کلاهبرداری با شبیه‌سازی صدا: دیپ‌فیک صوتی و راه مقابله
تماس با صدای جعلی فرزند یا مدیرتان برای گرفتن پول؟ کلاهبرداری با دیپ‌فیک صوتی چیست، چه مجازاتی دارد و چطور از خود محافظت کنیم؟
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۰۹
کلاهبرداری با شبیه‌سازی صدا نوعی فریب است که در آن مجرم با استفاده از هوش مصنوعی، صدای یک فرد آشنا، مثلاً فرزند، همسر، مدیر شرکت یا یک مقام رسمی، را تقلید می‌کند و با تماس تلفنی یا پیام صوتی، قربانی را وادار می‌کند پول واریز کند، اطلاعات بانکی بدهد یا کاری به ضرر خود انجام دهد. به صدای جعلی ساخته‌شده با هوش مصنوعی «دیپ‌فیک صوتی» می‌گویند. امروز گاهی چند ثانیه صدای ضبط‌شده از یک ویدئوی شبکه اجتماعی کافی است تا صدایی بسیار شبیه ساخته شود. در قانون ایران عنوان مجرمانه جداگانه‌ای به نام «دیپ‌فیک صوتی» وجود ندارد، اما این رفتار با عناوین موجود، به‌ویژه کلاهبرداری و جرایم رایانه‌ای، قابل مجازات است.
سناریوهای رایج
تماس اضطراری خانوادگی
پدر یا مادری تماسی دریافت می‌کند: صدای فرزندش با گریه می‌گوید تصادف کرده یا بازداشت شده و فوراً پول لازم دارد. سپس فرد دیگری به‌عنوان «مأمور» یا «وکیل» گوشی را می‌گیرد و شماره کارت می‌دهد. فشار زمانی و ترس، فرصت فکرکردن را از قربانی می‌گیرد.
مدیرعامل جعلی
کارمند بخش مالی شرکت، پیام صوتی یا تماسی با صدای مدیرعامل دریافت می‌کند که دستور پرداخت فوری به یک حساب «تأمین‌کننده جدید» را می‌دهد. در سطح بین‌المللی، گزارش‌هایی از زیان‌های سنگین شرکت‌ها از این روش منتشر شده است.
جعل هویت مأمور یا مقام رسمی
مجرم با صدای شبیه‌سازی‌شده یک فرد سرشناس یا خود را مأمور بانک، پلیس یا دادسرا معرفی می‌کند و اطلاعات کارت، رمز پویا یا کد تأیید را می‌گیرد.
دورزدن احراز هویت صوتی
برخی سامانه‌ها از صدا برای تأیید هویت استفاده می‌کنند. صدای جعلی ممکن است برای فریب این سامانه‌ها به کار رود؛ موضوعی که با حریم خصوصی بیومتریک پیوند دارد.
عنوان مجرمانه در قانون ایران
کلاهبرداری
ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری کسی را که از راه حیله و تقلب، مردم را به وجود امور غیرواقع فریب دهد و از این راه مال دیگری را ببرد، کلاهبردار می‌داند و علاوه بر رد اصل مال به صاحبش، برای او حبس و جزای نقدی معادل مالی که گرفته است تعیین می‌کند. استفاده از صدای جعلی یک عزیز برای فریب قربانی، مصداق روشن «حیله و تقلب» است. مهم نیست ابزار تقلب گریم باشد، نامه جعلی یا هوش مصنوعی.
کلاهبرداری رایانه‌ای
ماده ۱۳ قانون جرایم رایانه‌ای (ماده ۷۴۱ قانون مجازات اسلامی - تعزیرات) کسی را که به‌طور غیرمجاز از سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی، با ارتکاب اعمالی مانند واردکردن، تغییر، محو، ایجاد یا متوقف‌کردن داده‌ها یا مختل‌کردن سامانه، وجه یا مال یا منفعتی برای خود یا دیگری تحصیل کند، مجازات می‌کند. اگر مجرم پس از فریب صوتی، با اطلاعات کارت یا کد تأیید قربانی، خودش از حساب او برداشت کند، این ماده مطرح میشود.
درباره اینکه فریب‌دادن «انسان» با صدای جعلی، کلاهبرداری سنتی است یا رایانه‌ای، میان حقوق‌دانان اختلاف نظر وجود دارد. دیدگاه غالب این است که اگر قربانی خودش، فریب‌خورده، پول را منتقل کند، کلاهبرداری سنتی است و اگر مجرم با دستکاری داده یا دسترسی به سامانه مال را ببرد، کلاهبرداری رایانه‌ای. تعیین عنوان دقیق با مقام قضایی است و برای قربانی، مهم این است که هر دو عنوان قابل پیگیری و مجازات هستند.
جعل رایانه‌ای و هتک حیثیت
ماده ۶ قانون جرایم رایانه‌ای (ماده ۷۳۴) ایجاد یا تغییر داده‌های قابل استناد به‌طور غیرمجاز را جعل رایانه‌ای می‌داند. همچنین اگر صدای جعلی منتشر شود و به حیثیت فرد آسیب بزند، ماده ۱۶ قانون جرایم رایانه‌ای (ماده ۷۴۴) درباره تغییر یا تحریف صوت یا تصویر دیگری و انتشار آن قابل اعمال است. این موضوع در مقاله دیپ‌فیک و جرم هتک حیثیت و نشر اکاذیب با جزئیات آمده است.
جعل عنوان مأمور دولتی
اگر کلاهبردار خود را مأمور دولتی، پلیس یا قاضی معرفی کند، ممکن است جرم مستقل انتحال سمت موضوع ماده ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) نیز محقق شود.
اگر قربانی شدید: گام‌های فوری
- تماس فوری با بانک: بلافاصله به بانک خود اطلاع دهید و درخواست پیگیری و در صورت امکان مسدودی تراکنش را بدهید. هرچه سریع‌تر اقدام کنید، احتمال توقیف پول بیشتر است.
- گزارش به پلیس فتا: از طریق وب‌سایت رسمی پلیس فتا یا مراجعه حضوری، گزارش دهید.
- حفظ مدارک: شماره تماس‌گیرنده، زمان تماس، پیام‌های صوتی، رسید تراکنش و شماره کارت مقصد را نگه دارید و چیزی را پاک نکنید.
- ثبت شکایت در دادسرا: شکایت رسمی از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت میشود.
- اطلاع به آشنایان: به خانواده و همکاران بگویید تا هدف بعدی نشوند.
راهنمای قدم‌به‌قدم شکایت در مقاله شکایت از دیپ‌فیک در پلیس فتا آمده است.
پیشگیری: چند عادت ساده
- رمز خانوادگی: با اعضای خانواده یک کلمه یا پرسش رمز توافق کنید که فقط خودتان بدانید و در تماس‌های اضطراری بپرسید.
- تماس معکوس: تماس را قطع کنید و خودتان با شماره همیشگی فرد تماس بگیرید.
- مقاومت در برابر فوریت: کلاهبرداران همیشه عجله دارند. هر درخواست پول فوری را مشکوک بدانید.
- قانون دوامضایی در شرکت‌ها: هیچ پرداخت بزرگی فقط با یک دستور شفاهی یا صوتی انجام نشود.
- کاهش نمونه صدا: در انتشار ویدئوهای طولانی با صدای واضح در صفحات عمومی محتاط باشید.
- هرگز رمز پویا را نگویید: هیچ بانک یا نهاد رسمی رمز پویا یا کد تأیید شما را تلفنی نمی‌خواهد.
روی دیگر سکه: وقتی صدای واقعی «جعلی» خوانده میشود
گسترش دیپ‌فیک صوتی مشکل دیگری هم ایجاد کرده است: افرادی که صدای واقعی‌شان در یک فایل ضبط‌شده به‌عنوان دلیل ارائه میشود، ممکن است ادعا کنند فایل با هوش مصنوعی ساخته شده است. در دادگاه، ارزش اثباتی فایل صوتی به اصالت آن بستگی دارد و در صورت اختلاف، موضوع به کارشناس ارجاع میشود. کارشناسان با بررسی فراداده فایل، ویژگی‌های فنی صدا و زنجیره نگهداری مدرک، درباره اصالت آن نظر می‌دهند. بنابراین اگر قربانی هستید، فایل اصلی را بدون ویرایش و با همان دستگاهی که دریافت کرده‌اید نگه دارید تا امکان کارشناسی دقیق فراهم باشد.
مسئولیت سازندگان ابزار شبیه‌سازی صدا
آیا شرکتی که ابزار شبیه‌سازی صدا را ارائه می‌دهد مسئول است؟ در قانون ایران حکم خاصی وجود ندارد. اصولاً ابزار دومنظوره (که استفاده مشروع هم دارد) به‌خودی‌خود جرم نیست. اما اگر ارائه‌دهنده آگاهانه ابزار را برای جعل هویت دیگران تبلیغ کند، ممکن است معاونت در جرم مطرح شود. در سطح بین‌المللی، الزام به واترمارک محتوای هوش مصنوعی یکی از راه‌حل‌های پیشنهادی برای شناسایی صدای جعلی است.
برای مشاوره درباره پیگیری حقوقی کلاهبرداری، می‌توانید به آرتیلا مراجعه کنید.
نکات کلیدی
- دیپ‌فیک صوتی صدای جعلی ساخته‌شده با هوش مصنوعی است که می‌تواند صدای افراد آشنا را تقلید کند.
- در قانون ایران عنوان خاصی برای دیپ‌فیک صوتی نیست، اما کلاهبرداری با آن قابل مجازات است.
- طبق ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری، کلاهبردار علاوه بر رد مال، به حبس و جزای نقدی محکوم میشود.
- اگر مجرم با دستکاری داده یا سامانه مال را ببرد، کلاهبرداری رایانه‌ای موضوع ماده ۷۴۱ تعزیرات مطرح است.
- سریع‌ترین اقدام پس از کلاهبرداری، تماس با بانک و گزارش به پلیس فتا است.
- یک رمز خانوادگی ساده، مؤثرترین راه پیشگیری از کلاهبرداری با صدای جعلی است.
سوالات متداول
چطور بفهمم صدایی که می‌شنوم جعلی است؟
تشخیص صدای جعلی با گوش همیشه ممکن نیست. به‌جای اتکا به گوش، تماس را قطع کنید و با شماره همیشگی فرد تماس بگیرید یا رمز خانوادگی را بپرسید.
آیا پولی که به کلاهبردار واریز کرده‌ام برمی‌گردد؟
اگر سریع اقدام کنید و حساب مقصد شناسایی و مسدود شود، احتمال بازگشت وجود دارد. در صورت محکومیت، دادگاه به رد مال به صاحبش حکم می‌دهد.
آیا ساختن صدای یک نفر با هوش مصنوعی به‌تنهایی جرم است؟
ساخت صدای مشابه به‌خودی‌خود عنوان مجرمانه مستقلی ندارد؛ اما استفاده از آن برای فریب، جعل یا انتشار به نحوی که موجب هتک حیثیت شود، جرم است.
آیا بانک مسئول پولی است که با فریب از حسابم رفته؟
اگر خود شما با فریب پول را منتقل کرده‌اید، مسئولیت بانک معمولاً محدود است. اما اگر نقص امنیتی بانک در وقوع برداشت نقش داشته، امکان طرح دعوای مسئولیت وجود دارد.
شرکت‌ها چطور از کلاهبرداری با صدای مدیرعامل جلوگیری کنند؟
با تعریف فرایند تأیید چندمرحله‌ای پرداخت‌ها، ممنوعیت پرداخت بر اساس دستور صوتی صرف و آموزش کارکنان بخش مالی.