جرم‌انگاری استخراج غیرمجاز رمزارز؛ طرح ماده ۶۸۷ مکرر
استخراج غیرمجاز رمزارز در طرح دوفوریتی ماده ۶۸۷ مکرر قانون مجازات اسلامی: جزای نقدی دو تا چهار برابر، قطع انشعاب، ضبط ماینر، تعلیق پروانه و تفاوت با قانون ۱۳۹۶.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۱۸
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
تعریف: استخراج غیرمجاز رمزارز در ادبیات حقوقی فعلی ایران به استفاده از برق بدون انشعاب قانونی، یا استفاده غیرمجاز از انشعاب قانونی (مثلاً برق یارانه‌ای کشاورزی، صنعتی یا خانگی)، برای راه‌اندازی دستگاه‌های ماینر اشاره دارد. طرح «الحاق ماده ۶۸۷ مکرر به قانون مجازات اسلامی در خصوص مقابله با استفاده غیرمجاز از برق برای استخراج رمز ارز» که دوفوریت آن در ۱۱ شهریور ۱۴۰۵ در مجلس تصویب شد، می‌کوشد برای این رفتار یک عنوان مجرمانه مستقل با ضمانت اجراهای سنگین‌تر بسازد. این طرح هنوز قانون نشده است.
در هفته‌های اخیر تقریباً هر روز خبر کشف ماینر غیرمجاز از یک استان منتشر میشود. به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از پلیس، در ۱۱ مهر ۱۴۰۵ در اراک ۲۴ دستگاه ماینر به ارزش برآوردی ۲۵ میلیارد ریال کشف و دو متهم دستگیر و به مرجع قضایی معرفی شدند. خبرآنلاین نیز در ۱۳ مهر از کشف ۲۸ دستگاه در قزوین خبر داد که ۲۶ دستگاه آن در سقف کاذب یک سوله در شهر صنعتی لیا جاسازی شده بود. این مقاله قانون فعلی، طرح جدید و پرسش‌های باز آن را بررسی می‌کند.
بیان قابل نقل: استخراج رمزارز به خودی خود در ایران ممنوع نیست؛ آنچه هدف قانون‌گذار است، استفاده غیرمجاز از برق برای استخراج است.
وضعیت فعلی: قانون ۱۳۹۶ و ماینر غیرمجاز
مدیرعامل توانیر، محمد الله‌داد، در گفت‌وگویی که تجارت‌نیوز به نقل از ایلنا در ۲۶ شهریور ۱۴۰۵ منتشر کرد، صریحاً گفت: «استخراج رمزارز به‌خودی‌خود ممنوع نیست، اما بخش عمده مزارع غیرمجاز از برق غیرمجاز استفاده می‌کنند.» به گفته او بیش از ۹۵ درصد کشفیات مزارع غیرمجاز با برق غیرمجاز انجام میشود و بخش کمی از تعرفه‌های یارانه‌ای کشاورزی و صنعتی استفاده می‌کنند.
مبنای اصلی برخورد فعلی، قانون مجازات استفاده‌کنندگان غیرمجاز از آب، برق، تلفن، فاضلاب و گاز مصوب ۱۰ خرداد ۱۳۹۶ است. طبق ماده ۱ این قانون، هر کس بدون انشعاب قانونی از این خدمات استفاده کند یا با داشتن انشعاب استفاده غیرمجاز نماید، علاوه بر پرداخت بهای خدمات مصرفی و جبران خسارت:
- در مصارف خانگی به جزای نقدی درجه شش و در مصارف غیرخانگی به یک تا دو برابر بهای خدمات مصرفی جریمه میشود؛
- در صورت تکرار، به حداکثر جریمه بند الف و قطع انشعاب از سه تا شش ماه محکوم میشود.
ماده ۲ همان قانون دستکاری در کنتور و دستگاه‌های اندازه‌گیری را جداگانه با جزای نقدی درجه شش پاسخ می‌دهد و تبصره ۲ ماده ۲ مقرر می‌کند که مبنای محاسبه جریمه‌ها در مواد ۱ و ۲ «بالاترین نرخ تعرفه» است.
بیان قابل نقل: در قانون ۱۳۹۶ ضمانت اجرای استفاده غیرمجاز از برق، جریمه مالی و قطع انشعاب است و حبس در آن پیش‌بینی نشده است.
مدیرعامل توانیر در گفت‌وگویی که «انرژی و نیرو» به نقل از فارس در ۲۸ شهریور منتشر کرد، گفت «در حال حاضر متاسفانه قانون فقط آن را به عنوان تخلف می‌شناسد» و جریمه‌ها بازدارنده نبوده است؛
تصمیم اداری وزارت نیرو: یک سال برق آزاد
جدا از قانون، به گفته مدیرعامل توانیر، بر اساس ابلاغیه وزارت نیرو از ۴ شهریور ۱۴۰۵ هر مکانی که در آن ماینر غیرمجاز کشف شود، به مدت یک سال از برق یارانه‌ای محروم میشود و برق را با تعرفه آزاد می‌گیرد. او برای مقایسه گفته است تعرفه کشاورزی حدود ۲۱ تومان و برق آزاد حدود ۵ تا ۶ هزار تومان به ازای هر کیلووات‌ساعت است. متن این ابلاغیه در این مقاله بررسی نشده و شرح آن از گفته مدیرعامل توانیر نقل شده است.
متن طرح ماده ۶۸۷ مکرر چه می‌گوید؟
مجلس شورای اسلامی در جلسه علنی چهارشنبه ۱۱ شهریور ۱۴۰۵ با ۱۶۷ رأی موافق، ۳ مخالف و ۵ ممتنع از ۲۴۸ نماینده حاضر، با بررسی دوفوریتی طرح موافقت کرد (گزارش خبرگزاری مهر). متنی که دفتر وکیل منتشر کرده، این اجزا را دارد:
۱. عنصر مادی و مجازات اصلی
«هر شخصی بدون دریافت انشعاب قانونی برق یا با داشتن انشعاب قانونی، مبادرت به استفاده غیر مجاز از برق برای استخراج رمز ارز نماید، علاوه بر پرداخت بهای خدمات مصرفی با نرخ تعرفه صادراتی، به جزای نقدی دو تا چهار برابر بهای خدمات مصرفی با نرخ تعرفه صادراتی و قطع موقت انشعاب از سه ماه تا شش ماه محکوم می‌گردد.» دستگاه‌ها و وسایل استخراج نیز به نفع دولت ضبط میشود.
۲. ضابط خاص
مأموران وزارتخانه‌های مربوط، پس از گذراندن آموزش‌های لازم و مطابق قانون آیین دادرسی کیفری، هم برای این جرم و هم برای جرایم قانون ۱۳۹۶ ضابط خاص دادگستری محسوب میشوند.
۳. تبصره‌ها
- تکرار جرم (تبصره ۱): جمع‌آوری انشعاب و جزای نقدی سه تا پنج برابر؛ برقراری مجدد انشعاب منوط به پرداخت همه مطالبات و اخذ مجوزهای قانونی.
- برآورد مصرف (تبصره ۲): اگر استفاده بدون انشعاب قانونی باشد، بهای مصرف دست‌کم معادل یک سال، متناسب با تعداد تجهیزات و با تعرفه صادراتی، تعیین میشود و اگر بیش از یک سال احراز شود، به تناسب مدت محاسبه میشود.
- واحدهای صنعتی، کشاورزی و تجاری (تبصره ۳): پروانه بهره‌برداری، جواز کسب یا سایر مجوزها بار اول شش ماه تعلیق و در تکرار لغو یا ابطال میشود.
- داده‌های مخابراتی (تبصره ۴): شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات ارتباطی مکلف‌اند به درخواست وزارت نیرو اطلاعات و شاخص‌های الگوهای مصرف غیرمتعارف را «در حداقل داده‌های ضروری و صرفاً به میزان لازم» در اختیار وزارت نیرو بگذارند.
بیان قابل نقل: طرح ماده ۶۸۷ مکرر مبنای جریمه را از «بالاترین نرخ تعرفه» به «نرخ تعرفه صادراتی» و سقف آن را از دو برابر به چهار برابر می‌برد.
مقایسه قانون فعلی و طرح
| موضوع | قانون ۱۳۹۶ | طرح ماده ۶۸۷ مکرر |
|---|---|---|
| دامنه | همه استفاده‌های غیرمجاز از آب، برق، گاز، تلفن | فقط استفاده غیرمجاز از برق برای استخراج رمزارز |
| جریمه غیرخانگی | یک تا دو برابر بهای مصرف | دو تا چهار برابر با تعرفه صادراتی |
| تکرار | حداکثر جریمه و قطع سه تا شش ماه | جمع‌آوری انشعاب و سه تا پنج برابر |
| ضبط تجهیزات | پیش‌بینی صریح ندارد | ضبط ماینر به نفع دولت |
| مجوز کسب‌وکار | پیش‌بینی ندارد | تعلیق شش‌ماهه و ابطال در تکرار |
حبس: تناقض میان گفته‌ها و متن منتشرشده
مدیرعامل توانیر در هر دو گفت‌وگو گفته است در طرح جدید «حبس از شش ماه به بالا» پیش‌بینی شده و مدت آن «در متن نهایی مصوبه مشخص خواهد شد». اما در متنی که دفتر وکیل از طرح منتشر کرده، هیچ مجازات حبسی دیده نمی‌شود و ضمانت اجراها جزای نقدی، قطع یا جمع‌آوری انشعاب، ضبط تجهیزات و تعلیق مجوز است. توضیح محتمل این است که حبس در مرحله کمیسیون یا صحن به متن افزوده شود؛ اما تا انتشار متن مصوب، نباید حبس را بخشی از طرح دانست.
بیان قابل نقل: تا امروز، حبس برای ماینر غیرمجاز وعده یک مقام اجرایی است، نه بخشی از متن منتشرشده طرح.
چرا مجلس فوریت داد؟ آمارها از زبان مقامات
حجت‌الاسلام علیرضا سلیمی، عضو هیئت‌رئیسه مجلس، در دفاع از فوریت گفت استخراج غیرمجاز سالانه نزدیک به ۲.۵ میلیارد دلار خسارت می‌زند، حدود ۳۷۵۰ مگاوات برق مصرف می‌کند، بیش از ۱۳ هزار مزرعه غیرمجاز در کشور وجود دارد و در سال ۱۴۰۴، ۲۶۷ هزار ماینر غیرمجاز کشف شده است. مدیرعامل توانیر نیز از کشف حدود ۳۰۰ هزار دستگاه با مصرف حدود ۱۵۰۰ مگاوات سخن گفته است؛ در یک گزارش این رقم «تاکنون» و در گزارش دیگر «از ابتدای سال تاکنون» آمده است. این ارقام ادعای مقامات است و آرتیلا آن را مستقلاً راستی‌آزمایی نکرده است.
ارزیابی حقوقی: پرسش‌های باز
«تعرفه صادراتی» یعنی چه؟
طرح مبنای جریمه را «نرخ تعرفه صادراتی» قرار داده، اما در متن منتشرشده این نرخ تعریف نشده است. چون جریمه چندبرابرِ همین نرخ است، ابهام در تعریف آن مستقیماً به ابهام در میزان مجازات تبدیل میشود. از منظر اصل قانونی بودن مجازات، بهتر است قانون‌گذار مرجع و روش تعیین این نرخ را صریح کند.
آثار بر مالک و موجر
متن طرح «هر شخصی» را که مبادرت به استفاده غیرمجاز کند مسئول می‌داند. اما قطع انشعاب و تعلیق پروانه عملاً به مالکی هم که ملک را بی‌خبر اجاره داده، زیان می‌زند. به نظر نگارنده، درج شرط صریح منع استخراج رمزارز در اجاره‌نامه‌ها و مستندسازی بازدیدها برای موجران ضروری شده است.
داده‌های مخابراتی و حریم خصوصی
تبصره ۴ به وزارت نیرو اجازه می‌دهد از اپراتورها شاخص‌های «الگوی مصرف غیرمتعارف» بخواهد. قید «حداقل داده‌های ضروری» مثبت است، اما متن مشخص نمی‌کند چه داده‌ای، با چه مجوزی (اداری یا قضایی) و برای چه مدت نگهداری میشود. این ابهام باید پیش از تصویب نهایی رفع شود.
پیوند با چارچوب کلی رمزارز
این طرح درباره «برق» است، نه درباره وضعیت حقوقی خود رمزارز. برای آشنایی با چارچوب کلی، حقوق بلاکچین و قوانین رمزارز در ایران و لایحه جامع تنظیم‌گری دارایی‌های دیجیتال ایران را ببینید. جنبه مالیاتی درآمد رمزارزی نیز در مالیات رمزارز در ایران آمده است.
چک‌لیست عملی
- دارندگان ماینر: فقط با مجوزهای قانونی و انشعاب متناسب فعالیت کنید؛ استفاده از برق خانگی، کشاورزی یا صنعتی یارانه‌ای برای استخراج، طبق اظهارات توانیر، غیرمجاز است.
- مالکان و موجران: در قرارداد اجاره، استخراج رمزارز را صریحاً ممنوع و مصرف برق غیرعادی را رصد کنید.
- متهمان: برآورد مصرف و مبنای محاسبه جریمه را دقیق بررسی کنید؛ پیش از هر اقدامی با کارشناسان آرتیلا مشورت کنید.
پرسش‌های متداول
آیا استخراج رمزارز در ایران جرم است؟
طبق گفته مدیرعامل توانیر، استخراج به خودی خود ممنوع نیست. آنچه با ضمانت اجرا روبه‌روست، استفاده بدون انشعاب قانونی یا استفاده غیرمجاز از انشعاب برق برای استخراج است.
مجازات فعلی ماینر غیرمجاز چیست؟
طبق ماده ۱ قانون ۱۳۹۶، علاوه بر بهای مصرف و خسارت، در مصارف غیرخانگی یک تا دو برابر بهای مصرف و در مصارف خانگی جزای نقدی درجه شش؛ در تکرار، حداکثر جریمه و قطع انشعاب سه تا شش ماه.
طرح ماده ۶۸۷ مکرر قانون شده است؟
خیر. در ۱۱ شهریور ۱۴۰۵ فقط دوفوریت بررسی آن تصویب شد. متن ممکن است در کمیسیون و صحن تغییر کند.
آیا طرح جدید حبس دارد؟
در متن منتشرشده از طرح، حبس دیده نمی‌شود. مدیرعامل توانیر از حبس شش ماه به بالا سخن گفته، اما این تا انتشار متن مصوب تأییدشده نیست.
گزارش ماینر غیرمجاز پاداش دارد؟
به گفته مدیرعامل توانیر، برای هر دستگاه سه میلیون تومان و تا سقف ۳۰۰ میلیون تومان برای هر نفر پاداش پرداخت میشود و گزارش از طریق سامانه ۳۰۰۰۵۱۲۱ ممکن است.
جمع‌بندی
استخراج غیرمجاز رمزارز امروز در ایران بر پایه قانون ۱۳۹۶ با جریمه مالی و قطع انشعاب پاسخ داده میشود و وزارت نیرو با یک تصمیم اداری، محرومیت یک‌ساله از برق یارانه‌ای را به آن افزوده است. طرح دوفوریتی ماده ۶۸۷ مکرر جریمه را تا چهار برابر با تعرفه صادراتی بالا می‌برد، ضبط ماینر و تعلیق پروانه را اضافه می‌کند و به مأموران وزارت نیرو جایگاه ضابط خاص می‌دهد؛ اما در متن منتشرشده حبس ندارد و «تعرفه صادراتی» را تعریف نمی‌کند. تا تصویب نهایی، این طرح قانون نیست. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.
منابع
- خبرگزاری مهر، موافقت مجلس با بررسی طرح دوفوریتی مقابله با استخراج غیرمجاز رمزارز (۱۱ شهریور ۱۴۰۵): https://www.mehrnews.com/news/6935454/
- دفتر وکیل، متن طرح الحاق ماده ۶۸۷ مکرر به قانون مجازات اسلامی درخصوص مقابله با استفاده غیرمجاز از برق برای استخراج رمز ارز: https://daftarvakil.ir/%d9%82%d9%88%d8%a7%d9%86%db%8c%d9%86-%d9%88-%d9%85%d8%b5%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%aa/213519/
- نظامات، متن قانون مجازات استفاده‌کنندگان غیرمجاز از آب، برق، تلفن، فاضلاب و گاز (۱۳۹۶): https://nezamat.ir/post-40577/
- عدالت‌سرا، ماده ۶۸۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات): https://www.edalatsara.com/rules/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-687
- تجارت‌نیوز (به نقل از ایلنا)، توانیر: ۳۰۰ هزار ماینر غیرمجاز ۱۵۰۰ مگاوات برق مصرف می‌کنند (۲۶ شهریور ۱۴۰۵): https://tejaratnews.com/%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%B1-%DB%B3%DB%B0%DB%B0-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%B1-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2-%DB%B1%DB%B5%DB%B0%DB%B0-%D9%85%DA%AF%D8%A7
- انرژی و نیرو (به نقل از فارس)، کشف ۳۰۰ هزار ماینر غیرمجاز در کشور (۲۸ شهریور ۱۴۰۵): https://energyvanirooonline.ir/fa/news/11833/
- خبرگزاری مهر، ۲۴ دستگاه ماینر غیرمجاز در اراک کشف شد (۱۱ مهر ۱۴۰۵): https://www.mehrnews.com/news/6966776/
- خبرآنلاین، ۲۸ دستگاه ماینر غیرمجاز در قزوین کشف و جمع‌آوری شد (۱۳ مهر ۱۴۰۵): https://www.khabaronline.ir/news/2284066/