شکایت از دیپ‌فیک در پلیس فتا: راهنمای قدم‌به‌قدم

شکایت از دیپ‌فیک در پلیس فتا فرایندی است که در آن فردی که تصویر، ویدئو یا صدای جعلی‌اش با هوش مصنوعی ساخته و منتشر شده، موضوع را به پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات (فتا) گزارش می‌دهد و از طریق دادسرا شکایت کیفری ثبت می‌کند تا مرتکب شناسایی و مجازات شود و محتوا حذف شود. دیپ‌فیک یعنی محتوای جعلی بسیار واقع‌نما که با هوش مصنوعی، چهره یا صدای یک نفر را روی بدن یا گفتار دیگری قرار می‌دهد. در قانون ایران، تغییر یا تحریف فیلم، صوت یا تصویر دیگری و انتشار آن به نحوی که موجب هتک حیثیت شود، طبق ماده ۱۶ قانون جرایم رایانه‌ای جرم است و قربانی می‌تواند شکایت کند.

پیش از هر چیز: آرامش و عدم واکنش عجولانه

قربانیان دیپ‌فیک، به‌ویژه وقتی محتوا جنسی یا آبروبر باشد، معمولاً دچار شوک و ترس می‌شوند. چند نکته مهم در ساعات اول:

• با مرتکب وارد بحث یا تهدید متقابل نشوید. این کار ممکن است او را به انتشار گسترده‌تر یا پاک‌کردن ردپا وادار کند.
• به اخاذی تن ندهید. پرداخت پول معمولاً پایان ماجرا نیست و درخواست‌های بعدی را به دنبال دارد.
• چیزی را پاک نکنید. پیام‌ها، لینک‌ها و حتی محتوای جعلی، مدرک جرم هستند.
• خودتان را سرزنش نکنید. قربانی هیچ تقصیری در جرم دیگری ندارد.

گام اول: جمع‌آوری و حفظ مدارک

مدارک خوب، نیمی از پرونده است. این موارد را جمع کنید:

1. تصویر صفحه (اسکرین‌شات) از محتوا، همراه با نام کاربری منتشرکننده، تاریخ و ساعت.
2. لینک (URL) دقیق پست، کانال یا صفحه.
3. اطلاعات حساب منتشرکننده: نام کاربری، شناسه عددی در صورت امکان، شماره تلفن یا ایمیل اگر در دسترس است.
4. پیام‌های تهدید یا اخاذی و شماره‌هایی که با آن‌ها تماس گرفته شده.
5. نسخه اصلی تصویر یا ویدئوی شما (اگر دیپ‌فیک از روی آن ساخته شده) برای اثبات جعلی بودن.
6. فهرست شاهدان یا کسانی که محتوا برایشان ارسال شده است.

مدارک را در چند جای امن نگه دارید و برای کسی جز وکیل و مرجع رسیدگی نفرستید.

گام دوم: گزارش به پلیس فتا

پلیس فتا مرجع تخصصی رسیدگی به جرایم فضای مجازی است. می‌توانید:

• از طریق وب‌سایت رسمی پلیس فتا گزارش اولیه ثبت کنید؛
• با مرکز فوریت‌های سایبری پلیس فتا تماس بگیرید؛
• یا به پلیس فتای استان خود مراجعه حضوری کنید.

گزارش به پلیس فتا برای اقدامات فوری، مانند پیگیری حذف محتوا و شناسایی مرتکب، مفید است. اما برای شروع رسمی تعقیب کیفری، معمولاً ثبت شکایت در دادسرا هم لازم است.

گام سوم: ثبت شکایت در دادسرا

1. به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کنید. داشتن حساب کاربری در سامانه ثنا ضروری است.
2. شکوائیه را با شرح دقیق واقعه، مشخصات مرتکب (اگر می‌دانید) و فهرست مدارک تنظیم کنید.
3. عنوان اتهام را می‌توانید ذکر کنید (مثلاً «هتک حیثیت از طریق تغییر و تحریف تصویر با سامانه رایانه‌ای»)، اما تعیین عنوان نهایی با مقام قضایی است.
4. پرونده به دادسرای صالح ارجاع می‌شود؛ در شهرهای بزرگ ممکن است دادسرا یا شعبه ویژه جرایم رایانه‌ای وجود داشته باشد.
5. بازپرس یا دادیار معمولاً تحقیقات فنی را به پلیس فتا ارجاع می‌دهد.

عناوین مجرمانه قابل طرح

تغییر یا تحریف صوت و تصویر (ماده ۱۶ قانون جرایم رایانه‌ای / ماده ۷۴۴ تعزیرات)

هر کس به‌وسیله سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی، فیلم، صوت یا تصویر دیگری را تغییر دهد یا تحریف کند و آن را منتشر کند یا با علم به تغییر یا تحریف منتشر کند، به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت او شود، مجازات می‌شود. تبصره همین ماده می‌گوید اگر تغییر یا تحریف به صورت مستهجن باشد، مرتکب به حداکثر هر دو مجازات مقرر محکوم می‌شود. این دقیق‌ترین ماده برای دیپ‌فیک است.

انتشار تصاویر و اسرار خصوصی (ماده ۱۷ / ماده ۷۴۵)

انتشار صوت، تصویر یا فیلم خصوصی یا خانوادگی یا اسرار دیگری بدون رضایت او، اگر منجر به ضرر یا عرفاً موجب هتک حیثیت او شود، جرم است. اگر برای ساخت دیپ‌فیک از تصاویر خصوصی شما استفاده شده، این ماده نیز قابل طرح است.

نشر اکاذیب (ماده ۱۸ / ماده ۷۴۶)

اگر دیپ‌فیک به قصد اضرار یا تشویش اذهان عمومی، اکاذیبی را به شما نسبت دهد (مثلاً ویدئویی که در آن جملاتی را می‌گویید که هرگز نگفته‌اید)، نشر اکاذیب رایانه‌ای مطرح است. جزئیات بیشتر در مقاله دیپ‌فیک و جرم هتک حیثیت و نشر اکاذیب.

محتوای مستهجن (ماده ۱۴ / ماده ۷۴۲)

انتشار، توزیع یا معامله محتوای مستهجن از طریق سامانه‌های رایانه‌ای، و نیز تولید یا نگهداری آن به قصد تجارت یا افساد، جرم مستقلی است که ممکن است علیه سازنده دیپ‌فیک جنسی نیز مطرح شود.

تهدید و اخاذی (ماده ۶۶۹ تعزیرات)

اگر مرتکب شما را به انتشار محتوا تهدید کرده و پول یا کاری خواسته، ماده ۶۶۹ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) درباره تهدید به ضررهای شرفی یا افشای سر قابل استناد است.

حذف محتوا از پلتفرم‌ها

به‌موازات شکایت، از سازوکار گزارش تخلف خود پلتفرم استفاده کنید. بسیاری از شبکه‌های اجتماعی بین‌المللی برای تصاویر خصوصی و جعلی فرم‌های اختصاصی دارند. در پلتفرم‌های داخلی، طبق ماده ۲۳ قانون جرایم رایانه‌ای ارائه‌دهندگان خدمات میزبانی مکلف‌اند به دستور مرجع قضایی یا کارگروه تعیین مصادیق، دسترسی به محتوای مجرمانه را قطع کنند. درباره تکالیف پلتفرم‌ها، مقاله مسئولیت پلتفرم‌ها در قبال محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی را بخوانید.

اثبات جعلی بودن محتوا

دیپ‌فیک‌های جدید گاهی با چشم قابل تشخیص نیستند. در دادسرا، می‌توانید درخواست ارجاع به کارشناس کنید. کارشناسان با بررسی نشانه‌های فنی (ناهماهنگی نور، پلک‌زدن، لبه‌های چهره، فراداده فایل) و مقایسه با تصاویر اصلی، درباره جعلی بودن نظر می‌دهند. ارائه تصویر یا ویدئوی اصلی که دیپ‌فیک از آن ساخته شده، کار را بسیار ساده‌تر می‌کند. فناوری‌هایی مانند واترمارک محتوای هوش مصنوعی نیز در آینده می‌توانند به شناسایی سریع‌تر کمک کنند.

اگر قربانی کودک یا نوجوان است

دیپ‌فیک‌هایی که از تصاویر دانش‌آموزان در شبکه‌های اجتماعی ساخته می‌شوند، متأسفانه رو به افزایش‌اند. در این موارد، ولی یا سرپرست قانونی کودک می‌تواند از طرف او شکایت کند. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹ نیز حمایت‌های ویژه‌ای برای کودکان در برابر سوءاستفاده پیش‌بینی کرده است. مهم است که با کودک با آرامش صحبت شود، از سرزنش او پرهیز شود و در صورت نیاز، از مشاور یا روان‌شناس کمک گرفته شود. اگر مرتکب هم‌کلاسی یا نوجوان است، رسیدگی ممکن است در دادسرا یا دادگاه ویژه اطفال و نوجوانان انجام شود.

مطالبه خسارت

علاوه بر مجازات، قربانی می‌تواند خسارت مادی و معنوی را مطالبه کند. ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی صراحتاً لطمه به «حیثیت» را موجب مسئولیت می‌داند. دادخواست ضرر و زیان را می‌توان همراه شکایت کیفری یا جداگانه تقدیم کرد. برای تنظیم شکوائیه و دادخواست، می‌توانید از وکلای همکار آرتیلا کمک بگیرید. اگر دیپ‌فیک صوتی برای فریب مالی به کار رفته، مقاله کلاهبرداری با شبیه‌سازی صدا را ببینید.

نکات کلیدی

• انتشار دیپ‌فیک که موجب هتک حیثیت شود، طبق ماده ۱۶ قانون جرایم رایانه‌ای (ماده ۷۴۴ تعزیرات) جرم است.
• اگر دیپ‌فیک مستهجن باشد، مرتکب به حداکثر هر دو مجازات ماده ۷۴۴ محکوم می‌شود.
• پیش از شکایت، اسکرین‌شات، لینک دقیق و اطلاعات حساب منتشرکننده را جمع‌آوری و حفظ کنید.
• گزارش به پلیس فتا برای اقدام فوری مفید است، اما شروع رسمی تعقیب معمولاً به ثبت شکایت در دادسرا نیاز دارد.
• قربانی دیپ‌فیک علاوه بر شکایت کیفری، می‌تواند خسارت معنوی ناشی از لطمه به حیثیت را مطالبه کند.
• پرداخت پول به اخاذ معمولاً مشکل را حل نمی‌کند و تهدید به انتشار، خود جرم مستقل است.

سوالات متداول

اگر منتشرکننده دیپ‌فیک را نشناسم، باز هم می‌توانم شکایت کنم؟

بله. می‌توانید علیه «شخص یا اشخاص نامعلوم» شکایت کنید. شناسایی مرتکب بر عهده پلیس فتا و مرجع قضایی است.

آیا کسی که دیپ‌فیک را فقط بازنشر کرده هم مجرم است؟

طبق ماده ۱۶ قانون جرایم رایانه‌ای، انتشار با علم به تغییر یا تحریف نیز جرم است. بنابراین کسی که می‌داند محتوا جعلی است و آن را منتشر می‌کند، قابل تعقیب است.

آیا برای شکایت از دیپ‌فیک وکیل لازم است؟

الزامی نیست، اما در پرونده‌های حساس، وکیل می‌تواند در تنظیم دقیق شکوائیه، پیگیری کارشناسی و مطالبه خسارت کمک مؤثری کند.

چقدر طول می‌کشد تا محتوا حذف شود؟

بستگی به پلتفرم و همکاری آن دارد. پلتفرم‌های داخلی موظف به اجرای دستور قضایی هستند؛ برای پلتفرم‌های خارجی، استفاده از فرم‌های گزارش خود پلتفرم معمولاً سریع‌تر است.

آیا ساختن دیپ‌فیک بدون انتشار هم جرم است؟

ماده ۱۶ بر «انتشار» تأکید دارد. اما ساخت محتوای مستهجن، استفاده برای تهدید یا اخاذی، یا ارسال به دیگران می‌تواند عناوین مجرمانه دیگری داشته باشد.