کنترل صادرات وزن مدل‌های AI در چین؛ پیش‌نویس ۲۰۲۶

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: کنترل صادرات وزن مدل هوش مصنوعی یعنی اینکه انتقال «وزن‌ها» (پارامترهای آموخته‌شده)، کد منبع و معماری یک مدل بزرگ به خارج از کشور، مانند صادرات یک فناوری حساس، به مجوز یا ثبت دولتی وابسته شود. در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ وزارت بازرگانی (MOFCOM) و وزارت علوم و فناوری چین با اطلاعیه شماره ۴۸ سال ۲۰۲۶ پیش‌نویس اصلاح «فهرست فناوری‌های ممنوع‌الصدور و محدودالصدور چین» را برای نظرخواهی عمومی تا ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر کردند و هم‌زمان برای صادرات فناوری‌های مشمول، ثبت موقت را اجرایی کردند.

بیان قابل نقل: چین برای نخستین بار خودِ فایل مدل را کالای راهبردی تلقی کرده است، نه فقط تراشه‌ای را که مدل روی آن اجرا می‌شود.

این مقاله بر متن رسمی اطلاعیه در وب‌سایت وزارت بازرگانی چین، گزارش Bloomberg (منتشرشده در Taipei Times، ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶)، گزارش The Next Web (۱۶ اکتبر) و تحلیل CTOL Digital از پیوست شماره ۱ پیش‌نویس تکیه دارد. متن نهایی ممکن است پس از نظرخواهی تغییر کند.

پیش‌نویس دقیقاً چه چیزی را فهرست می‌کند؟

طبق گزارش‌ها، پیش‌نویس ۴۰ فناوری را به فهرست اضافه می‌کند: ۲۳ مورد در حوزه هوش مصنوعی، ۱۲ مورد در حوزه فتوولتائیک (خورشیدی) و ۵ مورد در زیست‌پزشکی. فناوری‌های هوش مصنوعی شامل مدل‌های زبانی بزرگ، عامل‌های هوشمند (AI agents)، طراحی تراشه و پیکربندی خوشه‌های محاسباتی است. CTOL Digital به نقل از سخنگوی وزارت بازرگانی می‌نویسد از این ۴۰ مورد، ۱۴ مورد «ممنوع» و ۲۶ مورد «محدود» (نیازمند مجوز) پیشنهاد شده است.

هسته فناوری مدل بزرگ

به گزارش Bloomberg، محدودیت‌ها وزن‌های مدل، نقاط وارسی (checkpoints)، کد منبع و معماری را در بر می‌گیرد. معیار شمول، طبق همین گزارش، داشتن دست‌کم ۲ تریلیون پارامتر یا قرار گرفتن در ده رتبه نخست جهان در سنجه‌هایی مانند عملکرد، میزان استفاده و ایمنی است. CTOL Digital در خوانش خود از پیوست، معیار سومی را نیز ذکر می‌کند: توان محاسباتی آموزش در حد ۱۰ به توان ۲۶ عملیات ممیز شناور یا بیشتر. این معیار در گزارش Bloomberg نیامده و باید با متن پیوست تطبیق داده شود.

مدل‌های آموزش‌دیده با «داده‌های اصلی»

طبق گزارش Bloomberg، مدل‌هایی که با «داده‌های اصلی» (core data) به تعریف قانون امنیت داده چین آموزش دیده‌اند، از صادرات ممنوع می‌شوند. قانون امنیت داده چین داده‌های اصلی دولتی را داده‌های مرتبط با امنیت ملی، شریان‌های اقتصاد ملی، معیشت عمومی کلیدی و منافع عمومی مهم توصیف می‌کند.

طراحی تراشه

به گزارش The Next Web، دانش طراحی تراشه‌های هوش مصنوعی با فرایند ۱۴ نانومتر یا کمتر، یا ساخته‌شده با روش‌های انباشت ۲.۵ بعدی و سه‌بعدی، و برخی طراحی‌های تراشه حافظه نیز در فهرست است. نکته مهم این است که موضوع کنترل، دانش فنی طراحی است، نه محصول نهایی.

چه چیزهایی بیرون از دامنه است؟

مهم‌ترین بخش پیش‌نویس برای کسب‌وکارها، معافیت‌هاست:

موضوع	وضعیت طبق گزارش‌ها
ارائه مدل از طریق API، اپلیکیشن یا وب‌سایت	صادرات فناوری محسوب نمی‌شود (The Next Web به نقل از وزارتخانه)
فناوری متن‌باز و پژوهش منتشرشده در حوزه عمومی	مشمول نیست (Taipei Times / Bloomberg)
صادرات مرتبط با فناوری متن‌باز	رویه ساده‌شده و «مجوز خودکار» (Taipei Times)
اجرای مدل مشمول روی سرور خارج از کشور	صادرات محسوب می‌شود؛ اجرا روی ابر خودِ شرکت در خارج می‌تواند مجوز خودکار بگیرد (The Next Web)

بیان قابل نقل: در پیش‌نویس چین، فروش خدمت مدل آزاد است؛ تحویل فایل مدل نیازمند اجازه است.

تحلیل نگارنده: این طراحی، منطق «خدمت در برابر دارایی» را دنبال می‌کند: مشتری خارجی می‌تواند از توان مدل استفاده کند، اما مالکیت یا کنترل وزن‌ها در چین باقی می‌ماند. برای قراردادهای مجوزدهی مدل، این تفاوت تعیین‌کننده است.

ثبت موقت؛ تکلیفی که همین حالا اجرایی است

طبق گزارش Bloomberg در Taipei Times، چین هم‌زمان الزام ثبت موقت برای صادرات فناوری‌های مشمول پیش‌نویس را برقرار کرد که از ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ اجرایی شده است. این الزام به معاملات در جریان اما تکمیل‌نشده نیز تسری دارد، از جمله انتقال مالکیت فکری، اعطای مجوز به خارج و تغییراتی که مالک فناوری چینی را تحت کنترل خارجی قرار می‌دهد. یعنی حتی پیش از نهایی شدن فهرست، معاملات جاری باید از منظر ثبت بررسی شوند.

استدلال رسمی و حساسیت سیاسی

سخنگوی وزارت بازرگانی، به نقل Bloomberg، هدف را تضمین «ایمنی و کنترل‌پذیری» فناوری هوش مصنوعی دانسته و به خطر سوءاستفاده بازیگران غیردولتی یا نهادهای مخرب برای حمله به زیرساخت‌های حیاتی، صنایع دفاعی و سامانه‌های اصلی دولتی اشاره کرده است. به گفته او، مدیریت ضروری این فناوری‌ها برای «تحکیم خط پایه امنیت، جلوگیری از سوءاستفاده، اطمینان از باقی ماندن هوش مصنوعی تحت کنترل انسان و ارتقای حکمرانی بین‌المللی هوش مصنوعی» است. وزارتخانه همچنین گفته این اقدام کشور، منطقه یا نهاد خاصی را هدف نگرفته است.

گزارش‌های رسانه‌ای مدل‌هایی مانند Kimi K3 شرکت Moonshot AI و Qwen3.8-Max علی‌بابا را از جمله مدل‌های بالای آستانه اندازه ذکر کرده‌اند؛ اما طبق The Next Web، خود پیش‌نویس نام هیچ مدلی را نمی‌برد.

مبنای حقوقی و تفاوت با کنترل صادرات آمریکا

CTOL Digital می‌نویسد اطلاعیه بر قانون تجارت خارجی و مقررات واردات و صادرات فناوری چین تکیه دارد، نه بر قانون کنترل صادرات که مبنای فهرست‌های اقلام دوکاربردی است. این تفکیک اهمیت دارد، چون مسیر اداری، نوع مجوز و ضمانت اجراها در این دو نظام یکسان نیست. این نکته را باید با متن اطلاعیه رسمی کنترل کرد.

تحلیل نگارنده: آمریکا در سال‌های اخیر بیشتر بر دسترسی به تراشه و توان محاسباتی تمرکز داشته است؛ پیش‌نویس چین نقطه کنترل را به توزیع خود مدل منتقل می‌کند. نتیجه می‌تواند یک چشم‌انداز سه‌لایه باشد: مدلی که در یک بازار آزادانه عرضه می‌شود، در بازار دیگر تکالیف مستندسازی دارد (مانند اجرای قواعد GPAI در قانون AI اروپا) و از مبدأ سوم صادراتش کنترل می‌شود.

پیامدهای عملی برای شرکت‌ها و قراردادها

برای توسعه‌دهندگان و خریداران خارجی

1. قراردادهای مجوز وزن مدل با طرف چینی را از نظر شمول در تعریف «انتقال فناوری» بازبینی کنید؛
2. اگر مدل روی زیرساخت خارج از چین مستقر می‌شود، وضعیت «صادرات» و امکان مجوز خودکار را روشن کنید؛
3. برای مدل‌های متن‌باز، مستند کنید که نسخه مورد استفاده واقعاً در حوزه عمومی منتشر شده است؛
4. بندهای تعلیق و فسخ در صورت عدم صدور مجوز یا ثبت را پیش‌بینی کنید.

برای کاربران API

طبق گزارش‌ها، استفاده از مدل از طریق API یا اپلیکیشن صادرات فناوری نیست. با این حال، CTOL Digital هشدار می‌دهد که مدل‌های آموزش‌دیده با داده‌های «مهم» یا «اصلی» چین ردیف‌های جداگانه دارند؛ بنابراین معافیت API را نباید مطلق فرض کرد.

بیان قابل نقل: معافیت API در پیش‌نویس چین قاعده است، اما داده‌های آموزشی می‌تواند استثنای آن را بسازد.

برای چارچوب کلی مسئولیت مدل‌های متن‌باز، مقاله مسئولیت مدل‌های هوش مصنوعی متن‌باز را ببینید.

نگاه تطبیقی: ایران

تحلیل نگارنده: در ایران، قانون ملی توسعه هوش مصنوعی و آیین‌نامه‌های اجرایی آن عمدتاً بر توسعه، نهادسازی و حمایت تمرکز دارد و سازوکار مشخصی برای کنترل صادرات وزن مدل در منابع در دسترس نگارنده دیده نمی‌شود. برای شرکت‌های ایرانی که از مدل‌های متن‌باز چینی استفاده می‌کنند، پیش‌نویس فعلی ظاهراً مانعی ایجاد نمی‌کند، چون نسخه‌های منتشرشده در حوزه عمومی معاف‌اند؛ اما هرگونه قرارداد اختصاصی دریافت وزن یا استقرار محلی مدل‌های بزرگ چینی باید با فرض لزوم مجوز در مبدأ ارزیابی شود. ریسک تحریم‌های ثانویه نیز موضوع مستقلی است که این پیش‌نویس به آن نمی‌پردازد.

پرسش‌های متداول

پیش‌نویس چه زمانی منتشر شد و تا کی نظر می‌پذیرد؟

در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ با اطلاعیه شماره ۴۸ وزارت بازرگانی و وزارت علوم و فناوری چین؛ مهلت نظرخواهی تا ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ است.

کدام مدل‌ها مشمول کنترل می‌شوند؟

طبق Bloomberg، مدل‌هایی با دست‌کم ۲ تریلیون پارامتر یا رتبه ده نخست جهانی در سنجه‌های عملکرد، استفاده و ایمنی. CTOL معیار توان محاسباتی ۱۰ به توان ۲۶ را نیز گزارش کرده است.

آیا استفاده از مدل چینی از طریق API ممنوع می‌شود؟

خیر؛ طبق اظهارات وزارتخانه که The Next Web نقل کرده، ارائه از طریق API، اپلیکیشن و وب‌سایت صادرات فناوری محسوب نمی‌شود.

مدل‌های متن‌باز چه وضعیتی دارند؟

فناوری متن‌باز و پژوهش منتشرشده در حوزه عمومی مشمول نیست و برای صادرات مرتبط با فناوری متن‌باز رویه مجوز خودکار پیش‌بینی شده است.

آیا تکلیفی از همین حالا اجرا می‌شود؟

بله؛ ثبت موقت صادرات فناوری‌های مشمول از ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ اجرایی شده و معاملات در جریان را نیز در بر می‌گیرد.

جمع‌بندی

پیش‌نویس اطلاعیه شماره ۴۸ چین، کنترل صادرات وزن مدل هوش مصنوعی را از ایده به متن حقوقی رسانده است: آستانه‌های اندازه و رتبه، ممنوعیت مدل‌های آموزش‌دیده با داده‌های اصلی، معافیت API و متن‌باز، و ثبت موقت فوری. برای هر قراردادی که وزن، کد یا معماری یک مدل بزرگ چینی را جابه‌جا می‌کند، اکنون باید پرسید: آیا این انتقال نیازمند ثبت یا مجوز در پکن است؟ برای بررسی قراردادهای فناوری با کارشناسان آرتیلا تماس بگیرید.

منابع

• https://www.mofcom.gov.cn/zfxxgk/gkml/art/2026/art_ccd0391072a94c809ae7e820abe2536b.html
• https://www.taipeitimes.com/News/biz/archives/2026/10/17/2003866098
• https://thenextweb.com/news/china-ai-export-controls-draft
• https://www.ctol.digital/news/china-draft-technology-export-catalogue-ai-model-weights-chip-design/