هوش مصنوعی در دادرسی: قاضی، وکیل و ChatGPT

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: هوش مصنوعی در دادرسی به استفاده از سامانه‌های هوشمند در فرایندهای قضایی گفته می‌شود؛ از ارجاع پرونده و محاسبه دیه و هزینه دادرسی تا خلاصه‌سازی پرونده، جستجوی آرا و پیش‌نویس لوایح. در ایران، «آیین‌نامه اجرایی نحوه استفاده از فناوری‌های نوین در فرآیندهای قضایی» (مصوب ۱۷ تیر ۱۴۰۴ رئیس قوه قضاییه) چارچوب رسمی این استفاده را تعیین کرده و تصریح می‌کند پیشنهاد سامانه فقط با تأیید کاربر قضایی اعمال می‌شود.

هوش مصنوعی وارد دادگاه‌ها شده است؛ هم از سوی دستگاه قضایی و هم از سوی وکلا و اصحاب دعوا. این تحول فرصت کاهش اطاله دادرسی را فراهم می‌کند، اما خطرهایی جدی مانند استناد به آرای ساختگی، سوگیری الگوریتمی و افشای اطلاعات محرمانه نیز دارد. در این مقاله، مقررات ایران و تجربه دادگاه‌های خارجی را مرور می‌کنیم.

چارچوب قانونی استفاده از هوش مصنوعی در دستگاه قضایی ایران

مبنای قانونی: برنامه هفتم پیشرفت

آیین‌نامه فناوری‌های نوین در اجرای بند «الف» ماده ۱۱۳ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت و سند تحول و تعالی قوه قضاییه تصویب شده است. این آیین‌نامه ۱۵ ماده دارد، در ۱۷ تیر ۱۴۰۴ به تصویب رئیس قوه قضاییه رسیده و از تاریخ ابلاغ لازم‌الاجراست.

اصول کلیدی آیین‌نامه

• تعریف «پیشنهاد سامانه»: نتایج تحلیل هوش مصنوعی در اموری که به سبب مسئولیت کاربر، مستلزم تأیید نهایی او است؛ مانند قرارهای تأمین کیفری و تصمیم نهایی (بند «چ» ماده ۱).
• حفظ اختیار قاضی: در طراحی سامانه، «حفظ اختیار قاضی در تأیید یا رد پیشنهاد سامانه» و امکان تغییر پیشنهاد توسط کاربر الزامی است (ماده ۵).
• شفافیت و توضیح‌پذیری: استفاده از فناوری‌های نوین باید به نحوی باشد که تا حد امکان تشخیص قواعد و تحلیل‌های منتهی به نتیجه برای کاربران ممکن باشد (ماده ۶).
• تصمیم نهایی با انسان: پیشنهاد سامانه در صورت تأیید کاربر اعمال می‌شود؛ در غیر این صورت، کاربر به نحو مستدل و مستند مطابق تشخیص قانونی خود اقدام می‌کند (ماده ۸).
• ثبت دلایل رد: اگر کاربر پیشنهاد سامانه را رد یا اصلاح کند، این تغییر همراه با دلایل آن نگهداری می‌شود (ماده ۹).
• حریم خصوصی: حفظ امنیت اطلاعات و حریم خصوصی اشخاص در طراحی سامانه الزامی است (بند «ت» ماده ۵).

بیان قابل نقل: طبق آیین‌نامه قوه قضاییه، هوش مصنوعی در دادگاه‌های ایران «پیشنهاددهنده» است و تصمیم نهایی همچنان با قاضی است.

کاربردهای پیش‌بینی‌شده

ماده ۴ آیین‌نامه، مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه را مکلف می‌کند زیرساخت انجام خودکار این امور را فراهم کند: کارشناسی، داوری و سایر شیوه‌های حل اختلاف با هوش مصنوعی؛ مشاوره حقوقی، تنظیم هوشمند دادخواست یا شکواییه و پیش‌بینی نتیجه احتمالی طرح دعوا؛ ارجاع پرونده و انتخاب کارشناس و داور؛ و محاسبه هوشمند دیات، مواعد قانونی، هزینه دادرسی و حق‌الوکاله.

سامانه «سمپ هوشمند»

به گزارش خبرگزاری‌ها، رئیس مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه اعلام کرده نسخه اولیه «سامانه مدیریت پرونده هوشمند» (سمپ هوشمند) در دی ۱۴۰۴ در سه استان خراسان جنوبی، قم و لرستان به صورت آزمایشی راه‌اندازی شده است. طبق این گزارش‌ها، سمپ هوشمند دستیاری در اختیار قاضی می‌گذارد که به منابع حقوقی، آرای وحدت رویه و نظریات مشورتی دسترسی دارد.

استفاده وکلا از ChatGPT: فرصت‌ها و خطرها

خطر بزرگ: آرای ساختگی

مدل‌های زبانی گاهی منابعی تولید می‌کنند که وجود خارجی ندارند. مشهورترین نمونه، پرونده Mata v. Avianca در دادگاه فدرال ناحیه جنوبی نیویورک (۲۰۲۳) است. در این پرونده، وکلا لایحه‌ای ارائه کردند که به آرای قضایی ناموجودِ تولیدشده توسط ChatGPT استناد می‌کرد و پس از تردید دادگاه نیز از آن‌ها دفاع کردند. دادگاه با استناد به قاعده ۱۱ آیین دادرسی مدنی فدرال، وکلا و مؤسسه حقوقی آن‌ها را به‌طور تضامنی به ۵ هزار دلار جریمه محکوم کرد. دادگاه در عین حال تصریح کرد که استفاده از یک ابزار هوش مصنوعی قابل اعتماد برای کمک، به‌خودی‌خود نادرست نیست، اما وکیل نقش «دروازه‌بان» صحت لوایح را دارد.

در انگلستان نیز دادگاه عالی (High Court) در ژوئن ۲۰۲۵ در رأی مشترک پرونده‌های Ayinde v. London Borough of Haringey و Al-Haroun v. Qatar National Bank هشدار داد که ابزارهای هوش مصنوعی مولد «قادر به انجام پژوهش حقوقی قابل اتکا نیستند» و وکلا وظیفه حرفه‌ای دارند صحت پژوهش را با منابع معتبر بررسی کنند؛ وکلایی که این وظیفه را رعایت نکنند در معرض مجازات‌های شدید هستند.

رهنمود قضایی انگلستان

دستگاه قضایی انگلستان و ولز در ۳۱ اکتبر ۲۰۲۵ رهنمود به‌روزشده‌ای درباره استفاده قضات از هوش مصنوعی منتشر کرد که جایگزین نسخه آوریل ۲۰۲۵ شد. این رهنمود بر خطر «توهم» (ساختن پرونده و نقل‌قول ساختگی)، سوگیری داده آموزشی، منع وارد کردن اطلاعات محرمانه در ابزارهای عمومی و مسئولیت شخصی قاضی نسبت به هر متنی که به نام او صادر می‌شود تأکید می‌کند. این رهنمود همچنین قضات را به خطر ادله جعلی دیپ‌فیک توجه می‌دهد؛ موضوعی که در مقاله جرم دیپ فیک: مسئولیت کیفری، حریم خصوصی و ادله بررسی کرده‌ایم.

قانون AI اروپا و دادرسی

در قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا، سامانه‌هایی که برای کمک به مراجع قضایی در تحقیق و تفسیر واقعیات و قانون و اعمال قانون بر واقعیات به کار می‌روند، در فهرست سامانه‌های پرریسک پیوست III قرار دارند. پس از اصلاحیه ۲۰۲۶، تکالیف این دسته از ۲ دسامبر ۲۰۲۷ اعمال می‌شود.

وظایف حرفه‌ای وکیل در استفاده از هوش مصنوعی

هرچند در ایران مقرره اختصاصی درباره استفاده وکلا از هوش مصنوعی منتشر نشده است، اصول عمومی وکالت و تجربه دادگاه‌های خارجی این قواعد را ایجاب می‌کند:

1. راستی‌آزمایی: هر ماده قانون، رأی وحدت رویه یا نظریه مشورتی را در منبع رسمی بررسی کنید. برای جستجوی قوانین و آرا می‌توانید از ARTI HUB استفاده کنید، اما متن رسمی را مبنا قرار دهید.
2. رازداری: اطلاعات هویتی موکل و اسناد محرمانه را وارد چت‌بات‌های عمومی نکنید.
3. مسئولیت شخصی: لایحه‌ای که امضا می‌کنید، متعلق به شماست؛ «ابزار اشتباه کرد» دفاع پذیرفتنی نیست.
4. شفافیت با موکل: درباره استفاده از ابزارهای هوشمند و محدودیت‌های آن با موکل صادق باشید.
5. استفاده هوشمندانه: AI برای خلاصه‌سازی، پیش‌نویس اولیه و سازمان‌دهی ادله مفید است، نه برای جایگزینی تحلیل حقوقی.

حقوق اصحاب دعوا در برابر تصمیم‌یارهای هوشمند

آیین‌نامه قوه قضاییه، با الزام به توضیح‌پذیری (ماده ۶) و ثبت دلایل رد پیشنهاد (ماده ۹)، زمینه‌ای برای پاسخ‌گویی فراهم کرده است. اصحاب دعوا و وکلا می‌توانند در صورتی که تصمیمی بر پایه پیشنهاد سامانه اتخاذ شده، مستند و مستدل بودن آن را مطالبه کنند؛ زیرا طبق ماده ۸، تصمیم نهایی باید بر اساس تشخیص قانونی قاضی باشد.

پرسش‌های متداول

آیا در ایران هوش مصنوعی می‌تواند به‌جای قاضی رأی صادر کند؟

خیر. طبق آیین‌نامه اجرایی نحوه استفاده از فناوری‌های نوین در فرآیندهای قضایی، پیشنهاد سامانه فقط در صورت تأیید کاربر اعمال می‌شود و اختیار قاضی در تأیید یا رد آن باید حفظ شود.

سمپ هوشمند چیست؟

سامانه مدیریت پرونده هوشمند قوه قضاییه است که به گزارش رسانه‌ها از دی ۱۴۰۴ به صورت آزمایشی در خراسان جنوبی، قم و لرستان راه‌اندازی شده و دستیاری با دسترسی به منابع حقوقی در اختیار قاضی می‌گذارد.

آیا وکیل می‌تواند لایحه را با ChatGPT بنویسد؟

استفاده از ابزار برای پیش‌نویس منع کلی ندارد، اما وکیل مسئول صحت کامل لایحه است. پرونده Mata v. Avianca نشان داد استناد به آرای ساختگی تولیدشده توسط AI می‌تواند به جریمه و پیامدهای انضباطی منجر شود.

آیا هوش مصنوعی می‌تواند نتیجه دعوا را پیش‌بینی کند؟

آیین‌نامه قوه قضاییه «پیش‌بینی نتیجه احتمالی طرح دعوا» را از جمله امور قابل ارائه با فناوری‌های نوین ذکر کرده است، اما چنین پیش‌بینی‌ای جنبه تخمینی دارد و جایگزین تحلیل وکیل نیست.

اگر تصمیم قضایی بر پایه پیشنهاد اشتباه سامانه باشد چه باید کرد؟

از مسیرهای عادی اعتراض به رأی استفاده کنید. طبق ماده ۸ آیین‌نامه، تصمیم باید مستدل و مستند به تشخیص قانونی قاضی باشد، نه صرفاً پیشنهاد سامانه.

جمع‌بندی

دستگاه قضایی ایران با آیین‌نامه ۱۴۰۴ و سامانه سمپ هوشمند وارد مرحله «دادرسی هوشمند» شده، اما اصل «تصمیم نهایی با انسان» را حفظ کرده است. تجربه دادگاه‌های آمریکا و انگلستان نشان می‌دهد بزرگ‌ترین خطر برای وکلا، اعتماد بدون راستی‌آزمایی به خروجی AI است. برای دسترسی به قوانین و آرا از ARTI HUB و برای پرسش‌های اولیه از دستیار ARTI BOT کمک بگیرید و همیشه متن رسمی را بررسی کنید. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• آیین‌نامه اجرایی نحوه استفاده از فناوری‌های نوین در فرآیندهای قضایی (مصوب ۱۴۰۴/۴/۱۷)، اختبار: https://www.ekhtebar.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D8%AD%D9%88%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%88/
• خبرگزاری دانشجو، «هوش مصنوعی به کمک قضات آمد»: https://snn.ir/fa/news/1370182
• خبرگزاری صدا و سیما، «هوش مصنوعی به کمک قضات آمد»: https://www.irib-news.ir/fa/news/5716869
• Mata v. Avianca, Opinion and Order on Sanctions (S.D.N.Y. 2023): https://caselaw.findlaw.com/court/us-dis-crt-sd-new-yor/2335142.html
• Ayinde v London Borough of Haringey; Al-Haroun v Qatar National Bank [2025] (High Court): https://www.judiciary.uk/wp-content/uploads/2025/06/Ayinde-v-London-Borough-of-Haringey-and-Al-Haroun-v-Qatar-National-Bank.pdf
• Courts and Tribunals Judiciary, AI – Judicial Guidance (October 2025): https://www.judiciary.uk/guidance-and-resources/artificial-intelligence-ai-judicial-guidance-october-2025/
• European Commission, AI Act Service Desk – Timeline: https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/ai-act/timeline/timeline-implementation-eu-ai-act