NFT و مالکیت فکری: خرید NFT حق کپی‌رایت می‌دهد؟
آیا خرید NFT کپی‌رایت اثر را منتقل می‌کند؟ بررسی قانون حمایت حقوق مؤلفان، پرونده‌های MetaBirkins و Bored Ape، مالیات رمزدارایی و نکات قراردادی فروش NFT.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۱۸
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
تعریف: NFT (توکن غیرمثلی) یک رکورد منحصربه‌فرد روی بلاکچین است که معمولاً به یک اثر دیجیتال، مانند تصویر، موسیقی یا ویدئو، پیوند داده میشود و مالکیت «توکن» را نشان می‌دهد. موضوع NFT و مالکیت فکری این است که مالکیت توکن با مالکیت حقوق مادی اثر، یعنی حق تکثیر، نشر و بهره‌برداری تجاری، یکی نیست؛ این حقوق فقط در صورتی به خریدار منتقل میشود که پدیدآورنده آن را صراحتاً واگذار کرده باشد.
بازار NFT در سال‌های اخیر فراز و فرود زیادی داشته، اما پرسش‌های حقوقی آن همچنان مطرح است: خریدار NFT دقیقاً چه چیزی می‌خرد؟ آیا هنرمند می‌تواند پس از فروش، از اثرش استفاده کند؟ اگر کسی بدون اجازه از اثر یا برند دیگری NFT بسازد، چه مسئولیتی دارد؟ این مقاله به این پرسش‌ها بر پایه حقوق ایران و رویه دادگاه‌های آمریکا پاسخ می‌دهد. برای مبانی بلاکچین، مقاله حقوق بلاکچین را ببینید.
خریدار NFT چه چیزی می‌خرد؟
سه لایه متفاوت
- توکن: رکورد روی بلاکچین که به کیف پول خریدار منتقل میشود.
- فایل اثر: که اغلب نه روی بلاکچین، بلکه روی سرور یا شبکه ذخیره‌سازی دیگری نگه‌داری میشود و توکن فقط به آن ارجاع می‌دهد.
- حقوق مالکیت فکری: حق تکثیر، نشر، اقتباس و بهره‌برداری تجاری از اثر.
خرید توکن به‌خودی‌خود لایه سوم را منتقل نمی‌کند. دامنه حقوق خریدار را شرایط مجوز (license) تعیین می‌کند که فروشنده یا سکو اعلام کرده است؛ برخی پروژه‌ها حق استفاده تجاری می‌دهند و بسیاری فقط استفاده شخصی را مجاز می‌دانند.
بیان قابل نقل: خرید NFT یعنی مالکیت توکن، نه مالکیت کپی‌رایت؛ حقوق تکثیر و بهره‌برداری تجاری فقط با واگذاری صریح پدیدآورنده منتقل میشود.
NFT در حقوق مالکیت فکری ایران
حقوق مادی و معنوی پدیدآورنده
قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (۱۳۴۸) چارچوب اصلی است:
- ماده ۳: حق انحصاری نشر، پخش، عرضه و اجرای اثر و حق بهره‌برداری مادی و معنوی از نام و اثر را به پدیدآورنده می‌دهد.
- ماده ۴: حقوق معنوی پدیدآورنده محدود به زمان و مکان نیست و قابل انتقال نیست؛ یعنی حتی پس از فروش NFT، حق انتساب اثر به نام هنرمند باقی می‌ماند.
- ماده ۵: پدیدآورنده می‌تواند استفاده از حقوق مادی اثر را در مواردی مانند نشر، تکثیر، ترجمه و استفاده در آثار دیگر به غیر واگذار کند.
- ماده ۱۲ (اصلاحی): مدت حمایت از حقوق مادی منتقل‌شده از طریق وصایت یا وراثت، پنجاه سال از تاریخ مرگ پدیدآورنده است.
نتیجه عملی: در حقوق ایران، انتقال حقوق مادی باید با اراده روشن پدیدآورنده انجام شود. توصیه میشود در فروش NFT، یک قرارداد یا متن مجوز مکتوب، دامنه حقوق منتقل‌شده را مشخص کند.
ساخت NFT از اثر دیگران
ساختن و فروش NFT از اثری که متعلق به دیگری است، بدون اجازه او، می‌تواند نقض حقوق انحصاری ماده ۳ باشد. اگر برای ساخت NFT، تصویر یا صدای شخصی تغییر داده شود و موجب هتک حیثیت او گردد، ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی نیز ممکن است مطرح شود. درباره این ماده، مقاله جرم دیپ‌فیک را ببینید.
NFT به‌عنوان رمزدارایی
«نظام‌نامه رمزارز» مصوب ۱۹ دی ۱۴۰۳ کمیسیون عالی تنظیم مقررات فضای مجازی، رمزدارایی را «موجودیت رقومی رمزنگاری‌شده غیرقابل نسخه‌برداری حاکی از ارزش یا حق» تعریف کرده است؛ تعریفی که NFTها را نیز در بر می‌گیرد. همچنین ماده ۴۶ الحاقی به قانون مالیات‌های مستقیم (ماده ۱۲ قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی) انتقال «انواع رمزدارایی» توسط اشخاص غیرتجاری را مشمول مالیات بر عایدی سرمایه کرده است، هرچند اخذ آن به استقرار بستر اجرایی در سامانه مؤدیان مشروط است.
بیان قابل نقل: در مقررات ایران، NFT در تعریف «رمزدارایی» نظام‌نامه رمزارز ۱۴۰۳ می‌گنجد و انتقال آن می‌تواند مشمول مالیات عایدی سرمایه رمزدارایی‌ها باشد.
رویه دادگاه‌های آمریکا: NFT و علامت تجاری
Hermès v. Rothschild (MetaBirkins)
هنرمندی به نام میسون روتشیلد مجموعه‌ای از NFTها با نام «MetaBirkins» ساخت که کیف‌های مشهور بیرکین هرمس را پوشیده از خز نشان می‌داد. هیئت منصفه دادگاه فدرال نیویورک در فوریه ۲۰۲۳ او را به نقض علامت تجاری، رقیق‌سازی علامت و تصاحب نام دامنه مسئول دانست و حدود ۱۳۳ هزار دلار خسارت به نفع هرمس تعیین کرد؛ دادگاه در ژوئن ۲۰۲۳ دستور منع دائمی نیز صادر کرد. هیئت منصفه پذیرفت که استفاده از علامت، عمداً برای القای ارتباط با هرمس بوده و حمایت از بیان هنری شامل آن نمی‌شود. تجدیدنظرخواهی در دادگاه تجدیدنظر حوزه دوم در اکتبر ۲۰۲۴ استماع شد و تا زمان نگارش این مقاله، گزارشی از صدور رأی آن نیافتیم.
Yuga Labs v. Ripps (Bored Ape)
دادگاه تجدیدنظر حوزه نهم در ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۵ اعلام کرد NFTها «کالا» محسوب میشوند و می‌توانند تحت قانون علائم تجاری آمریکا (Lanham Act) حمایت شوند. با این حال، دادگاه حکم بدوی به نفع Yuga Labs را نقض کرد، زیرا احتمال گمراهی مصرف‌کننده را نمی‌شد در مرحله صدور حکم اختصاری، بدون رسیدگی ماهوی، اثبات‌شده دانست.
بیان قابل نقل: دادگاه‌های آمریکا NFT را کالای قابل حمایت با علامت تجاری می‌دانند؛ بنابراین استفاده از برند دیگران در NFT می‌تواند نقض علامت تجاری باشد.
نکات قراردادی برای هنرمندان و خریداران
برای هنرمندان و فروشندگان
- متن مجوز روشن بنویسید: مشخص کنید خریدار حق استفاده شخصی، نمایش عمومی یا بهره‌برداری تجاری دارد.
- حقوق معنوی را محفوظ بدانید: طبق ماده ۴ قانون ۱۳۴۸، حق انتساب اثر به شما قابل انتقال نیست.
- حق‌الامتیاز فروش مجدد را واقع‌بینانه ببینید: کارمزد خودکار فروش‌های بعدی در قرارداد هوشمند، به سیاست سکوها بستگی دارد و همیشه قابل اجرا نیست.
- از آثار و برندهای دیگران استفاده نکنید: مگر با مجوز کتبی.
برای خریداران
- شرایط مجوز پروژه را پیش از خرید بخوانید.
- بررسی کنید فایل اثر کجا ذخیره شده و در صورت توقف سرور چه اتفاقی می‌افتد.
- هویت سازنده و اصالت مجموعه را بررسی کنید؛ NFTهای تقلبی از آثار هنرمندان مشهور رایج است.
- سوابق خرید و قیمت را برای تکالیف مالیاتی احتمالی نگه دارید.
برای تنظیم قرارداد مجوز یا ثبت آثار، راهنمای مالکیت فکری آرتیلا و خدمات حقوقی را ببینید. NFT در جهان‌های مجازی نیز کاربرد دارد؛ مقاله حقوق متاورس را ببینید.
پرسش‌های متداول
آیا با خرید NFT، کپی‌رایت اثر را هم می‌خرم؟
خیر، مگر اینکه پدیدآورنده صراحتاً حقوق مادی را واگذار کرده باشد. در حقوق ایران، طبق ماده ۵ قانون حمایت حقوق مؤلفان، واگذاری حقوق مادی به اراده پدیدآورنده است.
آیا هنرمند پس از فروش NFT همچنان حقی بر اثر دارد؟
بله. حقوق معنوی، از جمله حق انتساب اثر، طبق ماده ۴ قانون ۱۳۴۸ قابل انتقال نیست و حقوق مادی نیز جز در حدودی که واگذار شده، نزد پدیدآورنده باقی می‌ماند.
ساختن NFT از اثر هنرمند دیگر جرم است؟
بدون اجازه، می‌تواند نقض حقوق انحصاری پدیدآورنده طبق قانون حمایت حقوق مؤلفان باشد و مسئولیت مدنی و کیفری در پی داشته باشد.
آیا به فروش NFT در ایران مالیات تعلق می‌گیرد؟
NFT در تعریف رمزدارایی می‌گنجد و طبق ماده ۴۶ الحاقی به قانون مالیات‌های مستقیم، انتقال رمزدارایی توسط اشخاص غیرتجاری مشمول مالیات عایدی سرمایه است، اما اخذ آن به استقرار بستر اجرایی مشروط شده است.
آیا استفاده از برند مشهور در NFT مجاز است؟
در پرونده MetaBirkins، هیئت منصفه آمریکایی چنین استفاده‌ای را نقض علامت تجاری دانست و دادگاه حوزه نهم در پرونده Yuga Labs، NFT را کالای قابل حمایت با علامت تجاری شناخت.
جمع‌بندی
NFT ابزاری برای اثبات مالکیت توکن است، نه سندی برای انتقال خودکار کپی‌رایت. در حقوق ایران، قانون ۱۳۴۸ حقوق مادی و معنوی پدیدآورنده را تعیین می‌کند و نظام‌نامه رمزارز و قانون مالیات بر سوداگری، NFT را در زمره رمزدارایی‌ها قرار داده‌اند. رویه آمریکا نیز نشان می‌دهد استفاده از برند دیگران در NFT ریسک جدی دارد. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.
منابع
- ماده ۳ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، وکیلیک: https://vakilik.com/laws/view/MTQ3ODY
- ماده ۴ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، وکیلیک: https://vakilik.com/laws/view/MTQ3ODc
- ماده ۵ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، وکیلیک: https://vakilik.com/laws/view/MTQ3ODg
- ماده ۱۲ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، وکیلیک: https://vakilik.com/laws/view/MTQ3OTY
- پیوست، «سند ساماندهی رمزدارایی‌ها مصوب شورای عالی فضای مجازی منتشر شد»: https://peivast.com/p/220112
- ماده ۱۲ قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی، راوی حساب: https://ravihesab.com/rules/sodagari-law/made12
- IPWatchdog, “The Second Circuit’s MetaBirkin Dilemma” (18 Nov 2024): https://ipwatchdog.com/2024/11/18/second-circuits-metabirkin-dilemma-constitutionally-protected-artistic-expression-trademark-misappropriation/
- Hermès v. Rothschild, Opinion and Order (S.D.N.Y. 2023): https://www.iphills.com/wp-content/uploads/2025/01/Decision-Metabirkin.pdf
- Yuga Labs, Inc. v. Ripps, No. 24-879 (9th Cir. 23 July 2025): https://cdn.ca9.uscourts.gov/datastore/opinions/2025/07/23/24-879.pdf