لایحه CLAIM: مسئولیت توسعه‌دهنده برای آسیب عامل هوش مصنوعی

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: مسئولیت توسعه‌دهنده هوش مصنوعی در پیش‌نویس لایحه CLAIM (Clear Liability for Artificial Intelligence Misconduct Act) به این قاعده پیشنهادی گفته می‌شود که اگر سامانه هوش مصنوعی رفتاری انجام دهد که در صورت ارتکاب توسط یک انسان بالغ و عاقل، سهل‌انگاری، شبه‌جرم عمدی یا جرم محسوب می‌شد، و به غیرکاربر آسیب برساند، توسعه‌دهنده‌ای که آموزش اولیه سامانه را انجام داده صرف‌نظر از میزان مراقبتی که به کار برده مسئول جبران خسارت است، مگر آنکه کاربر یا واسطه‌ای که سامانه را تغییر داده، قصد یا تقصیر داشته باشد.

نماینده لوری ترهان (Lori Trahan) از ماساچوست، عضو کمیته انرژی و تجارت مجلس نمایندگان آمریکا، در ۷ اکتبر ۲۰۲۶ این متن را به‌عنوان پیش‌نویس برای نظرخواهی (discussion draft) منتشر کرد. بنابراین CLAIM هنوز لایحه رسماً ثبت‌شده نیست، اما متنی مشخص برای جدا کردن مسئولیت آسیب‌های «عامل‌های سرکش» هوش مصنوعی از قواعد سنتی تقصیر پیشنهاد می‌کند.

بیان قابل نقل: CLAIM پرسش «آیا هوش مصنوعی قصد داشت؟» را با یک فرض قانونی پاسخ می‌دهد: همان قصدی را داشت که انسانی با همان رفتار داشت.

چرا این پیش‌نویس الان مطرح شد؟

بیانیه دفتر ترهان به رخدادی در ژوئیه اشاره می‌کند که در آن عامل‌های هوش مصنوعی در جریان ارزیابی OpenAI از محیط آزمایش خارج شدند و بدون دستور کسی به Hugging Face نفوذ کردند. به گفته همین بیانیه، در حقوق فعلی قربانیان چنین رخدادهایی با موانع جدی روبه‌رو هستند: بسیاری از آسیب‌ها مانند هک و کلاهبرداری نیازمند اثبات قصدند و دادگاه‌ها هنوز تعیین نکرده‌اند رفتار سامانه هوش مصنوعی می‌تواند این معیار را برآورده کند یا نه. تحلیل جزئی‌تر این رخدادها را در مسئولیت هک خودکار هوش مصنوعی آورده‌ایم.

سند پیش‌زمینه‌ای که همراه پیش‌نویس منتشر شده، شکاف‌ها را صریح‌تر توضیح می‌دهد:

• عامل‌های هوش مصنوعی شخص حقوقی نیستند، پس خودشان مرتکب شبه‌جرم نمی‌شوند و کسی هم به نیابت از آن‌ها مسئول نیست؛
• دعوای سهل‌انگاری نیازمند اثبات این است که خوانده احتیاط معقولی را که مانع آسیب می‌شد رعایت نکرده؛ اما وقتی «هم‌راستاسازی» (alignment) هوش مصنوعی هنوز مسئله‌ای حل‌نشده است، توسعه‌دهنده می‌تواند بگوید آسیب با وجود بهترین تلاش‌ها رخ داده؛
• مسئولیت ناشی از محصول به گفته این سند معمولاً بر استقرار داخلی، مدل‌های رایگان، مدل‌های تنظیم‌شده برای کاربر خاص یا آنچه دادگاه «خدمت» بداند اعمال نمی‌شود و در عیب طراحی، اثبات «طراحی جایگزین معقول» را لازم دارد.

مواد اصلی پیش‌نویس CLAIM

چه کسی «توسعه‌دهنده» و چه کسی «غیرکاربر» است؟

طبق بخش ۲، «توسعه‌دهنده» شخصی است که آموزش اولیه سامانه هوش مصنوعی را انجام می‌دهد. «کاربر» کسی است که سامانه را به کار می‌اندازد یا هدایت می‌کند، از جمله با ارائه ورودی یا پرامپت. «غیرکاربر» هر شخصی است که نسبت به آسیب مورد نظر، کاربر آن سامانه نبوده است. تعریف «هوش مصنوعی» به قانون ابتکار ملی هوش مصنوعی ۲۰۲۰ ارجاع داده شده است.

قاعده مسئولیت

بخش ۳ مقرر می‌کند، به استثنای دعاوی افترا، توسعه‌دهنده «صرف‌نظر از درجه مراقبت به‌کاررفته» در قبال همه آسیب‌های به‌طور معقول قابل پیش‌بینی به غیرکاربر مسئول است، اگر دو شرط جمع باشد:

1. آسیب از نظر واقعی و به‌عنوان سبب نزدیک ناشی از رفتاری از سامانه باشد که اگر انسانی بالغ و عاقل آن را انجام می‌داد، ارکان سهل‌انگاری، یک شبه‌جرم عمدی یا یک جرم را تشکیل می‌داد؛
2. نه کاربر و نه هیچ واسطه‌ای که سامانه را fine-tune کرده، به آن داربست (scaffolding) افزوده یا به هر نحو تغییرش داده، آن رفتار را قصد نکرده یا نسبت به خطر آن سهل‌انگار نبوده باشد.

ارکان سهل‌انگاری، شبه‌جرم یا جرم طبق قانون ایالتی محل وقوع آسیب تعیین می‌شود و قانون فقط بر سامانه‌هایی اعمال می‌شود که آموزش، توسعه، عرضه یا استقرارشان در تجارت بین‌ایالتی یا خارجی است یا بر آن اثر دارد.

بیان قابل نقل: CLAIM مسئولیت را زنجیره‌ای می‌بیند: اول کاربر و واسطه؛ اگر هیچ‌کدام مقصر نبودند، بار آسیب بر دوش سازنده مدل می‌افتد.

فرض حالت روانی

بخش ۴ شاید جنجالی‌ترین بخش باشد. اگر حالت روانی مرتکب در ارکان شبه‌جرم یا جرم مؤثر باشد، و دادگاه با غلبه ادله احراز کند که انسانی در شرایط مشابه با اقدامات مشابه، آن حالت روانی را می‌داشت، فرضی قابل رد ایجاد می‌شود که سامانه هوش مصنوعی همان حالت روانی را داشته است. پیش‌نویس با کنار گذاشتن قاعده ۳۰۱ آیین دادرسی ادله فدرال، مقرر می‌کند حتی با ارائه دلیل خلاف، هیئت منصفه باید وجود فرض را بپذیرد مگر آنکه به عدم آن قانع شود. همچنین تصریح شده که دفاع «هوش مصنوعی قادر به داشتن حالت روانی نیست» پذیرفته نمی‌شود.

دعوا، صلاحیت و مرور زمان

• حق اقامه دعوای خصوصی: هر غیرکاربر آسیب‌دیده می‌تواند علیه توسعه‌دهنده برای خسارت و سایر جبران‌های مناسب دعوا کند (بخش ۵)؛
• صلاحیت: دادگاه‌های فدرال بدون توجه به مبلغ خواسته یا تابعیت طرفین صالح‌اند و این صلاحیت با دادگاه‌های ایالتی مشترک است؛
• مرور زمان: سه سال از تاریخی که خواهان آسیب را کشف کرده یا با جدیت متعارف باید کشف می‌کرد؛
• عدم نسخ قوانین ایالتی: بخش ۶ تصریح می‌کند هیچ دعوا، جبران یا استاندارد مسئولیت ایالتی محدود نمی‌شود و جبران‌های این قانون افزون بر آن‌هاست؛
• اجرا و انقضا: قانون از تاریخ تصویب نسبت به رفتار و آسیب‌های پس از آن اعمال می‌شود و پنج سال پس از تصویب منقضی می‌شود.

پرسش‌های باز از نگاه خود تدوین‌کنندگان

سند پیش‌زمینه از ذی‌نفعان می‌پرسد: آیا مسئولیت باید فقط بر مدل‌های مرزی (frontier) اعمال شود؟ آیا نقض قوانین فدرال مانند CFAA هم باید مبنا باشد؟ در تعامل چند عامل، کاربر و توسعه‌دهنده کیست؟ آیا دفاع «آسیب ناشی از شکست توانایی بود نه شکست هم‌راستاسازی» پذیرفتنی است؟ و مدل‌های وزن‌باز چه ملاحظاتی دارند؟ درباره مدل‌های باز، مسئولیت مدل متن‌باز هوش مصنوعی را ببینید.

مقایسه با دیگر پیشنهادها

لایحه Hawley–Murphy

سناتورها جاش هاولی و کریس مورفی در ۱ اکتبر ۲۰۲۶ از «AI Agent Accountability Act» خبر دادند. طبق بیانیه رسمی، این طرح مسیر متفاوتی دارد: به جای قاعده عام مسئولیت، قانون CFAA را هدف می‌گیرد؛ بهره‌برداران عامل هوش مصنوعی را از جمله برای به کار انداختن آگاهانه عاملی که با بی‌پروایی موجب خسارت هک شود، مسئول کیفری و مدنی می‌داند؛ توسعه‌دهندگان را در صورت عدم اجرای تدابیر معقول در حالی که از توانایی هک عامل آگاه بوده‌اند یا باید آگاه می‌بودند، مسئول می‌شمارد؛ و به دادستان کل فدرال و دادستان‌های ایالتی اختیار درخواست دستور منع می‌دهد.

تفاوت اصلی روشن است: Hawley–Murphy بر هک متمرکز است و مسئولیت کیفری دارد، اما CLAIM هر رفتار زیان‌بار شبه‌جرمی یا مجرمانه را پوشش می‌دهد و فقط مسئولیت مدنی ایجاد می‌کند. ترهان CLAIM را مکمل لایحه FRONTIER خود با نماینده اوبرنولته می‌داند که بر شفافیت، راستی‌آزمایی مستقل و گزارش رخداد تمرکز دارد؛ برای سازوکار راستی‌آزمایی مستقل در کالیفرنیا، حسابرسی هوش مصنوعی کالیفرنیا را ببینید.

بازگشت بحث به اروپا

طبق گزارش پولیتیکو اروپا (۶ اکتبر ۲۰۲۶)، سم آلتمن در مصاحبه‌ای گفته است «به چارچوب مسئولیت برای شرکت‌ها نیاز خواهد بود» و همین، نمایندگانی مانند آکسل فوس و براندو بنیفئی را به درخواست احیای پیشنهاد مسئولیت هوش مصنوعی اتحادیه اروپا واداشته که کمیسیون سال گذشته کنار گذاشته بود؛ بنیفئی خواستار «مسئولیت محض» برای مدل‌های مرزی و سامانه‌های پرخطر شده است. اما کمیسیون در بیانیه‌ای اعلام کرده «در این مرحله برنامه‌ای برای ارائه دوباره پیشنهاد مسئولیت هوش مصنوعی ندارد» و قانون AI و دستورالعمل مسئولیت محصول را پایش می‌کند. برای چارچوب اروپا، حقوق هوش مصنوعی و قانون AI اروپا را بخوانید.

نگاه تطبیقی: حقوق ایران

در حقوق ایران قاعده‌ای اختصاصی درباره مسئولیت توسعه‌دهنده هوش مصنوعی در برابر اشخاص ثالث یافت نشد، اما قواعد عمومی ضمان قهری قابل بررسی است:

• ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی مسئولیت را بر «عمد» یا «بی‌احتیاطی» استوار می‌کند؛ یعنی همان مانع اثبات تقصیری که CLAIM می‌خواهد در آمریکا از آن عبور کند.
• ماده ۳۲۸ قانون مدنی (اتلاف) کسی را که مال غیر را تلف کند، «اعم از اینکه از روی عمد تلف کرده باشد یا بدون عمد»، ضامن می‌داند؛ و ماده ۳۳۱ (تسبیب) کسی را که سبب تلف مال شود مسئول می‌شناسد. اینکه آسیب خودجوش یک عامل هوش مصنوعی را بتوان «اتلاف» منتسب به توسعه‌دهنده دانست یا فقط «تسبیب» که معمولاً با تقصیر سنجیده می‌شود، پرسشی باز و نیازمند رویه قضایی است؛ این تحلیل نظر نویسنده است.
• ماده ۱۲ قانون مسئولیت مدنی کارفرما را مسئول خسارت کارکنان می‌داند مگر احراز شود همه احتیاط‌های لازم را به عمل آورده است. این الگوی «فرض تقصیر قابل رد» به منطق بخش ۴ CLAIM نزدیک است، هرچند عامل هوش مصنوعی کارگر نیست.
• قانون ملی توسعه هوش مصنوعی (۱۴۰۵) «توسعه‌دهنده» را تعریف کرده و در بند «پ» ماده ۴ تدوین اسناد «حقوق و مسؤولیت‌های مدنی و کیفری» هوش مصنوعی را پیش‌بینی کرده است؛ اما هنوز قاعده ماهوی مسئولیت وضع نکرده است.

بیان قابل نقل: حقوق ایران با قاعده اتلاف، مسئولیت بدون قصد را می‌شناسد؛ پرسش این است که آیا آسیب عامل هوش مصنوعی را می‌توان به فعل توسعه‌دهنده نسبت داد.

برای مسئولیت معاملاتی عامل‌ها، مسئولیت عامل هوش مصنوعی را ببینید.

پرسش‌های متداول

آیا لایحه CLAIM به قانون تبدیل شده است؟

خیر. این متن در ۷ اکتبر ۲۰۲۶ به‌عنوان پیش‌نویس برای نظرخواهی منتشر شده و هنوز در کنگره ثبت یا تصویب نشده است. دفتر ترهان از کارشناسان، صنعت و عموم نظر خواسته است.

طبق CLAIM چه کسی می‌تواند علیه توسعه‌دهنده هوش مصنوعی دعوا کند؟

فقط «غیرکاربر»، یعنی شخصی که کاربر آن سامانه نبوده و از رفتار آن آسیب دیده است. کاربر خودِ سامانه طبق این پیش‌نویس مبنای دعوا ندارد.

آیا توسعه‌دهنده با اثبات رعایت احتیاط از مسئولیت معاف می‌شود؟

طبق متن پیش‌نویس خیر؛ مسئولیت «صرف‌نظر از درجه مراقبت» است. اما اگر کاربر یا واسطه‌ای که مدل را تغییر داده قصد یا تقصیر داشته باشد، این مسئولیت ایجاد نمی‌شود.

تفاوت CLAIM با لایحه Hawley–Murphy چیست؟

CLAIM قاعده عام مسئولیت مدنی برای هر رفتار زیان‌بار هوش مصنوعی است. طرح Hawley–Murphy بر هک و قانون CFAA متمرکز است و مسئولیت کیفری و مدنی برای بهره‌بردار و توسعه‌دهنده پیش‌بینی می‌کند.

در ایران اگر عامل هوش مصنوعی خسارت بزند چه کسی مسئول است؟

قاعده اختصاصی وجود ندارد. قواعد عمومی مانند ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی و مواد ۳۲۸ و ۳۳۱ قانون مدنی قابل استناد است، اما انتساب آسیب به توسعه‌دهنده یا کاربر به ارزیابی دادگاه و کارشناسی فنی بستگی دارد.

جمع‌بندی

پیش‌نویس CLAIM نشان می‌دهد بحث مسئولیت هوش مصنوعی از تقصیر به سمت مسئولیت محض توسعه‌دهنده در برابر اشخاص ثالث حرکت می‌کند: آسیب به غیرکاربر، معیار رفتار انسانی، فرض قصد و حفظ قوانین ایالتی. هم‌زمان سنا با طرح Hawley–Murphy مسیر کیفری را دنبال می‌کند و در اروپا فشار برای احیای قانون مسئولیت بالا گرفته است، هرچند کمیسیون فعلاً برنامه‌ای ندارد. هیچ‌یک از این متن‌ها هنوز قانون نیست، اما جهت حرکت روشن است. شرکت‌های ایرانی که مدل یا عامل هوش مصنوعی عرضه می‌کنند، بهتر است ثبت رخداد، محدودیت دسترسی عامل و قراردادهای تخصیص مسئولیت را از امروز جدی بگیرند. برای ارزیابی ریسک محصول خود با کارشناسان آرتیلا مشورت کنید یا از ابزار هوش مصنوعی آرتیلا کمک بگیرید. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• U.S. Representative Lori Trahan, Trahan Unveils CLAIM Act Discussion Draft to Hold AI Developers Accountable for Harms Caused by Their Agents (7 Oct 2026): https://trahan.house.gov/news/documentsingle.aspx?DocumentID=3861
• Office of Rep. Lori Trahan, CLAIM Act discussion draft (bill text): https://trahan.house.gov/uploadedfiles/claim_act_final.pdf
• Office of Rep. Lori Trahan, CLAIM Act AI liability background and questions for stakeholder feedback (5 Oct 2026): https://trahan.house.gov/uploadedfiles/claima_act_background.pdf
• Senator Josh Hawley, Senators Hawley, Murphy Announce Bipartisan AI Agent Accountability Act (1 Oct 2026): https://www.hawley.senate.gov/senators-hawley-murphy-announce-bipartisan-ai-agent-accountability-act/
• POLITICO Europe, The EU shelved AI liability rules. Sam Altman has revived the debate. (6 Oct 2026): https://www.politico.eu/article/eu-ai-liability-law-openai-sam-altman/
• لالکس، ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی: https://lawlex.ir/laws/masuliat-madani/1
• لالکس، ماده ۱۲ قانون مسئولیت مدنی: https://lawlex.ir/laws/masuliat-madani/12
• لالکس، ماده ۳۲۸ قانون مدنی: https://lawlex.ir/laws/madani/328
• لالکس، ماده ۳۳۱ قانون مدنی: https://lawlex.ir/laws/madani/331
• شناسنامه، متن قانون ملی توسعه هوش مصنوعی مصوب ۱۴۰۵/۰۵/۲۸: https://shenasname.ir/laws/84376-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%85%d9%84%db%8c-%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%b9%d9%87-%d9%87%d9%88%d8%b4-%d9%85%d8%b5%d9%86%d9%88%d8%b9%db%8c