جابه‌جایی چهره با هوش مصنوعی؛ رأی دادگاه اینترنتی پکن

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: جابه‌جایی چهره با هوش مصنوعی (AI face-swapping) فنی است که در آن چهره بازیگر یا فردی در فیلم با چهره‌ای دیگر، تولیدشده یا برداشته‌شده، جایگزین می‌شود. دادگاه اینترنتی پکن در رأیی که گزارش آن در ۶ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد، تولیدکننده یک سریال کوتاه ۴۴ قسمتی و شرکت توزیع‌کننده آن را به دلیل استفاده از این فن برای خلق چهره‌ای بسیار شبیه به یک بازیگر مشهور، ناقض حق تصویر او دانست. هیچ‌یک از طرفین تجدیدنظر نکردند و رأی بدوی قطعی شده است.

بیان قابل نقل: دادگاه اینترنتی پکن گفت چهره تولیدشده با هوش مصنوعی لازم نیست دقیقاً همان چهره واقعی باشد؛ کافی است مردم آن را به یک فرد مشخص نسبت دهند.

واقعیات پرونده

به گزارش وب‌سایت China IP Case Updates (نوشته منگ‌چون ژانگ):

• خواهان یک بازیگر مشهور چینی بود (نام او در گزارش ذکر نشده است).
• شرکت A یک سریال کوتاه ۴۴ قسمتی با مدت کل حدود ۹۰ دقیقه تولید و منتشر کرد.
• در دو کلیپ از این سریال، با فن جابه‌جایی چهره، صورت شخصیت تغییر داده شده بود و چهره حاصل به ظاهر خواهان شبیه بود.
• پس از انتشار، در چند شبکه اجتماعی بحث‌هایی با این مضمون شکل گرفت که آیا سریال با هوش مصنوعی چهره بازیگر را جایگزین کرده است.
• خواهان علیه شرکت A و در دعوای جداگانه علیه شرکت B که با مجوز شرکت A سریال را از طریق حساب ویدئویی خود توزیع کرده بود، اقامه دعوا کرد. دادگاه دو پرونده را با هم رسیدگی کرد.

سه پرسش کلیدی و پاسخ دادگاه

۱. قابلیت شناسایی: شباهت کامل لازم نیست

دادگاه به ماده ۱۰۱۸ قانون مدنی چین استناد کرد که طبق گزارش، تصویر (portrait) را چهره ظاهری یک شخص طبیعی مشخص می‌داند که در رسانه‌ای منعکس شده و قابل شناسایی است. به گفته دادگاه، در پرونده‌های سنتی، استفاده مستقیم از عکس فرد موضوع را روشن می‌کند؛ اما در محتوای تولیدشده یا تغییریافته با هوش مصنوعی، شباهت کامل لازم نیست. اگر عموم مردم یا گروه مرتبط بتوانند تصویر را به فرد خاصی نسبت دهند، شرط قابلیت شناسایی محقق است؛ حتی اگر برخی اجزای چهره تغییر کرده باشد.

بحث‌های شبکه‌های اجتماعی درباره اینکه چهره بازیگر در سریال استفاده شده، به‌عنوان قرینه‌ای بر این شناسایی پذیرفته شد.

۲. ادعای «شباهت تصادفی» باید اثبات شود

تولیدکننده مدعی بود هیچ دستوری (prompt) با اشاره به خواهان وارد نکرده و شباهت، نتیجه تولید یک چهره زنانه «متعارفاً جذاب» توسط هوش مصنوعی است. طبق توضیح کتبی او:

1. ابتدا با یک مدل زبانی بزرگ، دستوری انگلیسی برای توصیف «یک خبرنگار زن زیبا» تولید شد؛
2. این دستور در یک مدل تبدیل متن به تصویر وارد و یکی از چهره‌ها انتخاب شد؛
3. سپس با یک مدل جابه‌جایی چهره، صورت بازیگر اصلی در فیلم جایگزین شد.

اما وقتی دادگاه از تولیدکننده خواست این فرایند را بازتولید کند، او به دلایل مربوط به حساب کاربری و مسائل فنی نتوانست. خواهان نیز با همان تصویر ارائه‌شده و همان نرم‌افزار، جابه‌جایی چهره را انجام داد و نتیجه کاملاً متفاوت از تصویر سریال بود. دادگاه نتیجه گرفت ادعای شباهت تصادفی اثبات نشده و کلیپ‌ها حاصل استفاده از تصویر خواهان از طریق فناوری سنتز عمیق (deep synthesis) است.

بیان قابل نقل: در رأی پکن، ناتوانی در بازتولید فرایند تولید تصویر، به ضرر تولیدکننده تمام شد؛ کسی که مدعی «تصادف هوش مصنوعی» است، باید آن را ثابت کند.

۳. مجوز کپی‌رایت، حق تصویر را پوشش نمی‌دهد

شرکت B استدلال کرد تولیدکننده نبوده و حق انتشار اینترنتی سریال را قانوناً به دست آورده است. دادگاه پاسخ داد وقتی یک اثر هم شامل کپی‌رایت و هم شامل حق تصویر متعلق به اشخاص مختلف است، این دو حق مستقل از یکدیگرند و مجوز کپی‌رایت، اجازه استفاده از تصویر شخص دیگر را نمی‌دهد. همچنین با توجه به کوتاهی سریال و شهرت بازیگر، بررسی محتوا بار سنگینی بر توزیع‌کننده تحمیل نمی‌کرد؛ بنابراین شرکت B با انتشار بدون بررسی مناسب، تکلیف مراقبت خود را نقض کرده است.

حکم

دادگاه به هر دو شرکت دستور داد جداگانه:

• از طریق حساب‌های ویدئویی مربوط، عذرخواهی کتبی منتشر کنند؛
• خسارت اقتصادی خواهان را جبران کنند (مبلغ در گزارش ذکر نشده است).

دادگاه تقصیر شرکت A را عمدی دانست، چون یک تولیدکننده حرفه‌ای باید از شهرت خواهان و احتمال شناسایی چهره توسط بینندگان آگاه می‌بود.

بیان قابل نقل: زنجیره محتوا یک زنجیره مسئولیت است: در پرونده پکن، هم سازنده دیپ‌فیک و هم توزیع‌کننده‌ای که بررسی نکرد، محکوم شدند.

اهمیت این رأی

• برای تولیدکنندگان محتوا: استفاده از ابزارهای تولید چهره، آنان را از مسئولیت معاف نمی‌کند؛ نگه‌داری سوابق دستورها، مدل‌ها و خروجی‌ها برای اثبات فرایند ضروری است.
• برای پلتفرم‌ها و توزیع‌کنندگان: داشتن مجوز کپی‌رایت کافی نیست؛ بررسی متناسب محتوا، به‌ویژه وقتی چهره‌ای شبیه افراد مشهور دیده می‌شود، بخشی از تکلیف مراقبت است.
• برای بازیگران: واکنش عمومی در شبکه‌های اجتماعی می‌تواند دلیل قابلیت شناسایی باشد؛ مستندسازی آن مهم است.

این رأی با رویکرد دادگاه‌های چین در حوزه هوش مصنوعی هم‌خوان است؛ برای چارچوب کلی، رهنمود دیوان عالی چین درباره دعاوی هوش مصنوعی را ببینید. موضوع حمایت از صدا هم در حق صدا در ژاپن بررسی شده است.

نگاه تطبیقی: ایران

مقایسه زیر تحلیل نگارنده است:

• کیفری: ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) تغییر یا تحریف فیلم، صوت یا تصویر دیگری و انتشار آن به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت شود را جرم می‌داند. اما در پرونده پکن، استفاده از چهره بازیگر لزوماً هتک حیثیت نبود؛ بلکه استفاده بدون اجازه بود. بنابراین ماده ۷۴۴ همه موارد جابه‌جایی چهره تجاری را پوشش نمی‌دهد.
• مدنی: ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی لطمه به حیثیت یا «هر حق دیگر که به موجب قانون برای افراد ایجاد گردیده» را مبنای مسئولیت می‌داند. اینکه حق بر تصویر در حقوق ایران «حق قانونی» مستقل تلقی شود، محل بحث است.
• حق تصویر مستقل: در منابع بررسی‌شده، ماده‌ای معادل ماده ۱۰۱۸ قانون مدنی چین که حق تصویر را صراحتاً تعریف کند، در قوانین ایران شناسایی نشد.

برای جمع‌بندی بحث چهره و صدا، حق بر چهره و صدا: دیپ‌فیک در تبلیغات را ببینید.

پرسش‌های متداول

دادگاه اینترنتی پکن در این پرونده چه گفت؟

گفت تصویر تولیدشده با هوش مصنوعی اگر برای عموم قابل نسبت دادن به یک فرد باشد، تصویر او محسوب می‌شود و استفاده بدون اجازه، نقض حق تصویر است؛ حتی اگر دقیقاً مشابه نباشد.

چرا ادعای شباهت تصادفی رد شد؟

تولیدکننده نتوانست فرایند تولید چهره را در دادگاه بازتولید کند و آزمایش خواهان با همان ابزار، نتیجه کاملاً متفاوتی داد.

آیا توزیع‌کننده هم مسئول بود؟

بله. دادگاه گفت مجوز کپی‌رایت، حق تصویر را پوشش نمی‌دهد و توزیع‌کننده با انتشار بدون بررسی مناسب، تکلیف مراقبت را نقض کرده است.

حکم نهایی چه بود؟

هر دو شرکت به انتشار عذرخواهی کتبی و جبران خسارت اقتصادی محکوم شدند و چون تجدیدنظر نشد، رأی قطعی شد.

در ایران از جابه‌جایی چهره بدون اجازه چه حمایتی وجود دارد؟

ماده ۷۴۴ تعزیرات در صورت هتک حیثیت و ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی برای مطالبه خسارت قابل طرح است، اما حق تصویر مستقل تعریف نشده است. برای بررسی پرونده با کارشناسان آرتیلا مشورت کنید.

جمع‌بندی

رأی دادگاه اینترنتی پکن درباره جابه‌جایی چهره با هوش مصنوعی سه قاعده روشن ارائه می‌دهد: قابلیت شناسایی به شباهت کامل نیاز ندارد، ادعای «تصادف هوش مصنوعی» باید با دلیل اثبات شود و مجوز کپی‌رایت توزیع‌کننده را از رعایت حق تصویر معاف نمی‌کند. برای صنعت محتوای ایران، این پرونده یادآوری است که ابزارهای تولید چهره، بار اثبات را از دوش تولیدکننده برنمی‌دارند. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• China IP Case Updates, Beijing Internet Court: AI Face-Swapped Short Drama Infringed a Well-Known Actor's Portrait Right (6 Oct 2026): https://chinaipcaseupdates.com/beijing-internet-court-ai-face-swapped-short-drama-infringed-a-well-known-actors-portrait-right/
• عدالت‌سرا، ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات): https://edalatsara.com/rules/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-744
• عدالت‌سرا، ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی: https://edalatsara.com/rules/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1