفاده تأکید کرد؛
- دکتر سید علی کاظمی (رئیس پژوهشگاه) گفت در چارچوب نهایی، وظایف بخش‌های مختلف قوه قضاییه لحاظ خواهد شد.
تحلیل حقوقی
ارجاع و «قاضی طبیعی»
تحلیل نگارنده: در دادرسی منصفانه، اصحاب دعوا حق دارند قاضی رسیدگی‌کننده بر اساس قواعد عینی و ازپیش‌معلوم تعیین شود، نه انتخاب موردی. ارجاع خودکار می‌تواند این اصل را تقویت کند، به شرط آنکه منطق آن قابل بررسی باشد. ماده ۶ آیین‌نامه، که شفافیت قواعد را «تا حد امکان» لازم می‌داند، مبنای خوبی است؛ اما منابع در دسترس نشان نمی‌دهند وکلا یا اصحاب دعوا به منطق ارجاع یا سابقه آن دسترسی دارند.
ارجاع: «پیشنهاد» یا «تصمیم»؟
تحلیل نگارنده: آیین‌نامه منطق «پیشنهاد سامانه + تأیید کاربر» را برای امور مستلزم مسئولیت قضایی پیش‌بینی می‌کند، اما گزارش اجرای سراسری از ارجاع «بدون دخالت عامل انسانی» سخن می‌گوید. روشن نیست ارجاع در کدام دسته قرار می‌گیرد و آیا مسئول ارجاع امکان اصلاح مستدل آن را، طبق ماده ۸ و ۹، دارد یا نه. این ابهام در اعتراض به صلاحیت یا درخواست رد دادرس اهمیت عملی پیدا می‌کند.
نظارت و ممیزی الگوریتم
تحلیل نگارنده: پیشنهادهای مطرح در نشست پژوهشگاه، از جمله ارزیابی پیش از استقرار، ثبت خروجی‌ها و سازوکار توقف، به الزامات سامانه‌های پرخطر در قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا شباهت دارد که برخی سامانه‌های مورد استفاده در اجرای عدالت را پرخطر می‌داند، هرچند امور اداری صرفاً جانبی را از این طبقه بیرون گذاشته است. اگر این پیشنهادها در قالب دستورالعمل الزام‌آور درآید، ایران گام مهمی در شفافیت دادرسی الکترونیکی برمی‌دارد. برای تجربه چین، ر.ک. نظرات دیوان عالی خلق چین درباره دعاوی هوش مصنوعی و برای مسئله سوگیری، تبعیض الگوریتمی.
بیان قابل نقل: قاعده «پیشنهاد با هوش مصنوعی، تصمیم با قاضی» فقط وقتی معنا دارد که قاضی بتواند بفهمد سامانه چرا چنین پیشنهادی داده است.
توصیه عملی برای وکلا و اصحاب دعوا
- هنگام ثبت دادخواست در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، خواسته و موضوعات دعوا را دقیق ثبت کنید، چون به گزارش‌ها تعداد موضوعات و پیچیدگی در ارجاع اثر دارد؛
- شعبه مرجوع‌الیه را بلافاصله در سامانه ثنا بررسی و در صورت ایراد صلاحیت، در مهلت قانونی اعتراض کنید؛
- ارتباط پرونده با دعاوی مرتبط قبلی را صریحاً اعلام کنید؛
- هرگونه خطای ارجاع را مستند و از طریق مراجع اداری دادگستری پیگیری کنید؛
- تحولات دستورالعمل‌های حکمرانی هوش مصنوعی پژوهشگاه قوه قضاییه را دنبال کنید.
برای پیشینه کاربرد هوش مصنوعی در دادرسی، مقاله هوش مصنوعی در دادگاه‌ها و وکالت و برای چارچوب کلان، قانون ملی هوش مصنوعی و آیین‌نامه‌های آن را ببینید. متن قوانین مرتبط در بانک قوانین آرتیلا در دسترس است.
پرسش‌های متداول
ارجاع هوشمند پرونده از چه زمانی سراسری شد؟
طبق گزارش میزان به نقل کانون دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، از اول مهر ۱۴۰۵ در تمامی واحدهای قضایی کشور.
ارجاع هوشمند بر چه معیارهایی استوار است؟
سند تحول به تخصص قضات، حجم و پیچیدگی پرونده، تعداد اصحاب دعوا و موضوعات، زمان رسیدگی، ارتباط با پرونده‌های مشابه، صلاحیت شعب و سوابق ارجاع اشاره کرده است.
آیا قاضی می‌تواند پیشنهاد سامانه را رد کند؟
ماده ۵ آیین‌نامه فناوری‌های نوین بر حفظ اختیار قاضی در تأیید یا رد پیشنهاد سامانه تأکید دارد و ماده ۹ ثبت دلایل رد یا اصلاح را لازم می‌داند.
نشست پژوهشگاه قوه قضاییه چه زمانی برگزار شد؟
در ۱۹ مهر ۱۴۰۵ با موضوع طراحی چارچوب تنظیم‌گری و حکمرانی هوش مصنوعی در نظام قضایی.
آیا دستورالعمل الزام‌آور حکمرانی هوش مصنوعی قضایی تصویب شده است؟
در منابع بررسی‌شده خیر؛ نشست پژوهشگاه در مرحله طراحی چارچوب بود و چارچوب نهایی هنوز اعلام نشده است.
جمع‌بندی
اجرای سراسری ارجاع هوشمند از مهر ۱۴۰۵، هوش مصنوعی را از آزمایش به متن دادرسی ایران آورده است. آیین‌نامه فناوری‌های نوین اصولی چون اختیار قاضی، شفافیت و ثبت دلایل را پیش‌بینی کرده و پژوهشگاه قوه قضاییه در حال طراحی چارچوب حکمرانی است؛ آنچه هنوز روشن نیست، میزان دسترسی وکلا و اصحاب دعوا به منطق سامانه است. برای مشاوره با کارشناسان آرتیلا در تماس باشید.
منابع
- https://www.kdke.ir/%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%87%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%B3%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%88/
- https://jri.ac.ir/2026/10/12/26393/
- https://www.ekhtebar.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D8%AD%D9%88%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%88/