تشخیص چهره در دوربین شهری؛ هشدار AEPD به شهرداری‌ها
تشخیص چهره در دوربین‌های شهری: هشدار پیشگیرانه AEPD اسپانیا به دو شهرداری درباره دوربین هوشمند پلیس، جست‌وجوی ظاهری، داده بیومتریک، ارزیابی اثر و وضعیت ایران.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۱۸
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
تعریف: تشخیص چهره در دوربین‌های شهری به استفاده از قابلیت‌های هوش مصنوعی در سامانه‌های نظارت تصویری عمومی گفته میشود که چهره افراد را آشکار می‌کند یا با پایگاه تصاویر مرجع مقایسه می‌کند تا هویت آنان را تشخیص دهد. در ۶ اکتبر ۲۰۲۶، آژانس حفاظت از داده اسپانیا (AEPD) دو «هشدار» پیشگیرانه با شماره‌های AI-00170-2026 و AI-00171-2026 به دو شهرداری داد که در مناقصه دوربین‌های پلیس محلی خود چنین قابلیت‌هایی را پیش‌بینی کرده بودند. AEPD تصریح کرده که هشدار، اعلام وقوع تخلف نیست.
شهرداری‌ها و پلیس‌ها در سراسر جهان دوربین‌هایی می‌خرند که فقط تصویر ضبط نمی‌کنند، بلکه افراد را تحلیل، طبقه‌بندی و جست‌وجو می‌کنند. اهمیت این دو هشدار در زمان صدور آن‌هاست: ناظر پیش از نصب و حتی پیش از واگذاری قرارداد وارد شده است. این مقاله محتوای دو هشدار، مبنای حقوقی آن‌ها، رابطه‌شان با قانون هوش مصنوعی اروپا و درس‌هایی برای ایران را بررسی می‌کند.
بیان قابل نقل: به گفته AEPD، صرف وجود یک قابلیت فنی در دوربین، ضرورت استفاده از آن را ثابت نمی‌کند.
دو پرونده: از مناقصه تا هشدار
هشدار AI-00170-2026: ضبط‌کننده با تشخیص چهره
طبق متن منتشرشده هشدار، دفترچه مشخصات فنی مناقصه‌ای به تاریخ ۲۲ ژوئن ۲۰۲۶ نصب دوربین در ساختمان‌ها و محوطه‌های شهرداری و مدیریت متمرکز آن از محل پلیس محلی را پیش‌بینی کرده و در مشخصات ضبط‌کننده‌ها صراحتاً قابلیت «آشکارسازی/تشخیص چهره» را خواسته بود. AEPD نوشته است که از مدارک موجود نمی‌توان فهمید آیا این قابلیت فعال خواهد شد، آیا قالب یا بردار بیومتریک تولید میشود یا مقایسه یک‌به‌یک یا یک‌به‌چند انجام خواهد شد. جمعیت این شهرداری، طبق هشدار، بیش از ۳۰ هزار نفر است.
نام شهرداری در هشدار حذف شده، اما روزنامه محلی El Digital de Albacete آن را شهرداری هلین معرفی کرده است. به گزارش این روزنامه، هشدار در ۲۹ سپتامبر امضا و در ۶ اکتبر منتشر شده، ارزش برآوردی قرارداد ۲۹٬۹۸۳ یورو است، دست‌کم ۲۶ دوربین جدید پیش‌بینی شده و مناقصه هنوز واگذار نشده است.
هشدار AI-00171-2026: «جست‌وجو بر اساس ظاهر»
پرونده دوم بزرگ‌تر است. طبق هشدار، دفترچه فنی مورخ ۱۴ اوت ۲۰۲۶ نصب ۳۸ دوربین جدید و اتصال ۱۲۴ دوربین موجود به یک سامانه مدیریت ویدئوی متمرکز را پیش‌بینی می‌کند. دفترچه تصریح کرده دوربین‌ها «۱۰۰ درصد صحنه را در ۱۰۰ درصد زمان» تحلیل می‌کنند، افراد و خودروها را با هوش مصنوعی تشخیص می‌دهند و فراداده آن را ذخیره می‌کنند. مهم‌تر از همه، قابلیتی به نام «جست‌وجو بر اساس ظاهر» دارد که می‌تواند فردی را با رنگ لباس، رنگ مو، جنسیت و گروه سنی، یا با بارگذاری یک عکس، در تصاویر چند دوربین پیدا کند.
AEPD در این پرونده می‌گوید مدارک اجازه نمی‌دهد بگوییم تشخیص چهره یا پردازش بیومتریک برای شناسایی یکتا انجام میشود، اما معلوم هم نیست سامانه برای پیدا کردن یک نفر از روی عکس از چه نمایش فنی، مانند بردار، embedding یا شناسه پایدار، استفاده می‌کند.
بیان قابل نقل: قابلیت «جست‌وجو با عکس» ممکن است نامش تشخیص چهره نباشد، اما ناظر اسپانیایی می‌خواهد بداند در پشت آن چه داده‌ای ساخته میشود.
«هشدار» در GDPR چیست؟
مبنای هر دو اقدام، بند (a) ماده ۵۸(۲) مقررات عمومی حفاظت از داده (GDPR) است که به ناظر اجازه می‌دهد وقتی عملیات پردازشِ «پیش‌بینی‌شده» «ممکن است» مقررات را نقض کند، به کنترل‌کننده هشدار دهد. AEPD در متن هشدارها این اختیار را «احتیاطی» یا «پیشگیرانه» توصیف کرده و یادآوری می‌کند که هدف، مجازات نیست، بلکه جلب توجه کنترل‌کننده است تا با اصل مسئولیت‌پذیری، پردازش را پیش از آغاز اصلاح کند. برای حوزه کیفری، مواد ۴۸ و ۵۰ قانون ارگانیک ۷/۲۰۲۱ اسپانیا همین اختیار را به AEPD داده‌اند.
به گزارش El Digital de Albacete، اگر شهرداری تدابیر لازم را نپذیرد و بعداً تخلفی رخ دهد، ممکن است تحقیقات و اقدامات اصلاحی یا تنبیهی آغاز شود.
دو رژیم حقوقی: GDPR و قانون ارگانیک ۷/۲۰۲۱
AEPD تأکید می‌کند که باید هر عملیات پردازش را بر اساس هدفش تفکیک کرد:
- پردازش‌هایی مانند حفاظت از ساختمان‌های اداری تابع GDPR است؛
- پردازش‌هایی که پلیس برای پیشگیری، کشف و تحقیق جرایم یا مقابله با تهدیدهای امنیت عمومی انجام می‌دهد، تابع قانون ارگانیک ۷/۲۰۲۱ است.
این تفکیک مهم است، چون قواعد نگهداری، شفافیت و مبنای قانونی در دو رژیم یکسان نیست. برای نمونه، AEPD یادآوری می‌کند که طبق ماده ۱۸ قانون ارگانیک ۷/۲۰۲۱، ضبط‌ها به‌طور کلی باید حداکثر ظرف سه ماه از زمان ضبط نابود شوند، مگر در موارد استثنایی قانونی.
معیارهای AEPD برای دوربین هوشمند
ارزیابی جداگانه هر قابلیت
مهم‌ترین پیام هشدارها این است که ضرورت و تناسب باید برای هر قابلیت اضافی تحلیل خودکار جداگانه سنجیده شود، نه فقط برای نصب دوربین. پذیرفتن دوربین برای حفاظت از یک ساختمان، به معنای پذیرفتن تشخیص چهره نیست.
حفاظت از داده از طریق طراحی و پیش‌فرض
AEPD با استناد به ماده ۲۵ GDPR و ماده ۲۸ قانون ارگانیک ۷/۲۰۲۱ می‌خواهد پیش از راه‌اندازی، این موارد مستند شوند:
- ضرورت و تناسب هر قابلیت هوش مصنوعی برای هدف مشخص؛
- اجرای اصول حداقل‌سازی داده و محدودیت هدف؛
- غیرفعال ماندن پیش‌فرض قابلیت‌های غیرضروری؛
- داده‌ها و فراداده‌های تولیدشده، مدت نگهداری، سطوح دسترسی و دسترسی از راه دور؛
- تضمین‌ها برای به‌روزرسانی‌هایی که ممکن است قابلیت شناسایی جدید اضافه کنند.
ارزیابی اثر و داده بیومتریک
اگر پردازش احتمالاً ریسک بالا داشته باشد، ارزیابی اثر حفاظت از داده (DPIA) طبق ماده ۳۵ GDPR یا ماده ۳۵ قانون ارگانیک ۷/۲۰۲۱ پیش از آغاز لازم است. اگر تشخیص چهره برای شناسایی یکتای افراد به کار رود، رژیم ماده ۴(۱۴) و ماده ۹ GDPR و رژیم تشدیدشده ماده ۱۳ قانون ارگانیک ۷/۲۰۲۱ اعمال میشود.
AEPD در هشدار نخست صراحتاً گفته است که تشخیص چهره و هر نوع شناسایی یا بازشناسایی افراد باید غیرفعال بماند تا وقتی ضرورت و تناسب آن برای یک هدف مشخص پلیسی توجیه شود. ارزیابی باید پایگاه تصاویر مرجع، روش مقایسه، آستانه تطبیق، مثبت و منفی کاذب، مداخله انسانی و پیامدهای یک تطبیق را پوشش دهد.
بیان قابل نقل: هشدار AEPD نشان می‌دهد که در اروپا آستانه تطبیق و نرخ خطای تشخیص چهره دیگر جزئیات فنی نیست؛ بخشی از ارزیابی حقوقی است.
شفافیت
به گفته AEPD در اطلاعیه مطبوعاتی، افراد باید اطلاعات روشن، در دسترس و قابل فهمی درباره پردازش داده‌هایشان، اهداف آن و نقش سامانه دریافت کنند.
قانون هوش مصنوعی اروپا کجا وارد میشود؟
هشدارهای AEPD بر GDPR و قانون ارگانیک ۷/۲۰۲۱ تکیه دارند، اما قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا نیز در پس‌زمینه است. طبق بند (h) ماده ۵(۱) این قانون، استفاده از سامانه‌های شناسایی بیومتریک از راه دور «هم‌زمان» در فضاهای عمومی برای اهداف اجرای قانون ممنوع است، مگر تا حدی که برای یکی از سه هدف کاملاً ضروری باشد: جست‌وجوی هدفمند قربانیان آدم‌ربایی، قاچاق انسان یا بهره‌کشی جنسی و افراد گمشده؛ پیشگیری از تهدید مشخص، جدی و قریب‌الوقوع علیه جان افراد یا تهدید تروریستی؛ و یافتن یا شناسایی مظنون به جرایم مشخص با حداکثر مجازات دست‌کم چهار سال.
طبق بند ۳ همان ماده، هر استفاده باید پیش‌تر از مرجع قضایی یا مرجع اداری مستقل مجوز بگیرد، مگر در فوریت که درخواست حداکثر ظرف ۲۴ ساعت داده شود. همچنین هیچ تصمیم دارای اثر حقوقی نامطلوب نباید فقط بر خروجی چنین سامانه‌ای مبتنی باشد.
به نظر نگارنده، از متن منتشرشده معلوم نیست سامانه‌های این دو شهرداری به‌صورت هم‌زمان یا پسینی به کار می‌روند؛ بنابراین این مقاله درباره شمول ماده ۵ بر آن‌ها نتیجه‌گیری نمی‌کند. آنچه روشن است این است که حتی اگر ممنوعیت ماده ۵ اعمال نشود، قواعد GDPR و قانون ارگانیک ۷/۲۰۲۱ همچنان پابرجاست. برای پیشینه، حریم خصوصی بیومتریک و حریم خصوصی عینک هوشمند را ببینید.
نگاه تطبیقی: ایران
دوربین‌های شهری و ترافیکی در شهرهای ایران گسترده‌اند. از نظر قانون اساسی، اصل ۲۵ «استراق سمع و هر گونه تجسس» را ممنوع مگر به حکم قانون می‌داند. با این حال، ایران هنوز قانون جامع حفاظت از داده شخصی ندارد؛ پیوست در ۳۰ مهر ۱۴۰۳ گزارش داد که لایحه دولت هنوز در حال بررسی است و طرحی با همین موضوع در مجلس اعلام وصول شده است. در منابعی که برای این مقاله بررسی شد، خبری از تصویب نهایی یافت نشد.
بنابراین قواعدی مانند ارزیابی اثر پیش از خرید دوربین هوشمند، غیرفعال بودن پیش‌فرض تشخیص چهره، یا مجوز قضایی پیشین برای شناسایی بیومتریک هم‌زمان، در منابع بررسی‌شده به‌صورت یکپارچه دیده نشد. مقاله دوربین پلاک‌خوان و حریم خصوصی همین خلأ را در حوزه پلاک‌خوان‌ها بررسی کرده است. این ارزیابی تحلیل نگارنده است و جای بررسی وکیل متخصص را نمی‌گیرد.
بیان قابل نقل: تجربه اسپانیا نشان می‌دهد زمان مناسب برای حمایت از حریم خصوصی، پیش از امضای قرارداد خرید دوربین است، نه پس از نصب آن.
چک‌لیست برای شهرداری‌ها و پیمانکاران
- پیش از انتشار مناقصه، هدف هر قابلیت تحلیل تصویر را مکتوب کنید؛
- قابلیت‌های شناسایی را در دفترچه فنی «اختیاری و غیرفعال» تعریف کنید؛
- مدت نگهداری تصویر، فراداده، قالب بیومتریک و نتایج تطبیق را جداگانه تعیین کنید؛
- برای تطبیق‌ها، بازبینی انسانی و ثبت سوابق را الزامی کنید؛
- پیش از به‌روزرسانی نرم‌افزار، اثر قابلیت‌های جدید را دوباره ارزیابی کنید.
پرسش‌های متداول
آیا AEPD شهرداری‌ها را جریمه کرده است؟
خیر. طبق اطلاعیه AEPD، هشدار ماده ۵۸(۲)(a) GDPR اقدامی پیشگیرانه است و به معنای اعلام وقوع تخلف نیست. هر دو سامانه هنوز راه‌اندازی نشده‌اند.
آیا تشخیص چهره در دوربین‌های شهری اسپانیا ممنوع شد؟
نه به‌طور مطلق. AEPD گفته این قابلیت باید غیرفعال بماند تا ضرورت و تناسب آن برای یک هدف مشخص پلیسی توجیه و ارزیابی شود.
جست‌وجو بر اساس ظاهر چه ایرادی دارد؟
به گفته AEPD، این قابلیت پردازش خودکار و فردی تصویر اشخاص است و معلوم نیست چه بردار یا شناسه‌ای تولید می‌کند؛ پس ضرورت، نگهداری و ریسک آن باید جداگانه ارزیابی شود.
قانون هوش مصنوعی اروپا درباره دوربین پلیس چه می‌گوید؟
بند (h) ماده ۵(۱) شناسایی بیومتریک از راه دور هم‌زمان در فضای عمومی برای اجرای قانون را جز در سه استثنای محدود و با مجوز پیشین ممنوع کرده است.
در ایران از تصویر من در دوربین‌های شهری چه حمایتی وجود دارد؟
اصل ۲۵ قانون اساسی تجسس را جز به حکم قانون ممنوع می‌کند، اما قانون جامع حفاظت از داده هنوز تصویب نشده است. برای پرونده مشخص با کارشناسان آرتیلا مشورت کنید.
جمع‌بندی
دو هشدار AEPD الگویی روشن برای تشخیص چهره در دوربین‌های شهری ارائه می‌دهند: هر قابلیت هوش مصنوعی باید جداگانه توجیه شود، قابلیت‌های شناسایی به‌طور پیش‌فرض خاموش بمانند، ارزیابی اثر پیش از راه‌اندازی انجام شود و آستانه تطبیق و خطاها بخشی از ارزیابی حقوقی باشد. این هشدارها جریمه نیستند، اما پیام آن‌ها برای هر خریدار دوربین هوشمند روشن است: حریم خصوصی باید در دفترچه مناقصه نوشته شود. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.
منابع
- AEPD, La AEPD señala las garantías para incorporar inteligencia artificial a los sistemas de videovigilancia (6 Oct 2026): https://www.aepd.es/prensa-y-comunicacion/notas-de-prensa/aepd-sennala-garantias-para-incorporar-ia-a-sistemas-videovigilancia
- AEPD, Advertencia AI-00170-2026 (EXP202621928): https://www.aepd.es/documento/ai-00170-2026-advertencia.pdf
- AEPD, Advertencia AI-00171-2026 (EXP202621933): https://www.aepd.es/documento/ai-00171-2026-advertencia.pdf
- El Digital de Albacete, La Agencia de Protección de Datos pone bajo advertencia a Hellín por el reconocimiento facial de sus nuevas cámaras (6 Oct 2026): https://www.eldigitaldealbacete.com/2026/10/06/la-agencia-de-proteccion-de-datos-pone-bajo-advertencia-a-hellin-por-el-reconocimiento-facial-de-sus-nuevas-camaras/
- ID Tech, Spain’s Data Protection Agency Tells Councils to Justify Facial Recognition in CCTV Plans (7 Oct 2026): https://idtechwire.com/spains-data-protection-agency-tells-councils-to-justify-facial-recognition-in-cctv-plans/
- EU Artificial Intelligence Act, Article 5: Prohibited AI Practices: https://artificialintelligenceact.eu/article/5/
- لالکس، اصل ۲۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران: https://lawlex.ir/laws/asasi/25
- پیوست، طرح «حفاظت از داده‌های شخصی» در مجلس اعلام وصول شد؛ لایحه دولت همچنان در حال بررسی (۳۰ مهر ۱۴۰۳): https://peivast.com/p/212052