اجرای قانون هوش مصنوعی اروپا: مدل‌های همه‌منظوره ۲۰۲۶

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: اجرای قانون هوش مصنوعی اروپا به مرحله‌ای گفته می‌شود که از ۲ اوت ۲۰۲۶ دفتر هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (AI Office)، مقامات ملی کشورها و ناظر اروپایی حفاظت از داده‌ها (EDPS) به‌طور مشترک بخش‌های مهمی از مقرره هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (AI Act) را الزام‌آور اجرا می‌کنند. در این تاریخ، ممنوعیت‌های عملی مشخص، الزامات ارائه‌دهندگان مدل‌های هوش مصنوعی همه‌منظوره (GPAI) و قواعد شفافیت برای چت‌بات‌ها و محتوای ساختگی قابل اجرا می‌شوند.

قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا یکی از نخستین چارچوب‌های جامع تنظیم‌گری هوش مصنوعی در جهان است. تفاوت مهم این مقرره با بسیاری از اسناد سیاستی این است که مرحله‌به‌مرحله اجرایی می‌شود و «اجرا» یعنی جریمه، تحقیق و درخواست اطلاعات رسمی. این مقاله زمان‌بندی اجرا، تکالیف مدل‌های همه‌منظوره، شفافیت و جریمه‌ها را بر اساس منابع رسمی کمیسیون اروپا توضیح می‌دهد. برای معرفی کلی این قانون و پیوند آن با ایران، مقاله مسئولیت هوش مصنوعی و قانون اروپا را ببینید.

چه کسانی از ۲ اوت ۲۰۲۶ اجرا می‌کنند؟

طبق اسناد رسمی کمیسیون اروپا درباره enforcement of the AI Act، از ۲ اوت ۲۰۲۶ سه لایه نظارتی در کنار هم فعال‌اند:

1. دفتر هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (AI Office): نقش محوری در نظارت بر مدل‌های همه‌منظوره (GPAI) و هماهنگی در سطح اتحادیه؛
2. مقامات ملی کشورهای عضو: اجرای الزامات مربوط به سامانه‌های هوش مصنوعی در قلمرو خود؛
3. ناظر اروپایی حفاظت از داده‌ها (EDPS): نظارت در حوزه نهادها و پردازش‌های مرتبط با نهادهای اتحادیه.

بیان قابل نقل: از ۲ اوت ۲۰۲۶ اجرای قانون هوش مصنوعی اروپا میان دفتر هوش مصنوعی، مقامات ملی و EDPS تقسیم شده است.

این ساختار نشان می‌دهد که شرکت‌های ارائه‌دهنده مدل‌های بزرگ دیگر فقط با یک تنظیم‌گر ملی روبه‌رو نیستند؛ برای GPAI، سطح اتحادیه نیز مستقیم وارد می‌شود.

چه چیزهایی از ۲ اوت ۲۰۲۶ قابل اجراست؟

ممنوعیت‌های عملی (prohibited practices)

بخشی از شیوه‌های ممنوع در قانون هوش مصنوعی اروپا از همین تاریخ قابل اجرا و قابل جریمه‌اند. فهرست دقیق ممنوعیت‌ها در متن مقرره آمده است؛ آنچه اینجا اهمیت دارد این است که از اوت ۲۰۲۶، نقض این ممنوعیت‌ها دیگر صرفاً «خطر سیاستی» نیست، بلکه می‌تواند به تحقیق و جریمه منجر شود.

الزامات ارائه‌دهندگان مدل‌های همه‌منظوره (GPAI)

ارائه‌دهندگان مدل‌های هوش مصنوعی همه‌منظوره از این تاریخ مکلف‌اند دست‌کم این تکالیف را رعایت کنند:

• شفافیت برای پایین‌دست (downstream): ارائه اطلاعات لازم به کسانی که مدل را در محصولات یا خدمات خود استفاده می‌کنند؛
• سیاست حق‌مؤلف: داشتن سیاستی برای رعایت حقوق مالکیت ادبی و هنری در آموزش مدل؛
• خلاصه داده‌های آموزشی: انتشار خلاصه‌ای از داده‌های استفاده‌شده برای آموزش مدل.

برای مدل‌هایی که ریسک سیستمی (systemic risk) تلقی می‌شوند، الزامات ایمنی و ارزیابی ریسک اضافی نیز اعمال می‌شود. جزئیات فنی این تکالیف در متن مقرره و راهنماهای بعدی دفتر هوش مصنوعی آمده است.

بیان قابل نقل: الزامات GPAI از ۲ اوت ۲۰۲۶ شامل شفافیت برای پایین‌دست، سیاست حق‌مؤلف و خلاصه داده‌های آموزشی است؛ مدل‌های با ریسک سیستمی تکالیف ایمنی بیشتری دارند.

شفافیت برای کاربران و محتوای ساختگی

از همین تاریخ، قواعد شفافیت نیز قابل اجرا می‌شوند، از جمله:

• چت‌بات‌ها باید به کاربر اعلام کنند که با هوش مصنوعی تعامل دارد؛
• دیپ‌فیک‌ها باید برچسب‌گذاری شوند؛
• محتوای ساختگی (synthetic content) باید دارای علامت‌گذاری قابل خواندن ماشینی باشد.

این بخش مستقیماً به موضوع واترمارک و علامت‌گذاری محتوا مربوط است. مقاله واترمارک محتوای هوش مصنوعی این تکلیف را بیشتر توضیح می‌دهد.

زمان‌بندی‌های بعدی که نباید با اوت ۲۰۲۶ اشتباه گرفته شوند

اجرای قانون هوش مصنوعی اروپا یک‌جا نیست. چند مهلت مهم بعدی در گزارش‌ها و اسناد رسمی برجسته شده‌اند:

• ۲ دسامبر ۲۰۲۶: اجرای ممنوعیت‌های مربوط به تصاویر خصوصی غیررضایی ساخته‌شده با هوش مصنوعی و محتوای سوءاستفاده جنسی از کودکان ساخته‌شده با هوش مصنوعی (AI CSAM)؛
• ۲ دسامبر ۲۰۲۷: اجرای قواعد سامانه‌های پرریسک موضوع ضمیمه III؛
• ۲ اوت ۲۰۲۸: اجرای قواعد سامانه‌های پرریسک تعبیه‌شده در محصول (product-embedded high-risk).

همچنین، Digital Omnibus on AI با عنوان مقرره اتحادیه اروپا ۲۰۲۶/۱۷۴۴ که از ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶ لازم‌الاجرا شده، زمان‌بندی برخی الزامات پرریسک را به تأخیر انداخته است. منابع حقوقی مانند تحلیل White & Case این تغییر را به‌عنوان اصلاح زمان‌بندی AI Act گزارش کرده‌اند. بنابراین هنگام ارزیابی انطباق، باید متن به‌روزشده و مهلت‌های اصلاح‌شده را مبنا قرار داد، نه فقط جدول اولیه سال تصویب.

جریمه‌ها چقدر سنگین‌اند؟

طبق چارچوب جریمه‌ای که در اسناد اجرای قانون آمده است:

• نقض شیوه‌های ممنوع: تا ۳۵ میلیون یورو یا ۷ درصد گردش مالی سالانه جهانی (هر کدام بیشتر باشد)؛
• نقض الزامات GPAI: تا ۱۵ میلیون یورو یا ۳ درصد گردش مالی؛
• قصور در پاسخ به درخواست اطلاعات (RFI) درباره سامانه‌های هوش مصنوعی: تا ۷٫۵ میلیون یورو یا ۱ درصد گردش مالی.

این اعداد نشان می‌دهد اجرای قانون هوش مصنوعی اروپا صرفاً نمادین نیست. حتی قصور در همکاری با تحقیق نیز می‌تواند پرهزینه باشد.

بیان قابل نقل: جریمه نقض ممنوعیت‌ها تا ۳۵ میلیون یورو یا ۷ درصد گردش مالی است؛ نقض GPAI تا ۱۵ میلیون یورو یا ۳ درصد.

نخستین درخواست‌های رسمی اطلاعات از ارائه‌دهندگان GPAI

گزارش‌های حقوقی (از جمله پوشش Lexology) حاکی از آن است که حدود ۲۹ اوت ۲۰۲۶ نخستین درخواست‌های رسمی اطلاعات (formal RFIs) به ارائه‌دهندگان مدل‌های همه‌منظوره ارسال شده است. این رخداد، گذار از «آماده‌سازی» به «اقدام اجرایی واقعی» را نشان می‌دهد: دفتر هوش مصنوعی و مقامات مرتبط دیگر فقط راهنما منتشر نمی‌کنند، بلکه اطلاعات عملیاتی می‌خواهند.

برای شرکت‌هایی که مدل یا سامانه خود را در اتحادیه اروپا عرضه می‌کنند، این یعنی باید:

1. مستندات شفافیت و سیاست حق‌مؤلف آماده باشد؛
2. خلاصه داده‌های آموزشی قابل ارائه باشد؛
3. فرایند پاسخ به RFI تعریف شده باشد؛
4. برای مدل‌های پرریسک سیستمی، ارزیابی ایمنی مستند باشد.

پیوند با ایران و قانون ملی هوش مصنوعی

ایران مشمول اجرای مستقیم AI Act نیست؛ اما سه اثر عملی دارد:

1. صادرات و همکاری تجاری: شرکت ایرانی که مدل یا خدمت هوش مصنوعی را به بازار اتحادیه اروپا عرضه کند، عملاً با همین الزامات روبه‌رو می‌شود؛
2. الگوی تنظیم‌گری: قانون ملی توسعه هوش مصنوعی ایران و آیین‌نامه‌های اجرایی آن می‌توانند از تجربه زمان‌بندی و تقسیم نقش میان نهاد مرکزی و مقامات بخشی اروپا بیاموزند؛ مقاله آیین‌نامه‌های قانون ملی هوش مصنوعی را ببینید؛
3. شفافیت محتوا: بحث برچسب‌گذاری دیپ‌فیک و محتوای ساختگی در اروپا، فشار هنجاری جهانی برای علامت‌گذاری را افزایش می‌دهد.

برای ارزیابی انطباق محصول با بازار اروپا یا طراحی سیاست داخلی، با وکلای متخصص آرتیلا مشورت کنید و مطالب مرتبط را در دانشنامه جرائم سایبری دنبال کنید.

توصیه‌های عملی برای کسب‌وکارها

1. اگر مدل همه‌منظوره یا چت‌بات عمومی عرضه می‌کنید، جدول انطباق جداگانه برای ۲ اوت ۲۰۲۶ و ۲ دسامبر ۲۰۲۶ تهیه کنید.
2. سیاست حق‌مؤلف آموزش مدل را مکتوب و قابل ارائه نگه دارید.
3. سازوکار برچسب‌گذاری دیپ‌فیک و علامت‌گذاری ماشینی خروجی را پیش از ورود به بازار اتحادیه آزمایش کنید.
4. Omnibus ۲۰۲۶/۱۷۴۴ را در تقویم انطباق پرریسک لحاظ کنید تا مهلت‌های قدیمی مبنای تصمیم اشتباه نشود.
5. تیم حقوقی و فنی را برای پاسخ سریع به RFI آموزش دهید.

پرسش‌های متداول

اجرای قانون هوش مصنوعی اروپا از چه تاریخی شروع شده است؟

بخش مهمی از الزامات، از جمله ممنوعیت‌های عملی، تکالیف GPAI و شفافیت، از ۲ اوت ۲۰۲۶ قابل اجراست. مهلت‌های پرریسک و برخی ممنوعیت‌های تصویری در تاریخ‌های بعدی می‌آیند.

مدل همه‌منظوره (GPAI) چه تکالیفی دارد؟

شفافیت برای استفاده‌کنندگان پایین‌دست، سیاست رعایت حق‌مؤلف، و خلاصه داده‌های آموزشی. مدل‌های با ریسک سیستمی الزامات ایمنی بیشتری دارند.

جریمه نقض AI Act چقدر است؟

بسته به نوع تخلف: تا ۳۵ میلیون یورو یا ۷ درصد گردش مالی برای ممنوعیت‌ها؛ تا ۱۵ میلیون یورو یا ۳ درصد برای GPAI؛ تا ۷٫۵ میلیون یورو یا ۱ درصد برای قصور در پاسخ به درخواست اطلاعات.

Digital Omnibus on AI چه تغییری ایجاد کرده است؟

مقرره اتحادیه اروپا ۲۰۲۶/۱۷۴۴ از ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶ لازم‌الاجرا شده و بخشی از مهلت‌های سامانه‌های پرریسک را به تأخیر انداخته است.

آیا شرکت‌های ایرانی هم باید نگران این اجرا باشند؟

اگر خدمت یا مدل را در اتحادیه اروپا عرضه کنند، بله. حتی بدون عرضه مستقیم، الگوی شفافیت و علامت‌گذاری محتوا بر استانداردهای جهانی اثر می‌گذارد.

جمع‌بندی

اجرای قانون هوش مصنوعی اروپا از ۲ اوت ۲۰۲۶ نقطه عطف تنظیم‌گری هوش مصنوعی است: ممنوعیت‌ها، الزامات مدل‌های همه‌منظوره و شفافیت چت‌بات و دیپ‌فیک دیگر روی کاغذ نیستند. جریمه‌های سنگین و نخستین RFIها نشان می‌دهد دفتر هوش مصنوعی و مقامات ملی وارد فاز عملی شده‌اند. کسب‌وکارها باید مهلت‌های دسامبر ۲۰۲۶، دسامبر ۲۰۲۷ و اوت ۲۰۲۸ و اصلاحات Omnibus را جداگانه رصد کنند. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• European Commission, Enforcement of the AI Act: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/enforcement-ai-act
• European Commission press material IP_26_1714: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/api/files/document/print/en/ip_26_1714/IP_26_1714_EN.pdf
• White & Case, EU AI Omnibus enters into force amending AI Act: https://www.whitecase.com/insight-alert/eu-ai-omnibus-enters-force-amending-ai-act
• Artificial Intelligence Act overview: https://artificialintelligenceact.eu/