مسئولیت محصول در بریتانیا؛ نرم‌افزار و AI «محصول» میشوند
کمیسیون حقوقی بریتانیا در ۸ اکتبر ۲۰۲۶ پیشنهاد داد نرم‌افزار، سامانه AI و الگوریتم پلتفرم‌ها «محصول» شوند؛ فرض معیوب‌بودن، مسئولیت بازارگاه و مهلت ژانویه ۲۰۲۷.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۲۸
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
تعریف: مسئولیت محصول هوش مصنوعی یعنی مسئولیت تولیدکننده یا عرضه‌کننده سامانه هوش مصنوعی در برابر خسارتی که به سبب معیوب‌بودن آن به اشخاص وارد میشود، بدون نیاز به اثبات تقصیر. کمیسیون حقوقی انگلستان و ولز (Law Commission) در ۸ اکتبر ۲۰۲۶ مشاوره عمومی درباره اصلاح بخش ۱ قانون حمایت از مصرف‌کننده ۱۹۸۷ را آغاز کرد و پیشنهاد داد نرم‌افزار، سامانه‌های هوش مصنوعی و اجزای طراحی پلتفرم‌های آنلاین صرف‌نظر از شیوه عرضه، «محصول» محسوب شوند.
بیان قابل نقل: اگر نرم‌افزار «محصول» شود، پرسش «تقصیر برنامه‌نویس کجا بود؟» جای خود را به پرسش «آیا این سامانه به اندازه‌ای که مردم حق دارند انتظار داشته باشند، ایمن بود؟» می‌دهد.
این مقاله بر اطلاعیه رسمی کمیسیون حقوقی تکیه دارد. این سند مشاوره است و هنوز توصیه نهایی یا لایحه نیست.
چرا اصلاح لازم شد؟
به گفته کمیسیون، قانون حاکم بر محصولات معیوب حدود ۴۰ سال پیش، پیش از تلفن هوشمند، اپلیکیشن، شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی وضع شده و با تحولات فناوری همگام نشده است. بخش ۱ قانون ۱۹۸۷ برای آسان‌کردن جبران خسارت آسیب‌دیدگان از محصولات معیوب طراحی شد، اما برای جهانی ساخته شده بود که عمدتاً کالای فیزیکی بر آن حاکم بود. کمیسیون می‌گوید پرسش‌هایی نیز درباره دسترسی کافی به جبران خسارت مطرح شده است، بویژه وقتی خواهان برای اثبات عیب با دشواری دسترسی به شواهد فنی روبه‌روست.
پیشنهادهای کلیدی
۱. تعریف تازه «محصول»
مهم‌ترین پیشنهاد، گسترش تعریف محصول فراتر از اشیای فیزیکی است. نرم‌افزار و سامانه‌های هوش مصنوعی به‌خودی‌خود محصول تلقی میشوند، خواه روی دستگاه نصب یا تعبیه شده باشند، خواه از اینترنت دانلود شوند یا از راه دور در دسترس باشند. همچنین اجزای طراحی و ویژگی‌های پلتفرم‌های اجتماعی، از جمله سامانه‌های پیشنهاددهنده مانند الگوریتم‌ها، در دامنه قرار می‌گیرند.
۲. مسئولیت بازارگاه‌های آنلاین
کمیسیون پیشنهاد می‌کند مسئولیت به بازارگاه‌های آنلاین نیز گسترش یابد تا شیوه امروزی خرید مردم را منعکس کند.
۳. آسیب روانی
قواعد روشن‌تری درباره امکان جبران بیماری روانی ناشی از محصول معیوب پیشنهاد شده است؛ هم برای کسی که مستقیماً آسیب دیده و هم برای کسی که پس از مشاهده آسیب یا مرگ عزیزش دچار بیماری روانی شده است. کمیسیون این موضوع را با توجه به خطرهای تازه فناوری‌های نوظهور «به‌طور فزاینده مهم» می‌داند.
۴. معیار روشن‌تر «عیب»
کمیسیون مجموعه‌ای از اصول راهنما برای دادگاه‌ها در ارزیابی معیوب‌بودن و فهرست به‌روزشده‌ای از اوضاع‌واحوال مرتبط پیشنهاد کرده است تا یکنواختی آرا بیشتر و هزینه دعوا کمتر شود.
۵. فرض معیوب‌بودن و سازوکار تقسیم خطر
در دعاوی پیچیده فنی که خواهان در دسترسی به شواهد دشواری استثنایی دارد، فرض معیوب‌بودن اعمال میشود. خوانده می‌تواند این فرض را رد کند یا بپذیرد؛ در صورت پذیرش، دادگاه بر اساس سازوکار تازه تقسیم خطر حکم به جبران جزئی خسارت می‌دهد.
۶. سایر پیشنهادها
صفحه پروژه کمیسیون چند پیشنهاد دیگر را نیز فهرست می‌کند: تعریف گسترده‌تر «عرضه» به‌طوری که محصول صرف‌نظر از شیوه تحویل، از جمله دانلود، عرضه‌شده تلقی شود؛ روشن‌کردن مسئولیت در صورت اصلاح اساسی محصول پس از عرضه؛ افزودن ارائه‌دهندگان خدمات تکمیل سفارش و نمایندگان مجاز در بریتانیا به فهرست مسئولان؛ جبران تخریب و خرابی داده‌ها؛ و تمدید مهلت نهایی طرح دعوا (long-stop) به ۲۵ سال در موارد آسیب پنهان.
۷. حفظ دفاعیات
برای حفظ توازن، دفاعیات کلیدی حفظ و برای عصر دیجیتال به‌روز میشود؛ از جمله دفاع «خطرهای توسعه» که بر اساس آن تولیدکننده مسئول عیبی نیست که در زمان عرضه یا زمانی که محصول بعداً معیوب شد، قابل کشف نبوده است.
| مورد | جزئیات |
|---|---|
| نهاد | کمیسیون حقوقی (انگلستان و ولز) |
| آغاز مشاوره | ۸ اکتبر ۲۰۲۶ |
| قانون موضوع بازنگری | بخش ۱ قانون حمایت از مصرف‌کننده ۱۹۸۷ |
| پایان مهلت پاسخ | پنجشنبه ۱۴ ژانویه ۲۰۲۷ |
| توصیه‌های نهایی | اواخر ۲۰۲۷ (پیش‌بینی) |
| حامی پروژه | Department for Business, Innovation, Science and Trade (به نقل از صفحه پروژه) |
بیان قابل نقل: فرض معیوب‌بودن همراه با «جبران جزئی» راه میانه‌ای است میان دو خطر: بی‌پناهی زیان‌دیده در برابر جعبه سیاه، و مسئولیت مطلق تولیدکننده برای هر خطای مبهم.
پروفسور سولن روان، کمیسیونر حقوق تجارت و کامن‌لا، گفته است: «همان‌طور که فناوری تکامل می‌یابد، قانون نیز باید تکامل یابد.»
تحلیل حقوقی
پایان ابهام «نرم‌افزار کالاست یا خدمت؟»
تحلیل نگارنده: در بسیاری از نظام‌ها، اینکه نرم‌افزار مستقل یا خدمت ابری مشمول قواعد مسئولیت محصول هست یا نه، محل اختلاف بوده است. پیشنهاد کمیسیون با بی‌اعتنایی به «شیوه عرضه» (نصب، دانلود یا دسترسی از راه دور) این ابهام را از میان برمی‌دارد و مدل‌های SaaS و API هوش مصنوعی را نیز در بر می‌گیرد.
الگوریتم پیشنهاددهنده به‌عنوان «محصول»
تحلیل نگارنده: جسورانه‌ترین بخش، شمول اجزای طراحی پلتفرم‌ها و الگوریتم‌های پیشنهاددهنده است. این پیشنهاد دعاوی آسیب روانی کاربران، بویژه نوجوانان، را از قلمرو دشوار «سهل‌انگاری» به قلمرو «عیب محصول» منتقل می‌کند. بحث مشابه در دعاوی آمریکا علیه چت‌بات‌ها نیز مطرح است؛ ر.ک. شکایت ایالت‌های آمریکا علیه OpenAI و مسئولیت توسعه‌دهنده در برابر غیرکاربران (CLAIM Act).
هم‌گرایی با اروپا
اتحادیه اروپا پیش‌تر در رهنمود (EU) 2024/2853 مورخ ۲۳ اکتبر ۲۰۲۴ درباره مسئولیت محصولات معیوب، در بند ۱ ماده ۴، «محصول» را شامل همه اموال منقول دانسته و صراحتاً نرم‌افزار را در آن گنجانده است. در مقابل، به گزارش AI Law Wiki به نقل از POLITICO، کمیسیون اروپا در ۷ اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرد برنامه‌ای برای احیای پیشنهاد مستقل مسئولیت هوش مصنوعی ندارد. تحلیل نگارنده: بریتانیا پس از خروج از اتحادیه، با این مشاوره مسیری مشابه اما مستقل را دنبال می‌کند و در شمول الگوریتم‌های پلتفرم‌ها حتی جلوتر می‌رود. برای مسئولیت مدل‌های متن‌باز نیز ر.ک. مسئولیت مدل‌های هوش مصنوعی متن‌باز.
نگاه تطبیقی: ایران
تحلیل نگارنده: در حقوق ایران، جبران خسارت ناشی از کالای معیوب عمدتاً بر قانون مسئولیت مدنی، قواعد عام ضمان (اتلاف و تسبیب) و قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان استوار است. در منابع در دسترس نگارنده، قاعده صریحی دیده نشد که نرم‌افزار یا سامانه هوش مصنوعی را «کالا» بداند، و این پرسش که خدمت ابری مشمول تعهدات عرضه‌کننده کالا هست یا نه، در رویه قضایی روشن نشده است. قانون ملی توسعه هوش مصنوعی نیز در اصلاحات مصوب ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ تدوین اسناد درباره «حقوق و مسئولیت‌های مدنی و کیفری» هوش مصنوعی را پیش‌بینی کرده است؛ پیشنهاد بریتانیا می‌تواند الگوی مفیدی برای این اسناد باشد. ر.ک. مسئولیت هوش مصنوعی پزشکی در ایران و حقوق مصرف‌کننده آرتیلا.
توصیه عملی
- توسعه‌دهندگان نرم‌افزار و هوش مصنوعی فعال در بریتانیا، ارزیابی ریسک «عیب طراحی» را به فرایند توسعه اضافه کنند؛
- سوابق آزمون و دانش فنی زمان عرضه را برای استناد به دفاع «خطرهای توسعه» نگهداری کنند؛
- پلتفرم‌ها اثر الگوریتم‌های پیشنهاددهنده بر سلامت روان کاربران را ارزیابی و مستند کنند؛
- بازارگاه‌های آنلاین قراردادهای خود با فروشندگان را از نظر جبران خسارت بازبینی کنند؛
- ذی‌نفعان تا ۱۴ ژانویه ۲۰۲۷ نظر خود را از طریق فرم کمیسیون ارسال کنند.
پرسش‌های متداول
کمیسیون حقوقی بریتانیا چه زمانی این مشاوره را آغاز کرد؟
در ۸ اکتبر ۲۰۲۶.
آیا نرم‌افزار ابری هم «محصول» میشود؟
طبق پیشنهاد، نرم‌افزار و هوش مصنوعی صرف‌نظر از نصب، دانلود یا دسترسی از راه دور محصول تلقی میشوند.
فرض معیوب‌بودن چه زمانی اعمال میشود؟
در دعاوی پیچیده فنی که خواهان برای دسترسی به شواهد دشواری استثنایی دارد.
آیا دفاع «خطرهای توسعه» حذف میشود؟
خیر؛ پیشنهاد حفظ و به‌روزرسانی آن است.
مهلت ارسال نظر چه زمانی است؟
پنجشنبه ۱۴ ژانویه ۲۰۲۷؛ توصیه‌های نهایی برای اواخر ۲۰۲۷ پیش‌بینی شده است.
جمع‌بندی
پیشنهاد کمیسیون حقوقی بریتانیا یکی از جامع‌ترین تلاش‌ها برای انطباق قواعد مسئولیت محصول با اقتصاد دیجیتال است: نرم‌افزار و هوش مصنوعی محصول میشوند، بازارگاه‌ها مسئول میشوند و زیان‌دیده در برابر جعبه سیاه فنی از فرض معیوب‌بودن بهره می‌برد. این هنوز پیشنهاد است، اما جهت حرکت روشن است. حقوق ایران نیز برای پاسخ به خسارت‌های هوش مصنوعی به تعریف روشن «کالا» و سازوکار اثبات عیب نیاز دارد. برای مشاوره با کارشناسان آرتیلا در تماس باشید.
منابع
- https://lawcom.gov.uk/news/law-commission-proposes-major-overhaul-of-product-liability-law-for-the-digital-age/
- https://lawcom.gov.uk/project/product-liability/
- https://ailawwiki.com/AI_Law_Wiki_News_for_October_2026
- https://www.afec.es/documentos/english/directive-2024-2853.pdf
- https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/05/28/3674847/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%87%D9%88%D8%B4-%D9%85%D8%B5%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%DA%A9%D8%B1%D8%AF