رهنمود دیوان عالی چین درباره دعاوی هوش مصنوعی

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: رهنمود دیوان عالی چین درباره هوش مصنوعی به سندی با عنوان «نظرات دیوان عالی خلق درباره رسیدگی قانونی به پرونده‌های اختلافات مرتبط با هوش مصنوعی» گفته می‌شود که در ۷ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شد. این سند در ۵ بخش و ۲۴ بند، به دادگاه‌های چین می‌گوید قوانین موجود مانند قانون مدنی، قانون حمایت از اطلاعات شخصی، قانون کپی‌رایت و قانون آیین دادرسی مدنی را چگونه بر اختلافات هوش مصنوعی اعمال کنند. این سند قانون جدید نیست، بلکه رهنمود قضایی برای اجرای یکسان قوانین موجود است.

به اعلام خود دیوان عالی خلق چین، این نخستین سند قواعد قضایی درباره هوش مصنوعی است که یک مرجع عالی قضایی ملی منتشر کرده است. دیوان در اطلاعیه رسمی تصریح می‌کند چین هنوز «قانون خاص هوش مصنوعی» ندارد و به همین دلیل سند بر «استفاده کامل از قوانین موجود» تکیه دارد. برای ایران که به‌تازگی قانون ملی توسعه هوش مصنوعی را ابلاغ کرده و دادگاه‌هایش به‌زودی با دعاوی مشابه روبه‌رو می‌شوند، تجربه چین ارزش مطالعه دارد.

بیان قابل نقل: چین بدون قانون جامع هوش مصنوعی، از مسیر رویه قضایی برای اختلافات هوش مصنوعی قاعده‌گذاری کرده است.

ساختار سند

طبق اطلاعیه دیوان و تحلیل Reed Smith، سند پنج بخش دارد:

1. اصول کلی (بندهای ۱ و ۲): سه اصل «انسان‌محوری»، «حمایت از نوآوری» و «حفظ خط قرمز ایمنی».
2. مسئولیت مدنی (بندهای ۳ تا ۱۱): قاعده کلی تقصیر، حقوق شخصیت، اطلاعات شخصی، ارائه‌دهندگان هوش مصنوعی مولد، مسئولیت محصول، حقوق مصرف‌کننده و خودروهای خودران.
3. مالکیت فکری (بندهای ۱۲ تا ۱۶): کپی‌رایت، نرم‌افزار متن‌باز، اختراع، قراردادهای فناوری و حقوق داده.
4. آیین دادرسی و جرایم (بندهای ۱۷ تا ۲۰): کشف واقع، ارزیابی ادله، سوءاستفاده از هوش مصنوعی در دادرسی و جرایم.
5. سازوکارهای کاری (بندهای ۲۱ تا ۲۴): حل‌وفصل جایگزین، نظارت قضایی، همکاری نهادی و همکاری بین‌المللی.

قاعده اصلی: مسئولیت مبتنی بر تقصیر

بند ۳ می‌گوید اگر قانون صراحتاً مسئولیت بدون تقصیر یا فرض تقصیر را پیش‌بینی نکرده باشد، دادگاه باید طبق بند ۱ ماده ۱۱۶۵ قانون مدنی چین، اصل مسئولیت مبتنی بر تقصیر را اعمال کند. برای سنجش تقصیر، این عوامل در نظر گرفته می‌شود:

• سناریوی مشخص کاربرد هوش مصنوعی؛
• میزان خودمختاری سامانه؛
• شفافیت فنی و اطلاعاتی؛
• خطرهای بالقوه و دامنه اثر؛
• تدابیری که توسعه‌دهنده و ارائه‌دهنده برای پیشگیری اتخاذ کرده‌اند و امکان فنی آن‌ها؛
• توان پیش‌بینی و کنترل آسیب توسط کاربر.

سند همچنین از دادگاه‌ها می‌خواهد میان مدل‌های همه‌منظوره و تخصصی، و میان مدل‌های متن‌باز و بسته، تفاوت قائل شوند.

بیان قابل نقل: در رهنمود چین، تقصیر قاعده است و مسئولیت بدون تقصیر فقط وقتی اعمال می‌شود که قانون صراحتاً آن را بخواهد.

حریم خصوصی و داده آموزشی

• حقوق شخصیت (بند ۴): تولید تصویر یا صدای قابل شناسایی یک فرد با هوش مصنوعی بدون رضایت او، می‌تواند نقض حق بر نام، تصویر یا صدا باشد؛ بازسازی دیجیتال متوفی نیز به بستگان حق طرح دعوا می‌دهد. (جزئیات جعل عمیق در این مقاله بررسی نمی‌شود.)
• ردیابی با هوش مصنوعی (بند ۵): استفاده از هوش مصنوعی برای ردیابی و تحلیل اطلاعات عمومی مانند شماره تلفن و حساب‌های شبکه اجتماعی، با هدف کشف اطلاعات خصوصی، نقض حریم خصوصی است.
• آموزش مدل (بند ۶): پردازش اطلاعات شخصی که خود فرد یا به‌طور قانونی منتشر شده، برای آموزش مدل و «در حدود معقول»، اگر فرد صریحاً مخالفت نکرده باشد، معمولاً نقض نیست؛ اما اگر اثر قابل‌توجهی بر حقوق فرد داشته باشد، رضایت لازم است.

مسئولیت ارائه‌دهنده هوش مصنوعی مولد

بند ۷ قاعده «اخطار و اقدام» را بر ارائه‌دهندگان هوش مصنوعی مولد اعمال می‌کند: اگر محتوای تولیدشده به آبرو یا حریم خصوصی کسی آسیب بزند و ارائه‌دهنده پس از دریافت اخطار، اقدام لازم مانند توقف تولید محتوای ناقض را به‌موقع انجام ندهد، مسئول است. اخطار باید دلیل اولیه نقض و هویت واقعی صاحب حق را داشته باشد. کاربری که با «پرامپت ناقض» عمداً مدل را به تولید محتوای زیان‌بار وادار کند، خودش مسئول است و اگر ارائه‌دهنده پس از اخطار، تولید را متوقف یا دستور را مسدود نکند، صاحب حق می‌تواند طبق ماده ۱۱۹۵ قانون مدنی از هر دو مطالبه کند.

یک نکته اختلافی: Reed Smith نوشته است قاعده «پرچم قرمز» (تکلیف نظارت فعالانه) از متن نهایی حذف شده، اما Jones Day معتقد است این قاعده از طریق ماده ۱۱۹۷ قانون مدنی همچنان قابل اعمال است. متن بند ۷ فقط به ماده ۱۱۹۵ ارجاع می‌دهد؛ این اختلاف تفسیری را باید با وکیل چینی بررسی کرد.

محصول، مصرف‌کننده و خودروی خودران

• محصول هوش مصنوعی (بند ۹): فقط محصولات فیزیکی مانند ربات و خودرو «محصول» محسوب می‌شوند. معیارهای عیب شامل ماهیت محصول، توان یادگیری خودکار، به‌روزرسانی‌ها، میزان کنترل کاربر و انطباق با استانداردهاست و دادگاه بررسی می‌کند آیا سازنده درباره محدودیت‌ها و خطرها هشدار روشن داده است.
• تبعیض قیمتی الگوریتمی (بند ۱۰): تعیین قیمت متفاوت برای یک کالا بر اساس پروفایل مصرف‌کننده، اگر نامعقول باشد، مسئولیت مدنی دارد. تبلیغ جعلی با چهره افراد مشهور اگر فریب باشد، طبق ماده ۵۵ قانون حمایت از حقوق مصرف‌کننده چین، خسارت تنبیهی دارد.
• خودروی خودران (بند ۱۱): قواعد موجود حوادث رانندگی اعمال می‌شود؛ اگر در خودروی دارای قابلیت کمک‌راننده، عیب خودرو و تقصیر راننده با هم سبب آسیب شوند، طبق ماده ۱۱۷۲ قانون مدنی هر دو مسئول‌اند. دادگاه می‌تواند سازنده و بهره‌بردار را به ارائه داده‌های ثبت‌شده رانندگی ملزم کند. برای مقایسه، مسئولیت خودروی خودران را ببینید.

کپی‌رایت، متن‌باز و اختراع

بند ۱۲ مسئولیت نقض کپی‌رایت را میان توسعه‌دهنده، ارائه‌دهنده و کاربر بر اساس نوع خدمت، منبع داده آموزشی، میزان مشارکت، تدابیر پیشگیرانه و سود تقسیم می‌کند. نکته مهم آیینی: اگر توسعه‌دهنده دفاع «عدم نقض» مطرح کند، دادگاه باید از او بخواهد منبع داده آموزشی، سوابق فرایند آموزش و شیوه عملکرد مدل را ارائه کند. کاربری که بداند یا باید بداند اثر پیشینی وجود دارد و با هوش مصنوعی اثری مشابه آن تولید کند، مسئول است.

بند ۱۳ برای توسعه‌دهندگان متن‌باز امتیاز قائل شده است: اگر بخشی از کد را رایگان و متن‌باز ارائه کنند و کارکرد و خطرهای امنیتی آن را علنی توضیح دهند، دادگاه می‌تواند آن‌ها را در قبال نقض ناشی از استفاده دیگران مسئول نداند. (مقایسه با اروپا: مسئولیت مدل متن‌باز هوش مصنوعی.)

بند ۱۴ اختراع با کمک هوش مصنوعی را قابل ثبت می‌داند، به شرط آنکه شخص حقیقی در ویژگی‌های اساسی آن مشارکت خلاق داشته باشد؛ مخترع همان شخص حقیقی است.

به نوشته Reed Smith، سند دو پرسش بزرگ را عمداً بی‌پاسخ گذاشته است: آیا محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی حق مؤلف دارد، و آیا آموزش مدل با آثار دارای حق، نقض است. دیوان نیز در اطلاعیه خود گفته مسائلی را که هنوز درباره آن اجماع نیست «سفید» گذاشته است.

بیان قابل نقل: دیوان عالی چین بار اثبات منشأ داده آموزشی را بر دوش توسعه‌دهنده‌ای گذاشت که مدعی عدم نقض است.

ادله و دادرسی در عصر هوش مصنوعی

بند ۱۸ از دادگاه‌ها می‌خواهد محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی را که به‌عنوان دلیل نقض ارائه می‌شود، با توجه به طراحی پرامپت، میزان شباهت با اثر، تکرارپذیری آزمون و سازوکارهای آموزش و فیلتر مدل ارزیابی کنند. بند ۱۹ دو قاعده مهم دارد:

• ساختن دلیل جعلی با هوش مصنوعی، از جمله با حذف یا دست‌کاری برچسب محتوای مصنوعی، می‌تواند به رد دعوا، جریمه، بازداشت و در صورت جرم بودن، تعقیب کیفری منجر شود.
• اگر لایحه یا گزارش جست‌وجوی رویه قضایی با هوش مصنوعی تهیه شده باشد، طرف دعوا باید پیش از تقدیم، درستی قوانین و آرای ذکرشده را بررسی کند و استفاده از هوش مصنوعی را به دادگاه اعلام کند.

درس‌هایی برای ایران

ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی ۱۳۳۹ نیز بر پایه تقصیر است: هر کس «بدون مجوز قانونی عمداً یا در نتیجه بی‌احتیاطی» به حقوق دیگری لطمه بزند، مسئول جبران خسارت مادی یا معنوی است. بنابراین منطق بند ۳ رهنمود چین، یعنی سنجش تقصیر با توجه به خودمختاری سامانه و تدابیر پیشگیرانه، با چارچوب حقوق ایران بیگانه نیست. اینکه دادگاه‌های ایران «بی‌احتیاطی» توسعه‌دهنده هوش مصنوعی را با چه معیاری بسنجند، پرسشی باز است.

قانون ملی توسعه هوش مصنوعی ایران، طبق متن منتشرشده، در ۱۲ ماده و ۸ تبصره در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ تصویب، در ۴ شهریور به تأیید شورای نگهبان رسید و در ۲۲ شهریور ابلاغ شد. این قانون عمدتاً نهادساز و توسعه‌محور است و قواعد تفصیلی مسئولیت مدنی ندارد؛ اما بند «پ» ماده ۴ آن، مرکز مطالعات راهبردی و آزمایشگاه توسعه فناوری‌های بنیادین هوش مصنوعی را به تدوین اسنادی درباره «حقوق و مسؤولیت‌های مدنی و کیفری» هوش مصنوعی برای تصویب در مراجع قانونی مکلف کرده است. به نظر نویسنده، تا تصویب آن اسناد، یک رهنمود قضایی می‌تواند مانند تجربه چین خلأ را پر کند. آیین‌نامه‌های این قانون را در آیین‌نامه‌های قانون ملی توسعه هوش مصنوعی دنبال کنید.

پرسش‌های متداول

رهنمود دیوان عالی چین چه زمانی و با چه ساختاری منتشر شد؟

دیوان عالی خلق چین این سند را در ۷ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر کرد. سند ۲۴ بند در ۵ بخش دارد: اصول کلی، مسئولیت مدنی، مالکیت فکری، دادرسی و جرایم، و سازوکارهای کاری.

آیا این سند قانون جدید هوش مصنوعی چین است؟

خیر. سند رهنمود قضایی برای اعمال قوانین موجود مانند قانون مدنی و قانون حمایت از اطلاعات شخصی است. دیوان خود تصریح کرده چین هنوز قانون خاص هوش مصنوعی ندارد.

مسئولیت شرکت هوش مصنوعی در چین بدون تقصیر است؟

قاعده کلی، مسئولیت مبتنی بر تقصیر است. مسئولیت بدون تقصیر یا فرض تقصیر فقط وقتی اعمال می‌شود که قانون خاص، مانند قانون کیفیت محصول برای محصولات فیزیکی معیوب، آن را مقرر کرده باشد.

آیا آموزش مدل با اطلاعات عمومی افراد در چین مجاز است؟

طبق بند ۶، پردازش اطلاعاتی که قانونی منتشر شده، در حدود معقول و بدون مخالفت صریح فرد، معمولاً نقض نیست؛ اما اگر اثر قابل‌توجهی بر حقوق فرد داشته باشد، رضایت لازم است.

این رهنمود برای وکلای ایرانی چه فایده‌ای دارد؟

الگویی عملی از معیارهای سنجش تقصیر، بار اثبات منشأ داده و تکلیف اعلام استفاده از هوش مصنوعی در لوایح ارائه می‌دهد که با ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی ایران قابل مقایسه است و می‌تواند در دفاع و قراردادنویسی به کار آید.

جمع‌بندی

رهنمود ۲۴ بندی دیوان عالی چین نشان می‌دهد می‌توان بدون قانون جامع هوش مصنوعی، با تفسیر منسجم قوانین موجود، به دادگاه‌ها قاعده داد: تقصیر به‌عنوان اصل، معیارهای روشن برای سنجش آن، مسئولیت محدود ارائه‌دهنده مولد پس از اخطار، امتیاز برای متن‌باز، بار اثبات منشأ داده برای توسعه‌دهنده و تکلیف اعلام استفاده از هوش مصنوعی در لوایح. دو پرسش اصلی کپی‌رایت همچنان باز مانده است. برای ایران، این سند نقشه راهی برای رویه قضایی آینده است. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• Supreme People's Court of China, 最高法发布《关于依法审理涉人工智能纠纷案件的意见》 (7 Sep 2026): https://www.court.gov.cn/zixun/xiangqing/511101.html
• Reed Smith, China's Supreme Court issues landmark opinions on AI (5 Oct 2026): https://www.reedsmith.com/articles/china-s-supreme-court-issues-landmark-opinions-on-ai/
• Jones Day, China's Supreme Court Issues Landmark Judicial Rules on AI (Sep 2026): https://www.jonesday.com/en/insights/2026/09/chinas-supreme-court-issues-landmark-judicial-rules-on-artificial-intelligenceimplications-for-product-liability-intelle
• لالکس، ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی: https://lawlex.ir/laws/masuliat-madani/1
• شناسنامه، متن قانون ملی توسعه هوش مصنوعی مصوب ۱۴۰۵/۰۵/۲۸: https://shenasname.ir/laws/84376-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%85%d9%84%db%8c-%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%b9%d9%87-%d9%87%d9%88%d8%b4-%d9%85%d8%b5%d9%86%d9%88%d8%b9%db%8c