واترمارک محتوای هوش مصنوعی: الزامات قانونی برچسب‌گذاری
واترمارک و برچسب‌گذاری محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی: ماده ۵۰ قانون AI اروپا از ۲ اوت ۲۰۲۶، کد رفتار اتحادیه، قواعد برچسب‌گذاری چین و وضعیت حقوقی در ایران.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۱۸
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
تعریف: واترمارک محتوای هوش مصنوعی به مجموعه روش‌هایی گفته میشود که با آن‌ها مشخص میشود یک متن، تصویر، صوت یا ویدئو با هوش مصنوعی تولید یا دستکاری شده است. این روش‌ها دو دسته‌اند: نشانه‌گذاری ماشین‌خوان (مانند واترمارک نامرئی و فراداده) که نرم‌افزار آن را تشخیص می‌دهد، و برچسب آشکار (مانند عبارت «تولیدشده با هوش مصنوعی») که مخاطب می‌بیند. از ۲ اوت ۲۰۲۶، ماده ۵۰ قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا هر دو را در موارد مشخص الزامی کرده است؛ در ایران تا مهر ۱۴۰۵ چنین الزام صریحی وجود ندارد.
با گسترش هوش مصنوعی مولد، تشخیص محتوای واقعی از ساختگی دشوارتر شده است. دیپ‌فیک‌های سیاسی، کلاهبرداری با صدای جعلی و اخبار ساختگی، قانون‌گذاران را به سمت الزام شفافیت سوق داده است. این مقاله الزامات حقوقی واترمارک و برچسب‌گذاری را در اتحادیه اروپا و چین بررسی می‌کند و وضعیت ایران را توضیح می‌دهد. برای مبانی کلی، مقاله حقوق هوش مصنوعی را ببینید.
واترمارک چگونه کار می‌کند؟
روش‌های فنی
- واترمارک نامرئی: الگویی که در پیکسل‌های تصویر یا سیگنال صوتی جاسازی میشود و با چشم یا گوش قابل تشخیص نیست.
- فراداده (metadata): اطلاعاتی درباره منشأ و ابزار تولید که در فایل ذخیره میشود؛ استانداردهایی مانند C2PA برای «اعتبارنامه محتوا» در این دسته‌اند.
- اثرانگشت و تشخیص: ابزارهایی که محتوا را با الگوهای شناخته‌شده مقایسه می‌کنند.
- برچسب آشکار: متن یا نماد قابل مشاهده برای مخاطب.
محدودیت‌ها
هیچ روشی کامل نیست. فراداده با یک اسکرین‌شات ساده حذف میشود، واترمارک تصویر ممکن است با فشرده‌سازی یا ویرایش تضعیف شود و نشانه‌گذاری متن بسیار شکننده است. به همین دلیل، رویکردهای جدید ترکیب چند لایه را توصیه می‌کنند.
بیان قابل نقل: واترمارک به‌تنهایی تضمین اصالت نیست؛ ترکیب نشانه‌گذاری ماشین‌خوان، فراداده و برچسب آشکار، مؤثرترین رویکرد فعلی است.
اتحادیه اروپا: ماده ۵۰ قانون هوش مصنوعی
تکلیف ارائه‌دهندگان
طبق ماده ۵۰(۲) قانون هوش مصنوعی، ارائه‌دهندگان سامانه‌هایی که محتوای مصنوعی صوتی، تصویری، ویدئویی یا متنی تولید می‌کنند، باید اطمینان دهند خروجی‌ها به شکل ماشین‌خوان نشانه‌گذاری شده و به‌عنوان محتوای تولیدشده یا دستکاری‌شده مصنوعی قابل تشخیص باشند. راه‌حل‌های فنی باید تا حد امکان فنی، مؤثر، تعامل‌پذیر، مقاوم و قابل اعتماد باشند. ابزارهایی که صرفاً کارکرد کمکی در ویرایش استاندارد دارند یا داده ورودی را به‌طور اساسی تغییر نمی‌دهند، مستثنا هستند.
تکلیف به‌کارگیرندگان
طبق ماده ۵۰(۴):
- به‌کارگیرندگانی که دیپ‌فیک تولید می‌کنند، باید مصنوعی بودن محتوا را افشا کنند؛ برای آثار آشکارا هنری، طنز یا داستانی، این تکلیف به شکلی محدود اعمال میشود که مانع نمایش یا بهره‌مندی از اثر نشود.
- متنی که با هوش مصنوعی تولید یا دستکاری شده و برای اطلاع‌رسانی به عموم درباره موضوعات مورد علاقه عمومی منتشر میشود، باید افشا شود؛ مگر اینکه بازبینی انسانی یا کنترل سردبیری انجام شده و شخصی مسئولیت سردبیری آن را بر عهده داشته باشد.
زمان اجرا و ضمانت اجرا
این تکالیف از ۲ اوت ۲۰۲۶ اعمال میشود. طبق ماده ۹۹ قانون، نقض تکالیف ماده ۵۰ می‌تواند جریمه اداری تا ۱۵ میلیون یورو یا ۳ درصد گردش مالی سالانه جهانی، هر کدام بیشتر باشد، در پی داشته باشد.
کد رفتار برچسب‌گذاری
کمیسیون اروپا در ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶ نسخه نهایی «کد رفتار نشانه‌گذاری و برچسب‌گذاری محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی» را منتشر کرد. این کد داوطلبانه است و گام‌های عملی برای رعایت تکالیف شفافیت ماده ۵۰ ارائه می‌کند. کمیسیون همچنین «نمادهای اتحادیه اروپا» برای برچسب‌گذاری محتوای هوش مصنوعی معرفی کرده است.
بیان قابل نقل: از ۲ اوت ۲۰۲۶، ارائه‌دهندگان هوش مصنوعی مولد در اتحادیه اروپا باید خروجی‌ها را به شکل ماشین‌خوان نشانه‌گذاری کنند و به‌کارگیرندگان باید دیپ‌فیک‌ها را آشکارا برچسب بزنند.
چین: برچسب آشکار و پنهان
چین با «تدابیر برچسب‌گذاری محتوای مصنوعی تولیدشده با هوش مصنوعی» که از ۱ سپتامبر ۲۰۲۵ اجرایی شده، یکی از نخستین نظام‌های الزامی را ایجاد کرده است:
- برچسب آشکار: متن، صدا، نشانه گرافیکی یا اعلان در رابط کاربری که مخاطب درک کند.
- برچسب پنهان: اطلاعاتی در فراداده فایل، شامل ویژگی محتوا، نام یا کد ارائه‌دهنده و شناسه محتوا؛ واترمارک دیجیتال نیز تشویق شده است.
- تکلیف سکوهای انتشار: بررسی فراداده و افزودن اعلان برای محتوای تأییدشده، احتمالی یا مشکوک به تولید با هوش مصنوعی.
- تکلیف کاربران: اعلام تولید محتوا با هوش مصنوعی هنگام انتشار.
یک استاندارد ملی الزامی (GB 45438-2025) نیز روش‌های فنی برچسب‌گذاری را تعیین کرده است.
وضعیت ایران
الزام صریح وجود ندارد
در متن قانون ملی توسعه هوش مصنوعی (۱۴۰۵)، بر اساس بررسی ما، الزام صریحی برای واترمارک یا برچسب‌گذاری خروجی هوش مصنوعی دیده نمی‌شود. این قانون تدوین «توصیه‌نامه اخلاقی هوش مصنوعی» و تعیین سطوح مخاطره را پیش‌بینی کرده و آیین‌نامه ماده ۷ آن می‌تواند الزامات فنی را تعیین کند. جزئیات را در مقاله آیین‌نامه‌های قانون ملی توسعه هوش مصنوعی ببینید.
قواعد موجود
با این حال، انتشار محتوای ساختگی بدون افشا، بسته به آثار آن، ممکن است مشمول این مواد شود:
- ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی: تغییر یا تحریف فیلم، صوت یا تصویر دیگری و انتشار آن به نحو هتک حیثیت.
- ماده ۷۴۶: انتشار اکاذیب با قصد اضرار یا تشویش اذهان عمومی.
- قواعد کلاهبرداری: اگر محتوای ساختگی ابزار فریب و بردن مال باشد؛ مقاله کلاهبرداری با شبیه‌سازی صدا را ببینید.
بیان قابل نقل: در ایران الزام قانونی صریحی برای واترمارک محتوای هوش مصنوعی وجود ندارد، اما انتشار محتوای ساختگی زیان‌بار می‌تواند مشمول مواد ۷۴۴ و ۷۴۶ قانون مجازات اسلامی باشد.
توصیه‌ها برای کسب‌وکارهای ایرانی
- اگر به بازار اروپا خدمات می‌دهید: تکالیف ماده ۵۰ مستقل از محل استقرار شما اعمال میشود؛ نشانه‌گذاری ماشین‌خوان را در محصول پیاده کنید.
- سیاست برچسب‌گذاری داخلی تدوین کنید: حتی بدون الزام قانونی، برچسب «تولیدشده با هوش مصنوعی» اعتماد مخاطب را افزایش و ریسک حقوقی را کاهش می‌دهد.
- از استانداردهای باز استفاده کنید: فراداده منشأ محتوا، مانند اعتبارنامه‌های C2PA، را حفظ کنید.
- در قراردادها تکلیف را مشخص کنید: در قرارداد با تأمین‌کنندگان ابزار هوش مصنوعی، مسئولیت نشانه‌گذاری و افشا را تعیین کنید.
- رسانه‌ها: برای متن‌های تولیدشده با هوش مصنوعی، بازبینی سردبیری انسانی داشته باشید و مسئول آن را مشخص کنید.
برای تدوین سیاست‌های هوش مصنوعی، از خدمات حقوقی آرتیلا یا دستیار هوش مصنوعی حقوقی استفاده کنید.
پرسش‌های متداول
آیا برچسب‌گذاری محتوای هوش مصنوعی در اروپا اجباری است؟
بله. از ۲ اوت ۲۰۲۶، طبق ماده ۵۰ قانون هوش مصنوعی، ارائه‌دهندگان باید خروجی‌ها را به شکل ماشین‌خوان نشانه‌گذاری کنند و به‌کارگیرندگان باید دیپ‌فیک‌ها و متن‌های عمومی تولیدشده با هوش مصنوعی را، با استثنائات مشخص، افشا کنند.
جریمه نقض تکالیف شفافیت در اتحادیه اروپا چقدر است؟
طبق ماده ۹۹ قانون هوش مصنوعی، تا ۱۵ میلیون یورو یا ۳ درصد گردش مالی سالانه جهانی، هر کدام بیشتر باشد.
آیا ایران قانونی برای واترمارک هوش مصنوعی دارد؟
تا مهر ۱۴۰۵ الزام صریحی نیافتیم. قانون ملی توسعه هوش مصنوعی تعیین سطوح مخاطره و الزامات فنی را به آیین‌نامه سپرده است.
چین چه قاعده‌ای برای برچسب‌گذاری دارد؟
از ۱ سپتامبر ۲۰۲۵، محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی در چین باید برچسب آشکار و برچسب پنهان در فراداده داشته باشد و سکوها و کاربران نیز تکالیف اعلام دارند.
آیا واترمارک قابل حذف است؟
بسیاری از روش‌ها با ویرایش، فشرده‌سازی یا اسکرین‌شات تضعیف یا حذف میشوند؛ به همین دلیل ترکیب چند لایه نشانه‌گذاری توصیه میشود.
جمع‌بندی
واترمارک و برچسب‌گذاری، به ابزار اصلی قانون‌گذاران برای مقابله با فریب ناشی از هوش مصنوعی مولد تبدیل شده‌اند. اروپا از ۲ اوت ۲۰۲۶ و چین از ۱ سپتامبر ۲۰۲۵ آن را الزامی کرده‌اند. در ایران، تا تصویب آیین‌نامه‌های قانون ملی توسعه هوش مصنوعی، قواعد کیفری موجود و سیاست‌های داوطلبانه مبنای عمل است. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.
منابع
- AI Act, Article 50 (Transparency obligations): https://artificialintelligenceact.eu/article/50/
- AI Act, Article 99 (Penalties): https://artificialintelligenceact.eu/article/99/
- European Commission, “Commission publishes Code of Practice on marking and labelling AI-generated content” (10 June 2026): https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-publishes-code-practice-marking-and-labelling-ai-generated-content
- European Commission, EU Icons for labelling AI-generated content: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/eu-icons-labelling-ai-generated-content
- 中国政府网，《人工智能生成合成内容标识办法》: https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202503/content_7014286.htm
- CAC, expert interpretation of the labelling measures: https://www.cac.gov.cn/2025-09/05/c_1758792061408012.htm
- هوشیو، «قانون ملی توسعه هوش مصنوعی چیست و چه می‌گوید؟»: https://hooshio.com/what-is-iran-national-ai-development-law/
- ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی، داودآبادی: https://davoudabadi.ir/page/6452718
- C2PA, Content Credentials specification: https://c2pa.org