رأی ROSS: آموزش هوش مصنوعی با داده رقیب استفاده منصفانه نیست
دادگاه تجدیدنظر حوزه سوم آمریکا در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶ گفت کپی خلاصه‌های Westlaw برای آموزش هوش مصنوعی ROSS استفاده منصفانه نیست. پیام این رأی برای لیگال‌تک ایران.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۱۸
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
تعریف: بحث آموزش هوش مصنوعی و استفاده منصفانه به این پرسش می‌پردازد که آیا کپی آثار دارای حق مؤلف برای آموزش یک سامانه هوش مصنوعی، بدون اجازه صاحب اثر، در حقوق آمریکا ذیل استثنای «استفاده منصفانه» (fair use) مجاز است یا نقض کپی‌رایت به شمار می‌آید. در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶ دادگاه تجدیدنظر فدرال حوزه سوم آمریکا در پرونده Thomson Reuters علیه ROSS Intelligence پاسخ داد که استفاده ROSS از خلاصه‌های حقوقی Westlaw منصفانه نبوده است.
این رأی با شماره پرونده 25-2153 و به‌صورت «رأی دارای اعتبار سابقه» (precedential) صادر شده است. به نوشته مؤسسه حقوقی Haynes Boone، این ظاهراً نخستین رأی یک دادگاه تجدیدنظر فدرال آمریکا درباره استفاده منصفانه در آموزش هوش مصنوعی است. برای لیگال‌تک‌های فارسی‌زبان اهمیت این پرونده دوچندان است، چون موضوع آن دقیقاً داده حقوقی ویراستاری‌شده است.
بیان قابل نقل: دادگاه حوزه سوم آمریکا گفت آوردن هوش مصنوعی به پرونده، یک پرونده عادی کپی‌رایت را به پرونده‌ای استثنایی تبدیل نمی‌کند.
ماجرای پرونده چه بود؟
طبق متن رأی، ROSS موتور جست‌وجوی حقوقی مبتنی بر هوش مصنوعی ساخت که به پرسش‌های حقوقی به زبان ساده با بخش‌هایی از متن آرای قضایی پاسخ می‌داد و به حدود ده میلیون رأی قضایی بدون حق مؤلف دسترسی داشت. دادگاه تصریح کرده که هوش مصنوعی ROSS مولد نبود؛ یعنی بیان جدیدی خلق نمی‌کرد و فقط بخش‌هایی از آرای موجود را بازمی‌گرداند.
برای آموزش سامانه، ROSS از شرکتی به نام LegalEase خواست یادداشت‌های آموزشی تهیه کند. حدود ۲۵ هزار یادداشت نوشته شد که هر کدام یک پرسش حقوقی و چهار تا شش بخش از آرای قضایی را در بر داشت و تهیه‌کنندگان برای ساختن پرسش‌ها از هزاران «خلاصه حقوقی» (headnote) پایگاه Westlaw استفاده کرده بودند. به گزارش Courthouse News، Thomson Reuters پیش‌تر از دادن دسترسی به ROSS خودداری کرده بود.
Thomson Reuters در سال ۲۰۲۰ در دادگاه بخش دلاور شکایت کرد. قاضی Stephanos Bibas، که به‌عنوان قاضی مأمور در آن دادگاه رسیدگی می‌کرد، در ۱۱ فوریه ۲۰۲۵ حکم جزئی به سود Thomson Reuters داد و کپی ۲۲۴۳ خلاصه حقوقی را نقض حق مؤلف دانست. سپس دو پرسش برای تجدیدنظر میان‌مرحله‌ای ارجاع شد: آیا این خلاصه‌ها اصیل‌اند، و آیا استفاده ROSS منصفانه بوده است؟ هیئت سه‌نفره دادگاه حوزه سوم (قضات Restrepo، Montgomery-Reeves و Bove) در ۱۱ ژوئن ۲۰۲۶ استماع کرد و قاضی Montgomery-Reeves رأی را نوشت.
یافته نخست: خلاصه‌های حقوقی اثر اصیل‌اند
ROSS می‌گفت خلاصه‌ها تقریباً همان متن آرا هستند؛ دادگاه نپذیرفت. به گفته دادگاه، ویراستاران Westlaw تصمیم می‌گیرند کدام نکته حقوقی مهم است و چگونه بیان شود؛ هر خلاصه باید بدون مراجعه به رأی یا خلاصه دیگر قابل فهم باشد و در عین حال دقیقاً بخش مربوط را منعکس کند. همین انتخاب‌ها «جرقه خلاقیت» حداقلی لازم برای اصالت را فراهم می‌کند. دادگاه همچنین گفت خلاصه‌ها «قانون» نیستند و چون یک نکته حقوقی را می‌توان به شیوه‌های گوناگون بیان کرد، قاعده ادغام ایده و بیان (merger) اعمال نمی‌شود.
بیان قابل نقل: از نگاه دادگاه حوزه سوم، خلاصه حقوقی ویراستاری‌شده اثر اصیل است، حتی اگر موضوع آن رأیی باشد که خودش حق مؤلف ندارد.
یافته دوم: چهار عامل استفاده منصفانه
دادگاه چهار عامل بخش ۱۰۷ قانون کپی‌رایت آمریکا را یک‌به‌یک سنجید:
۱. هدف و ماهیت استفاده
استفاده ROSS «به‌شدت تجاری» و «در بهترین حالت، اندکی دگرگون‌ساز» دانسته شد. هر دو طرف از خلاصه‌ها برای یک هدف نهایی استفاده می‌کردند: کمک به کاربر برای یافتن متن حقوقی مرتبط. دادگاه آموزش هوش مصنوعی را فقط «یک گام میانی» دانست که تفاوت چندانی در هدف ایجاد نمی‌کند. ROSS به خود آرا دسترسی داشت و خلاصه‌ها را چون آسان‌تر بودند انتخاب کرد؛ جمله مشهور رأی این است: «برخلاف ضرورت، آسانی توجیهی برای کپی کردن نیست.»
۲. ماهیت اثر
این عامل اندکی به سود ROSS بود، چون خلاصه‌های منتشرشده بیشتر جنبه اطلاعاتی دارند تا خلاقانه.
۳. مقدار و اهمیت بخش استفاده‌شده
برخلاف دادگاه بدوی، دادگاه تجدیدنظر این عامل را علیه ROSS دانست؛ چون هدف دگرگون‌ساز نبود، آرا در دسترس بودند و هر خلاصه کپی‌شده خودش یک اثر کامل بود.
۴. اثر بر بازار
مهم‌ترین بخش رأی همین‌جاست. دادگاه گفت کپی گسترده برای ساختن جایگزین، به جایگاه Westlaw در بازار پژوهش حقوقی آسیب می‌زند. سپس به «بازار مشتق» پرداخت: شواهد نشان می‌داد بازار صدور مجوز خلاصه‌ها به‌عنوان داده آموزشی هوش مصنوعی به‌سرعت در حال شکل‌گیری است و Thomson Reuters خود از این خلاصه‌ها برای آموزش محصولات هوش مصنوعی‌اش استفاده می‌کند. اینکه Thomson Reuters تاکنون به کسی مجوز نداده، وجود بازار را نفی نمی‌کند و ROSS فرصت ورود صاحب اثر به این بازار را تصاحب کرده است. ادعاهای ROSS درباره منافع عمومی و امنیت ملی نیز بی‌دلیل دانسته شد.
بیان قابل نقل: رأی ROSS نخستین بار در سطح تجدیدنظر فدرال آمریکا، مجوز داده آموزشی هوش مصنوعی را بازاری قابل حمایت در تحلیل استفاده منصفانه شناخت.
مرز رأی: هوش مصنوعی مولد کنار گذاشته شد
نباید این رأی را حکم کلی علیه همه مدل‌های زبانی بزرگ دانست. در پانویس ۷، دادگاه به اظهارنظر وزارت دادگستری آمریکا در پرونده تجمیعی In re: OpenAI در دادگاه بخش جنوبی نیویورک (۱ سپتامبر ۲۰۲۶) اشاره کرد که با استناد به پرونده‌های Bartz علیه Anthropic و Kadrey علیه Meta، آموزش مدل زبانی بزرگ را دگرگون‌ساز می‌داند. دادگاه گفت آن ملاحظات در این پرونده اعمال نمی‌شود، چون سامانه ROSS نمی‌توانست بیان اصیل تولید کند و برای ساختن جایگزین تجاری Westlaw آموزش دیده بود. بنابراین وضعیت مدل‌های مولد در دادگاه‌های تجدیدنظر آمریکا هنوز باز است.
وکیل ROSS به Courthouse News گفته این شرکت قصد دارد از دیوان عالی آمریکا درخواست بررسی کند؛ ثبت یا پذیرش چنین درخواستی در منابع بررسی‌شده دیده نشد.
رأی دیگر همین ماه: GitHub Copilot و قانون DMCA
دو هفته پیش‌تر، در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶، دادگاه تجدیدنظر حوزه نهم آمریکا در پرونده Doe علیه GitHub (شماره 24-7700) رد بخشی از دعوای برنامه‌نویسان علیه GitHub، Microsoft و OpenAI را تأیید کرد. ادعای خواهان‌ها این بود که Copilot و Codex کد آن‌ها را بدون ذکر منبع بازتولید می‌کنند و این نقض بند (b) بخش ۱۲۰۲ قانون DMCA درباره حذف یا تغییر «اطلاعات مدیریت حق مؤلف» است. دادگاه گفت خواهان‌ها اهلیت طرح دعوا دارند، اما طبق ادعاهای خودشان این ابزارها اطلاعات را از نسخه‌ای از اثر موجود «حذف یا تغییر» نمی‌دهند، بلکه آثار جدیدی می‌سازند که هرگز آن اطلاعات را نداشته‌اند. این رأی فقط به ادعای DMCA مربوط است و درباره سایر ادعاهای پرونده حکمی نمی‌دهد.
به نظر نویسنده، کنار هم گذاشتن دو رأی نشان می‌دهد کپی داده رقیب برای ساختن محصول جایگزین پرریسک است، اما ادعاهای مبتنی بر خروجی مدل‌های مولد با موانع جدی روبه‌روست.
این رأی برای ایران چه پیامی دارد؟
رأی دادگاه آمریکا در ایران لازم‌الاتباع نیست، اما پرسش آن برای لیگال‌تک‌های ایرانی کاملاً واقعی است: آیا می‌توان خلاصه آرا، شرح مواد یا پرسش‌وپاسخ‌های حقوقی یک پایگاه داده رقیب را برای آموزش مدل برداشت؟
چارچوب قانون حمایت حقوق مؤلفان ۱۳۴۸
- ماده ۱ آنچه از راه دانش یا هنر یا ابتکار پدید آید را «اثر» می‌داند و ماده ۲ «هر نوشته دیگر علمی و فنی و ادبی و هنری» را در فهرست آثار مورد حمایت آورده است. شرح ابتکاری حقوقی می‌تواند مصداق آن باشد؛ تشخیص با دادگاه است.
- ماده ۳ حق انحصاری نشر، پخش، عرضه و بهره‌برداری مادی را به پدیدآورنده می‌دهد.
- ماده ۷ فقط «نقل» از آثار منتشرشده را برای مقاصد ادبی، علمی، فنی، آموزشی و تربیتی و انتقاد، «با ذکر مأخذ» و «در حدود متعارف» مجاز می‌داند. به نظر نویسنده، کپی انبوه و کامل یک پایگاه داده برای آموزش مدل تجاری، به‌سختی در قالب «نقل در حدود متعارف» می‌گنجد؛ هرچند رویه قضایی روشنی در این باره دیده نشد.
- ماده ۱۱ نسخه‌برداری از نوشته‌ها را فقط برای استفاده شخصی و غیرانتفاعی مجاز می‌داند.
- ماده ۲۲ حمایت از حقوق مادی را به اثری محدود می‌کند که برای نخستین بار در ایران چاپ یا نشر شده باشد. این شرط برای آثار خارجی پیامد مهمی دارد و باید با وکیل مالکیت فکری بررسی شود.
مقاله حق مؤلف و آموزش هوش مصنوعی خلأهای کلی این قانون را بررسی کرده است؛ رأی ROSS نشان می‌دهد این خلأها فقط نظری نیستند.
بیان قابل نقل: برای لیگال‌تک ایرانی، امن‌ترین داده آموزشی متن رسمی قانون و رأی است؛ شرح و خلاصه ویراستاری‌شده دیگران ممکن است اثر مورد حمایت باشد.
توصیه‌های عملی
- منشأ داده را مستند کنید: فهرست منابع، تاریخ گردآوری و مبنای مجوز هر مجموعه داده را نگه دارید.
- متن رسمی را از محتوای ویراستاری جدا کنید: متن قوانین و آرا با شرح، خلاصه و طبقه‌بندی یک ناشر یکسان نیست.
- مجوز بگیرید: رأی ROSS نشان می‌دهد نبود بازار فعلی، دلیل نبود بازار بالقوه نیست.
- از دور زدن دسترسی بپرهیزید: دادگاه در پانویسی، تلاش ROSS برای دسترسی از طریق حساب‌های دیگر را علیه او سنجید.
برای مسئولیت مدل‌های متن‌باز نیز مقاله مسئولیت مدل متن‌باز هوش مصنوعی و برای مفاهیم پایه مالکیت فکری، دانشنامه مالکیت فکری آرتیلا را ببینید.
پرسش‌های متداول
دادگاه حوزه سوم در پرونده ROSS دقیقاً چه گفت؟
دادگاه در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶ گفت ۲۲۴۳ خلاصه حقوقی Westlaw اثر اصیل و مشمول حق مؤلف‌اند و کپی آن‌ها توسط ROSS برای آموزش موتور جست‌وجوی حقوقی، استفاده منصفانه نبوده است. حکم جزئی دادگاه بدوی تأیید شد.
آیا این رأی یعنی آموزش ChatGPT و مدل‌های مشابه غیرقانونی است؟
خیر. دادگاه صریحاً گفت سامانه ROSS مولد نبود و ملاحظات مربوط به مدل‌های زبانی بزرگ در پرونده‌هایی مانند Bartz و In re: OpenAI را در این پرونده اعمال نکرد. وضعیت مدل‌های مولد هنوز در دادگاه‌های تجدیدنظر آمریکا تعیین تکلیف نشده است.
«بازار مشتق داده آموزشی» چرا مهم است؟
چون دادگاه پذیرفت صدور مجوز آثار به‌عنوان داده آموزشی هوش مصنوعی بازاری بالقوه و قابل حمایت است، حتی اگر صاحب اثر هنوز به کسی مجوز نداده باشد. این استدلال در عامل چهارم استفاده منصفانه به سود صاحبان محتوا عمل می‌کند.
رأی GitHub Copilot چه ارتباطی با این موضوع دارد؟
دادگاه حوزه نهم در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶ گفت ادعای نقض بخش ۱۲۰۲ قانون DMCA علیه Copilot و Codex پذیرفته نیست، چون این ابزارها اطلاعات مدیریت حق را از نسخه‌ای از اثر حذف نمی‌کنند بلکه اثر جدید می‌سازند. موضوع آن خروجی مدل است، نه مشروعیت آموزش.
آیا در ایران استفاده از پایگاه داده حقوقی دیگران برای آموزش مدل مجاز است؟
قانون ۱۳۴۸ حکم صریحی درباره آموزش هوش مصنوعی ندارد و ماده ۷ فقط نقل متعارف با ذکر مأخذ را مجاز می‌داند. به نظر نویسنده، کپی انبوه محتوای ویراستاری‌شده بدون مجوز پرریسک است.
جمع‌بندی
رأی Thomson Reuters علیه ROSS پیامی روشن دارد: اگر محتوای ویراستاری‌شده رقیب را برای ساختن محصولی با همان کارکرد کپی کنید، برچسب «آموزش هوش مصنوعی» شما را از قواعد عادی کپی‌رایت معاف نمی‌کند. در عین حال، دادگاه با کنار گذاشتن صریح هوش مصنوعی مولد، دعوای بزرگ‌تر را باز گذاشت و ROSS نیز از قصد مراجعه به دیوان عالی خبر داده است. برای فعالان ایرانی، درس اصلی شفافیت منشأ داده و گرفتن مجوز است. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.
منابع
- U.S. Court of Appeals for the Third Circuit, Thomson Reuters v. ROSS Intelligence, No. 25-2153, Opinion (29 Sep 2026): https://www2.ca3.uscourts.gov/opinarch/252153p.pdf
- Haynes Boone via JD Supra, Third Circuit Rejects Fair Use for ROSS's Copying of Westlaw Headnotes (5 Oct 2026): https://www.jdsupra.com/legalnews/third-circuit-rejects-fair-use-for-ross-1596920/
- Courthouse News Service, AI training of copyrighted material not fair use: Third Circuit (30 Sep 2026): https://www.courthousenews.com/ai-training-of-copyrighted-material-not-fair-use-third-circuit/
- U.S. Court of Appeals for the Ninth Circuit, Doe v. GitHub, No. 24-7700, Opinion (16 Sep 2026): https://storage.courtlistener.com/recap/gov.uscourts.ca9.08476fbf-f296-42a9-ba10-af35e4ec26ac/gov.uscourts.ca9.08476fbf-f296-42a9-ba10-af35e4ec26ac.126.1.pdf
- دادیار، متن کامل قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان ۱۳۴۸: https://dadyar.org/library/laws/authors-composers-artists-rights-law