حریم خصوصی عینک هوشمند؛ پیشنهاد نروژ و تحقیقات پاریس

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: حریم خصوصی عینک هوشمند به مجموعه قواعد و تکالیفی گفته می‌شود که ضبط تصویر، صدا و داده اطرافیان با عینک‌های مجهز به دوربین، میکروفون و هوش مصنوعی را تنظیم می‌کند؛ از حق بر تصویر و قوانین حفاظت از داده تا جرایم ضبط و انتشار بدون رضایت. در سه هفته گذشته، دولت نروژ ممنوعیت موقت در برخی مکان‌ها را پیشنهاد داده، دادستانی پاریس چند تحقیق کیفری آغاز کرده و ناظران حفاظت داده آلمان مسئولیت را صریحاً متوجه کاربر دانسته‌اند.

عینک‌های هوشمند دیگر محصول آزمایشی نیستند. به گزارش Reuters (به نقل Boursorama)، Meta که این عینک‌ها را با EssilorLuxottica تولید می‌کند، سال گذشته هفت میلیون عدد فروخته و حدود ۷۶ درصد بازار جهانی را در اختیار دارد. همین گستردگی، پرسش‌های حقوقی تازه‌ای ایجاد کرده است: وقتی دوربین روی صورت کسی است و از عینک معمولی قابل تشخیص نیست، رضایت اطرافیان چگونه تأمین می‌شود؟

بیان قابل نقل: عینک هوشمند دوربین را از دست به صورت منتقل کرده است؛ و قانون هنوز در حال یافتن جای خود در این فاصله است.

نروژ: پیشنهاد ممنوعیت موقت، نه قانون مصوب

به گزارش AP (منتشرشده در CBC، ۵ اکتبر ۲۰۲۶)، دولت نروژ می‌خواهد به پارلمان (Storting) پیشنهاد کند استفاده از عینک‌های هوشمند در برخی مکان‌ها به‌طور موقت ممنوع شود. این پیشنهاد «در اسرع وقت» به پارلمان می‌رود؛ یعنی هنوز قانون نیست.

مکان‌هایی که مقامات نروژی از آن نام برده‌اند: - مراکز درمانی و باشگاه‌های ورزشی دارای رختکن و دوش؛ - مکان‌های تجمع کودکان، مانند مدارس، مهدکودک‌ها، زمین‌های بازی و باشگاه‌های نوجوانان؛ - احتمالاً کنسرت‌ها، رویدادهای ورزشی، پارک‌ها، سواحل، موزه‌ها و مراکز خرید.

دولت تأکید کرده ممنوعیت کامل در کار نیست، استفاده خصوصی و در برخی مکان‌ها مجاز می‌ماند و دولت در حال بررسی استثناهایی برای گروه‌های آسیب‌پذیر است تا «کاربردهای مفید اجتماعی» مجاز بماند. هدف ممنوعیت موقت، دادن فرصت برای تصمیم درباره دامنه دستگاه‌های مشمول و ضرورت مقررات دائمی است.

فرانسه: تحقیقات کیفری و هشدار CNIL

دادستانی پاریس

به گزارش franceinfo به نقل از AFP (۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶)، دادستانی پاریس پس از شکایت زنانی که در خیابان با عینک هوشمند و بدون رضایت فیلم‌برداری شده بودند، چند تحقیق آغاز کرده است. دادستانی از «روند رو به رشدی در شبکه‌های اجتماعی» سخن گفته که در آن از زنان در خیابان فیلم گرفته و ویدئو منتشر می‌شود. عنوان اتهامی، انتشار برخط محتوای ساخته‌شده یا پردازش‌شده الگوریتمی از تصویر یا گفتار شخص بدون رضایت اوست که به گفته دادستانی تا دو سال حبس و ۴۵ هزار یورو جریمه دارد؛ در برخی موارد همراه با اتهام «تعرض جنسی» به معنای لمس جنسی بدون رضایت. این‌ها تحقیق هستند، نه حکم محکومیت.

Reuters پیش‌تر (۱۸ سپتامبر) گزارش داده بود واحد جرایم سایبری دادستانی این دستگاه‌ها را آزمایش کرده و CNIL، نهاد ناظر حفاظت داده فرانسه، حدود ۱۰ شکایت درباره استفاده از عینک هوشمند در محل کار دریافت کرده است؛ شرکت‌ها هم مدام می‌پرسند آیا می‌توانند استفاده از آن را در محل کار ممنوع کنند.

موضع CNIL

CNIL در ۲۹ ژوئن ۲۰۲۶ برنامه اقدامی درباره عینک‌های هوشمند اعلام کرد. در نظرسنجی این نهاد (۲۱۲۸ نفر، ۲۲ تا ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶)، ۶۷ درصد پاسخ‌دهندگان این عینک‌ها را خطری برای حریم خصوصی دانستند. CNIL یادآوری کرد: - استفاده از عینک هوشمند اصولاً مشمول GDPR و قانون «انفورماتیک و آزادی‌ها»ی فرانسه است؛ - ماده ۹ قانون مدنی فرانسه حق حریم خصوصی را در همه مکان‌ها تضمین می‌کند؛ - ماده 226-1 قانون جزای فرانسه ضبط یا انتقال تصویر شخص در مکان خصوصی بدون رضایت او را تا یک سال حبس و ۴۵ هزار یورو جریمه مجازات می‌کند؛ - چراغ هشدار ضبط، برد محدودی دارد و ناکافی به نظر می‌رسد.

توصیه‌های CNIL به کاربران: اطلاع دادن به اطرافیان، خاموش کردن قابلیت‌ها پس از استفاده، خاموش کردن عینک هر جا که خواسته می‌شود تلفن خاموش شود، پرهیز از استفاده در جاهایی که مردم انتظارش را ندارند و گرفتن رضایت پیش از انتشار تصویر افراد.

بیان قابل نقل: از نگاه CNIL، چراغ کوچک ضبط روی قاب عینک جایگزین اطلاع‌رسانی و رضایت نیست.

آلمان: مسئولیت با کسی است که عینک به چشم دارد

به گزارش heise (۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶)، کنفرانس مقامات مستقل حفاظت داده فدرال و ایالتی آلمان (DSK) با تأیید گزارش ممیزی کمیسر حفاظت داده هامبورگ اعلام کرد: - مسئولیت حقوقی ضبط با کاربر عینک است؛ - اگر کاربر افرادی خارج از حلقه کاملاً شخصی یا خانوادگی را ضبط کند، «استثنای خانگی» GDPR دیگر اعمال نمی‌شود و حتی شخص عادی نیز مشمول تکالیف کامل GDPR است؛ - چراغ LED کوچک، اطلاع‌رسانی حقوقی کافی نیست؛ - استفاده از تصاویر ضبط‌شده برای آموزش هوش مصنوعی سازندگان، معمولاً مبنای قانونی ندارد و شناسایی خودکار چهره در فضای عمومی مجاز نیست.

DSK از قانون‌گذاران آلمان و اروپا خواسته تعادل مناسبی برای فضای عمومی ایجاد کنند. Reuters نیز گزارش داده یک انجمن حمایت از مصرف‌کننده در آلمان علیه Meta و دیگر فروشندگان این عینک‌ها شکایت کیفری کرده است؛ این شکایت است و نتیجه‌ای از آن گزارش نشده.

کالیفرنیا: لایحه SB 1130 وتو شد

در سوی دیگر، فرماندار کالیفرنیا در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ لایحه SB 1130 را وتو کرد. به گزارش TechCrunch، این لایحه ضبط مخفیانه افراد با دستگاه‌های ضبط پوشیدنی را غیرقانونی می‌کرد و برای سازندگان متخلف هم جریمه پیش‌بینی کرده بود. فرماندار در نامه خود نوشت تعریف «دستگاه ضبط پوشیدنی» «بیش از حد گسترده یا مبهم» است و ممکن است سردرگمی ایجاد کند و برخی حمایت‌های آن پیش‌تر در قانون کالیفرنیا وجود دارد. بنابراین کالیفرنیا فعلاً قانون خاص عینک هوشمند ندارد.

موضع Meta و واکنش بازار

Meta به AFP و Reuters گفته است هر عینک چراغی دارد که هنگام عکس یا فیلم‌برداری چشمک می‌زند و قابل خاموش کردن نیست، و اگر چراغ پوشانده یا دست‌کاری شود، دوربین غیرفعال می‌شود. با این حال، به گزارش CBC، یک خرده‌فروش بزرگ عینک در هلند فروش این عینک‌ها را متوقف کرده و انجمن سینماهای بریتانیا سیاست منع یا محدودیت استفاده از عینک‌های دوربین‌دار را اعلام کرده است.

بیان قابل نقل: پاسخ حقوقی اروپا به عینک هوشمند تا امروز سه لایه دارد: تعقیب کیفری انتشار، تکالیف GDPR برای کاربر، و ممنوعیت مکانی در حال بررسی.

وضعیت در حقوق ایران

در منابع بررسی‌شده، قانون یا مقرره خاصی درباره عینک هوشمند در ایران دیده نشد. اما چند قاعده موجود مرتبط است:

• اصل ۲۵ قانون اساسی: «استراق سمع و هرگونه تجسس» را جز به حکم قانون ممنوع می‌داند. اینکه ضبط مخفیانه با عینک در فضای عمومی مصداق «تجسس» باشد، به تفسیر دادگاه بستگی دارد.
• ماده ۱۷ قانون جرایم رایانه‌ای: هر کس به وسیله سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی، صوت، تصویر یا فیلم خصوصی یا خانوادگی یا اسرار دیگری را بدون رضایت او منتشر کند یا در دسترس دیگران قرار دهد، به نحوی که منجر به ضرر یا عرفاً موجب هتک حیثیت شود، به حبس یا جزای نقدی یا هر دو محکوم می‌شود. این ماده بر انتشار تمرکز دارد، نه صرف ضبط؛ و شرط «خصوصی یا خانوادگی» بودن محتوا، برای فیلم‌برداری در خیابان محل بحث است. (مبالغ جزای نقدی در متن اولیه قانون تعدیل شده و باید از متن به‌روز بررسی شود.)
• ماده ۵۸ قانون تجارت الکترونیکی: پردازش داده‌های شخصی درباره وضعیت جسمانی، روانی یا جنسی و عقاید افراد را بدون رضایت صریح آن‌ها غیرقانونی می‌داند؛ اما دامنه این قانون «بستر مبادلات الکترونیکی» است و اعمال آن بر کاربر عادی عینک، به نظر نویسنده، محل تردید است.

برای حقوق مرتبط با داده چهره، مقاله حریم خصوصی بیومتریک و برای حق بر تصویر و صدا، حق بر چهره و صدا را ببینید. اگر از شما بدون رضایت فیلم منتشر شده، دانشنامه جرایم سایبری آرتیلا نقطه شروع خوبی است.

توصیه‌های عملی (تحلیل نویسنده)

1. کاربران: در مکان‌هایی مانند مطب، رختکن و مدرسه عینک را خاموش کنید و پیش از انتشار تصویر دیگران رضایت بگیرید.
2. کارفرمایان: در آیین‌نامه انضباطی یا قرارداد کار، قاعده روشن درباره دستگاه‌های ضبط پوشیدنی بگذارید، به‌ویژه در جلسات محرمانه.
3. مدیران اماکن: در باشگاه‌ها، مراکز درمانی و سالن‌ها، تابلوی منع استفاده از دستگاه‌های ضبط نصب کنید.
4. قربانیان: از محتوای منتشرشده و نشانی صفحه نسخه بگیرید و از طریق مراجع قضایی یا پلیس فتا اقدام کنید.

پرسش‌های متداول

آیا نروژ استفاده از عینک هوشمند را ممنوع کرده است؟

خیر، هنوز نه. دولت نروژ پیشنهاد ممنوعیت موقت در برخی مکان‌ها، مانند مراکز درمانی، رختکن‌ها و مکان‌های تجمع کودکان را تهیه کرده و قرار است در اسرع وقت به پارلمان ارائه شود. ممنوعیت کامل پیشنهاد نشده است.

دادستانی پاریس دقیقاً چه کرده است؟

پس از شکایت زنانی که بدون رضایت با عینک هوشمند فیلم‌برداری و ویدئوهایشان منتشر شده بود، چند تحقیق کیفری برای انتشار بدون رضایت تصویر یا گفتار اشخاص و در برخی موارد تعرض جنسی آغاز کرده است. حکمی صادر نشده است.

در اروپا چه کسی مسئول ضبط با عینک هوشمند است؟

طبق موضع ناظران حفاظت داده آلمان (DSK)، مسئولیت با کاربر عینک است. اگر افراد خارج از حلقه شخصی و خانوادگی ضبط شوند، استثنای خانگی GDPR اعمال نمی‌شود و چراغ LED اطلاع‌رسانی کافی محسوب نمی‌شود.

چرا کالیفرنیا لایحه عینک هوشمند را وتو کرد؟

فرماندار کالیفرنیا در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ گفت تعریف دستگاه ضبط پوشیدنی در SB 1130 بیش از حد گسترده یا مبهم است و برخی حمایت‌های آن پیش‌تر در قانون کالیفرنیا وجود دارد.

در ایران انتشار فیلم ضبط‌شده با عینک هوشمند جرم است؟

اگر فیلم خصوصی یا خانوادگی یا اسرار دیگری بدون رضایت او منتشر شود و موجب ضرر یا هتک حیثیت عرفی شود، ماده ۱۷ قانون جرایم رایانه‌ای قابل استناد است. شمول آن بر فیلم‌برداری در فضای عمومی به تشخیص دادگاه بستگی دارد.

جمع‌بندی

عینک هوشمند شکاف میان فناوری و قانون را آشکار کرده است. اروپا با ابزارهای موجود، یعنی جرم‌انگاری انتشار بدون رضایت، تکالیف GDPR و هشدار ناظران، واکنش نشان داده و نروژ به سمت ممنوعیت مکانی موقت می‌رود؛ در مقابل، کالیفرنیا لایحه خاص را به دلیل ابهام تعریف وتو کرد. پیام مشترک روشن است: چراغ ضبط رضایت نیست و مسئولیت با کاربر است. در ایران، ماده ۱۷ قانون جرایم رایانه‌ای مهم‌ترین ابزار در برابر انتشار است، اما صرف ضبط در فضای عمومی هنوز قاعده روشنی ندارد. این مقاله اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• CBC News (AP), Norway seeks temporary ban on smart glasses amid privacy concerns (5 Oct 2026): https://www.cbc.ca/news/world/norway-smart-glasses-ban-9.7369700
• franceinfo (AFP), Le parquet de Paris ouvre plusieurs enquêtes après des plaintes de femmes ayant été filmées avec des lunettes connectées (23 Sep 2026): https://www.franceinfo.fr/societe/harcelement-sexuel/le-parquet-de-paris-ouvre-plusieurs-enquetes-apres-des-plaintes-de-femmes-ayant-ete-filmees-avec-des-lunettes-connectees-sans-leur-consentement_8205857.html
• Boursorama (Reuters), France-Les lunettes connectées de Meta dans l'oeil de mire de la justice et des régulateurs (18 Sep 2026): https://www.boursorama.com/bourse/actualites/france-les-lunettes-connectees-de-meta-dans-l-oeil-de-mire-de-la-justice-et-des-regulateurs-669e26b38842462cbf5b98b1c6bc7e17
• CNIL, Smart glasses: the CNIL calls for vigilance (29 Jun 2026): https://cnil.fr/en/smart-glasses-cnil-calls-vigilance
• heise online, GDPR trap Smart Glasses: Data protectionists warn wearers of legal violations (24 Sep 2026): https://www.heise.de/en/news/GDPR-trap-Smart-Glasses-Data-protectionists-warn-wearers-of-legal-violations-11464866.html
• TechCrunch, California governor vetoes bill banning use of 'pervert glasses' to secretly record people (1 Oct 2026): https://techcrunch.com/2026/10/01/california-governor-vetoes-bill-banning-use-of-pervert-glasses-to-secretly-record-people/
• وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات (اداره کل خراسان رضوی)، متن قانون جرایم رایانه‌ای: https://razavi.ict.gov.ir/ictcontent/razavi/fa/terms/informationtech/4.pdf
• لالکس، اصل ۲۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران: https://lawlex.ir/laws/asasi/25
• وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات (اداره کل فارس)، متن قانون تجارت الکترونیکی: https://fars.ict.gov.ir/ICTContent/media/image/2017/10/52758_orig.pdf