مسئولیت خودروی خودران: تصادف ماشین بی‌راننده با کیست؟

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: مسئولیت خودروی خودران مجموعه قواعدی است که تعیین می‌کند وقتی خودرویی که بخشی یا تمام وظیفه رانندگی را بدون دخالت انسان انجام می‌دهد باعث خسارت جانی یا مالی شود، چه کسی (سرنشین، مالک، تولیدکننده، توسعه‌دهنده نرم‌افزار یا بیمه‌گر) باید خسارت را جبران کند. انگلستان و آلمان قوانین اختصاصی دارند، اما در ایران تا مهر ۱۴۰۵ قانون خاصی وجود ندارد و موضوع با قوانین بیمه شخص ثالث و مسئولیت مدنی سنجیده می‌شود.

قواعد سنتی مسئولیت در تصادفات رانندگی بر فرض وجود یک راننده انسانی بنا شده‌اند. اما وقتی سامانه رانندگی خودکار تصمیم به ترمز، سبقت یا تغییر مسیر می‌گیرد، پرسش «تقصیر با کیست؟» پیچیده می‌شود. این مقاله پاسخ نظام‌های حقوقی پیشرو و جایگاه حقوق ایران را بررسی می‌کند. برای مبانی عمومی مسئولیت هوش مصنوعی، مقاله حقوق هوش مصنوعی را ببینید.

سطوح رانندگی خودکار

انجمن مهندسان خودرو (SAE) رانندگی خودکار را در شش سطح، از صفر تا پنج، طبقه‌بندی کرده است. در سطوح پایین (مانند کروز کنترل تطبیقی و دستیار حفظ خط) راننده انسانی همچنان مسئول کنترل و نظارت است. از سطح ۳ به بعد، سامانه در شرایط معین وظیفه رانندگی را بر عهده می‌گیرد و در سطح ۴، خودرو در محدوده عملیاتی تعریف‌شده بدون نیاز به دخالت انسان حرکت می‌کند.

بیان قابل نقل: مرز اصلی حقوقی در خودروهای خودران این است که آیا انسان هنوز وظیفه نظارت دارد یا سامانه، کنترل کامل را در شرایط معین بر عهده گرفته است.

حقوق ایران: قوانین موجود چه می‌گویند؟

قانون بیمه اجباری شخص ثالث (۱۳۹۵)

«قانون بیمه اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث در اثر حوادث ناشی از وسایل نقلیه» مصوب ۱۳۹۵ پایه جبران خسارت تصادفات در ایران است:

• ماده ۲: دارندگان وسایل نقلیه موتوری زمینی مکلف‌اند وسیله نقلیه خود را در مقابل خسارات بدنی و مالی که در اثر حوادث رانندگی به اشخاص ثالث وارد می‌شود، دست‌کم به میزان مقرر در ماده ۸ بیمه کنند.
• ماده ۱۴: در مواردی که علت اصلی وقوع حادثه یکی از تخلفات رانندگی مذکور در قانون باشد، بیمه‌گر مکلف است خسارت زیان‌دیدگان را بدون هیچ شرطی پرداخت کند و پس از آن، درصدی از خسارت پرداختی را از مسبب حادثه بازیافت کند.

نکته مهم: نظام بیمه اجباری بر دارنده وسیله نقلیه متمرکز است، نه راننده. بنابراین حتی اگر خودرو خودران باشد، زیان‌دیده ثالث از طریق بیمه‌نامه شخص ثالث قابل حمایت است. پرسش اصلی در مرحله بعد مطرح می‌شود: آیا بیمه‌گر می‌تواند خسارت را از تولیدکننده یا توسعه‌دهنده نرم‌افزار مطالبه کند؟

قانون مسئولیت مدنی و قواعد عمومی

بر اساس ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی، هر کس بدون مجوز قانونی، عمداً یا در نتیجه بی‌احتیاطی، به جان، مال یا سایر حقوق دیگری لطمه وارد کند، مسئول جبران خسارت است. در خودروی خودران، اثبات بی‌احتیاطی ممکن است متوجه:

• سرنشین یا مالک: اگر هشدارهای سیستم را نادیده گرفته، به‌روزرسانی‌های ایمنی را نصب نکرده یا سیستم را خارج از شرایط مجاز فعال کرده باشد؛
• تولیدکننده یا توسعه‌دهنده: اگر عیب در طراحی، ساخت یا نرم‌افزار وجود داشته باشد؛
• مرجع نگهدارنده راه: اگر نقص علائم یا زیرساخت در وقوع حادثه مؤثر باشد.

قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان نیز در مورد عیوب کالا می‌تواند مورد استناد مالک قرار گیرد. راهنمای حقوق مصرف‌کننده آرتیلا و راهنمای حقوق ترافیک را ببینید.

بیان قابل نقل: در ایران، زیان‌دیده تصادف خودروی خودران همچنان از طریق بیمه شخص ثالث دارنده خودرو حمایت می‌شود؛ ابهام اصلی در تقسیم نهایی مسئولیت میان مالک، تولیدکننده و توسعه‌دهنده نرم‌افزار است.

انگلستان: قانون خودروهای خودران ۲۰۲۴

قانون Automated Vehicles Act 2024 یکی از جامع‌ترین قوانین جهان در این حوزه است:

• نهاد مسئول خودران (ASDE): هر خودروی خودران مجاز باید یک «نهاد مجاز خودران» داشته باشد که مسئول رفتار خودرو در حالت خودران است؛ معمولاً تولیدکننده یا توسعه‌دهنده نرم‌افزار.
• مصونیت «کاربر مسئول»: طبق بخش‌های ۴۶ تا ۴۹، فردی که در صندلی راننده نشسته اما سامانه خودران فعال است، در مورد نحوه رانندگی از مسئولیت کیفری مصون است. این مصونیت پس از پایان دوره انتقال در پی «درخواست انتقال کنترل» (transition demand) خاتمه می‌یابد.
• زمان اجرا: تنها بخش محدودی از قانون از ۱ ژانویه ۲۰۲۶ لازم‌الاجرا شده و دولت انگلستان اجرای کامل این نظام را برای نیمه دوم سال ۲۰۲۷ هدف‌گذاری کرده است؛ بنابراین مصونیت کاربر مسئول هنوز عملیاتی نشده است.

پیش از این نیز قانون Automated and Electric Vehicles Act 2018 بیمه‌گر را در قبال خسارت ناشی از خودروی خودران در حالت خودکار، مسئول اولیه قرار داده و حق رجوع به مسئول نهایی را برای او محفوظ داشته بود.

آلمان: رانندگی سطح ۴ در محدوده‌های تأییدشده

آلمان با «قانون رانندگی خودکار» (Gesetz zum autonomen Fahren) که از ۲۸ ژوئیه ۲۰۲۱ لازم‌الاجرا شد، امکان بهره‌برداری از خودروهای سطح ۴ را در محدوده‌های عملیاتی تأییدشده فراهم کرد. شرط اصلی، وجود یک ناظر فنی (Technische Aufsicht) است که از راه دور بر خودرو نظارت می‌کند و می‌تواند مانورهای جایگزین را تأیید کند یا خودرو را غیرفعال کند. آیین‌نامه اجرایی این قانون (AFGBV) از ۱ ژوئیه ۲۰۲۲ اجرایی شده است.

اتحادیه اروپا: نرم‌افزار به‌عنوان «محصول»

دستورالعمل جدید مسئولیت محصول

دستورالعمل (EU) 2024/2853 درباره مسئولیت ناشی از محصولات معیوب، صراحتاً نرم‌افزار را «محصول» می‌داند. یعنی اگر نقص در نرم‌افزار رانندگی خودکار منجر به خسارت شود، تولیدکننده می‌تواند بدون نیاز به اثبات تقصیر مسئول باشد. این دستورالعمل در مورد محصولاتی که از ۹ دسامبر ۲۰۲۶ به بازار عرضه شوند اعمال می‌شود.

قانون هوش مصنوعی

سامانه‌های هوش مصنوعی که جزء ایمنی محصولات مشمول مقررات هماهنگ اتحادیه (پیوست I قانون AI) هستند، پرمخاطره تلقی می‌شوند. پس از اصلاحات Digital Omnibus، تکالیف این دسته از ۲ اوت ۲۰۲۸ اعمال می‌شود.

توصیه‌های عملی

برای مالکان خودروهای دارای سامانه کمک‌راننده

1. سامانه‌های کمک‌راننده موجود در بازار ایران معمولاً سطح ۱ یا ۲ هستند؛ یعنی راننده همچنان مسئول کامل است.
2. به‌روزرسانی‌های نرم‌افزاری و فراخوان‌های ایمنی را جدی بگیرید.
3. در صورت تصادف، داده‌های ثبت‌شده خودرو را حفظ کنید؛ ممکن است در تعیین مسئولیت تولیدکننده مؤثر باشد.

برای واردکنندگان و تولیدکنندگان

1. محدودیت‌های سامانه را شفاف و به زبان فارسی به مصرف‌کننده اطلاع دهید.
2. سوابق آزمون، نسخه نرم‌افزار و داده‌های حادثه را نگهداری کنید.
3. قراردادهای تأمین را طوری تنظیم کنید که مسئولیت میان سازنده سخت‌افزار و توسعه‌دهنده نرم‌افزار روشن باشد. برای این کار می‌توانید با وکلای متخصص مشورت کنید.

پرسش‌های متداول

در تصادف خودروی خودران در ایران، چه کسی خسارت را می‌پردازد؟

زیان‌دیده ثالث از طریق بیمه شخص ثالث دارنده خودرو طبق قانون ۱۳۹۵ حمایت می‌شود. تقسیم نهایی مسئولیت میان مالک، تولیدکننده و توسعه‌دهنده با قواعد عمومی مسئولیت مدنی تعیین می‌شود.

آیا ایران قانون خاصی درباره خودروهای خودران دارد؟

تا مهر ۱۴۰۵ قانون اختصاصی در این زمینه سراغ نداریم. قانون ملی توسعه هوش مصنوعی نیز تدوین اسناد مسئولیت مدنی و کیفری را به آینده سپرده است.

در انگلستان، سرنشین خودروی خودران مسئول است؟

طبق قانون خودروهای خودران ۲۰۲۴، کاربر مسئول در زمان فعال بودن سامانه از مسئولیت کیفری درباره نحوه رانندگی مصون است، مگر پس از درخواست انتقال کنترل.

آیا نرم‌افزار خودرو در اروپا مشمول مسئولیت محصول است؟

بله. دستورالعمل 2024/2853 نرم‌افزار را محصول می‌داند و برای محصولاتی که از ۹ دسامبر ۲۰۲۶ به بازار عرضه شوند اعمال می‌شود.

ناظر فنی در قانون آلمان چه نقشی دارد؟

ناظر فنی شخصی است که از راه دور بر خودروی سطح ۴ نظارت می‌کند و می‌تواند مانورها را تأیید یا خودرو را غیرفعال کند؛ وجود او شرط بهره‌برداری است.

جمع‌بندی

خودروهای خودران، مسئولیت را از راننده به سمت تولیدکننده و توسعه‌دهنده نرم‌افزار جابه‌جا می‌کنند. انگلستان با مفهوم نهاد مسئول خودران و آلمان با ناظر فنی پاسخ مشخصی داده‌اند و اروپا نرم‌افزار را مشمول مسئولیت محصول کرده است. در ایران، بیمه شخص ثالث حمایت از زیان‌دیده را تضمین می‌کند، اما برای ورود خودروهای خودران سطح بالا، قانون‌گذاری اختصاصی لازم است. همچنین مقاله مسئولیت هوش مصنوعی در پزشکی نمونه دیگری از همین چالش را بررسی می‌کند. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• قانون بیمه اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث در اثر حوادث ناشی از وسایل نقلیه (۱۳۹۵)، وکیل سؤال: https://vakilsoal.com/بیمه_اجباری_شخص_ثالث/
• Automated Vehicles Act 2024, Part 2, legislation.gov.uk: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2024/10/part/2
• Automated Vehicles Act 2024, section 6 (authorised self-driving entity): https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2024/10/section/6
• Automated and Electric Vehicles Act 2018: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2018/18/contents
• GOV.UK, Automated Vehicles Act implementation programme: https://www.gov.uk/guidance/automated-vehicles-act-implementation-programme
• BMV, „Gesetz zum autonomen Fahren tritt in Kraft“: https://www.bmv.de/SharedDocs/DE/Artikel/StV/gesetz-zum-autonomen-fahren.html
• AFGBV (Verordnung), gesetze-im-internet.de: https://www.gesetze-im-internet.de/afgbv/AFGBV.pdf
• Directive (EU) 2024/2853 on liability for defective products, EUR-Lex: https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2024/2853/oj
• Regulation (EU) 2024/1689 (AI Act), EUR-Lex: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj