NFT و مالکیت فکری: خرید NFT یعنی مالک اثر شدن؟
با خرید NFT، حق مؤلف اثر هم به شما منتقل میشود؟ ضرب NFT از آثار دیگران چه حکمی دارد؟ NFT از نگاه حقوق مالکیت فکری ایران.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۰۹
این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.
NFT یا «توکن غیرمثلی» (Non-Fungible Token) یک شناسه دیجیتال منحصربه‌فرد است که روی بلاکچین ثبت میشود و معمولاً به یک فایل دیجیتال، مانند تصویر، ویدئو، قطعه موسیقی یا اثر هنری، اشاره می‌کند. رابطه NFT و مالکیت فکری به این پرسش اصلی برمی‌گردد که خرید یک NFT چه حقی به خریدار می‌دهد. پاسخ کوتاه این است که خرید NFT به‌خودی‌خود به معنای انتقال حق مؤلف (کپی‌رایت) اثر نیست؛ خریدار مالک «توکن» میشود، اما حقوق تکثیر، نشر و بهره‌برداری تجاری از اثر، جز در صورت توافق صریح، همچنان نزد پدیدآورنده باقی می‌ماند. ایران قانون خاصی درباره NFT ندارد و این تحلیل بر قواعد عمومی حقوق مالکیت فکری استوار است.
NFT دقیقاً چه چیزی را ثبت می‌کند؟
برای درک وضعیت حقوقی NFT باید سه چیز را از هم جدا کرد:
- توکن: رکوردی روی بلاکچین که نشان می‌دهد کدام کیف پول مالک آن است.
- فایل یا اثر دیجیتال: معمولاً روی بلاکچین ذخیره نمی‌شود، بلکه در یک سرور یا شبکه ذخیره‌سازی دیگر قرار دارد و توکن فقط به آن «اشاره» می‌کند.
- حقوق مالکیت فکری اثر: حق مؤلف یا علامت تجاری که قانون به پدیدآورنده یا صاحب علامت می‌دهد.
خریدار NFT قطعاً مالک مورد اول است. اما مورد دوم و سوم به شرایطی بستگی دارد که فروشنده و پلتفرم تعیین کرده‌اند.
حق مؤلف در قانون ایران و NFT
پدیدآورنده صاحب حقوق است
ماده ۱ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸، پدیدآورنده را صاحب اثر می‌داند و ماده ۲ آثاری مانند نقاشی، عکس، آثار سمعی و بصری و موسیقی را مورد حمایت قرار می‌دهد. این حقوق شامل حق انحصاری نشر، تکثیر، عرضه و بهره‌برداری مادی است. انتقال این حقوق باید با قصد و توافق روشن انجام شود؛ صرف فروش یک نسخه یا یک توکن، دلیلی بر انتقال کل حقوق نیست.
حقوق معنوی قابل انتقال نیست
حتی اگر هنرمند حقوق مادی را منتقل کند، حقوق معنوی، مانند حق انتساب اثر به نام خود و جلوگیری از تحریف آن، طبق قانون ۱۳۴۸ قابل انتقال نیست. بنابراین خریدار NFT نمی‌تواند اثر را به نام خود معرفی کند یا آن را به گونه‌ای تغییر دهد که به حیثیت هنرمند لطمه بزند.
محیط دیجیتال هم حمایت میشود
ماده ۶۲ قانون تجارت الکترونیکی حق تکثیر، اجرا و توزیع آثار مورد حمایت را در قالب داده‌پیام نیز تحت حمایت قرار داده است. پس ضرب (mint) NFT از تصویر یا ویدئویی که متعلق به دیگری است و فروش آن، می‌تواند نقض حق مؤلف در محیط الکترونیکی باشد.
ضرب NFT از آثار دیگران: نقض آشکار
یکی از رایج‌ترین مشکلات بازار NFT این است که افرادی آثار هنرمندان را بدون اجازه به NFT تبدیل و می‌فروشند. در حقوق ایران، چنین اقدامی می‌تواند هم مسئولیت مدنی (جبران خسارت پدیدآورنده) و هم مسئولیت کیفری داشته باشد. قانون ۱۳۴۸ در ماده ۲۳ برای نشر یا عرضه بدون اجازه اثر دیگری مجازات پیش‌بینی کرده و قانون تجارت الکترونیکی نیز در ماده ۷۴ برای نقض حقوق مؤلف در بستر مبادلات الکترونیکی مجازات تعیین کرده است. البته باید توجه داشت که حمایت قوانین ایران اصولاً محدود به آثاری است که نخستین بار در ایران منتشر شده‌اند، و ایران عضو کنوانسیون برن نیست.
NFT و هوش مصنوعی
بسیاری از مجموعه‌های NFT امروز با هوش مصنوعی تولید میشوند. این موضوع دو پرسش ایجاد می‌کند: آیا اثر تولیدشده با هوش مصنوعی اصلاً حق مؤلف دارد؟ و آیا این اثر، آثار دیگران را که در آموزش مدل استفاده شده‌اند نقض می‌کند؟ این پرسش‌ها در مقاله حق مؤلف و آموزش هوش مصنوعی بررسی شده‌اند. به‌طور خلاصه، اثری که سهم خلاقانه انسانی قابل توجهی ندارد، به‌سختی مشمول حمایت حق مؤلف قرار می‌گیرد.
علامت تجاری و NFT
استفاده از نام یا نشان یک برند در NFT بدون اجازه، می‌تواند نقض حقوق علامت تجاری باشد؛ به‌ویژه اگر مصرف‌کننده تصور کند NFT از سوی همان برند عرضه شده است. در آمریکا، در پرونده‌ای مربوط به NFTهایی با الهام از کیف یک برند مشهور فرانسوی، هیئت منصفه نقض علامت تجاری را پذیرفت. در ایران نیز حمایت از علائم ثبت‌شده در قوانین مالکیت صنعتی پیش‌بینی شده و استفاده بدون مجوز از علامت دیگری در معاملات دیجیتال، اصولاً از این قاعده مستثنا نیست.
حق‌الامتیاز هنرمند و قرارداد هوشمند
یکی از جذابیت‌های NFT برای هنرمندان، امکان دریافت درصدی از فروش‌های بعدی از طریق قرارداد هوشمند است. اما باید دانست:
- این حق‌الامتیاز در قانون ایران حق قانونی مستقلی نیست و صرفاً بر توافق و کد قرارداد استوار است.
- برخی بازارگاه‌ها پرداخت آن را اختیاری کرده‌اند.
- اگر فروش خارج از بازارگاه انجام شود، ممکن است حق‌الامتیاز اعمال نشود.
بنابراین هنرمندان بهتر است شرایط مجوز و حق‌الامتیاز را علاوه بر کد، در متن قرارداد قابل فهم نیز درج کنند.
ماهیت حقوقی خرید NFT در حقوق ایران
از منظر قانون مدنی، خرید NFT را می‌توان بیع یک «مال دیجیتال» دانست؛ مالی که طبق ماده ۲۱۵ قانون مدنی باید مالیت داشته و متضمن منفعت عقلایی مشروع باشد و طبق ماده ۲۱۶ نباید مبهم باشد. مشکل اینجاست که در بسیاری از معاملات NFT، خریدار دقیقاً نمی‌داند چه چیزی می‌خرد: فقط توکن؟ حق نمایش شخصی؟ یا حق بهره‌برداری تجاری؟ اگر این موضوع در توضیحات یا مجوز همراه NFT روشن نباشد، اختلاف درباره «مورد معامله» اجتناب‌ناپذیر است. به همین دلیل، تعیین دقیق حقوق منتقل‌شده نه فقط یک توصیه عملی، بلکه شرطی برای صحت و قابلیت اجرای معامله است.
اگر فروشنده مالک اثر نبوده باشد
فرض کنید کسی NFT اثری را فروخته که حق آن را نداشته است. در این حالت، خریدار با حسن نیت ممکن است در برابر پدیدآورنده واقعی حقی نداشته باشد، اما می‌تواند بر اساس قواعد معامله مال غیر و ضمان درک، علیه فروشنده برای استرداد ثمن و جبران خسارت اقدام کند؛ البته اگر فروشنده قابل شناسایی باشد، که در بازارهای ناشناس بلاکچینی همیشه آسان نیست.
چک‌لیست خرید و فروش NFT
برای خریداران: - مجوز همراه NFT را بخوانید: آیا حق نمایش تجاری، چاپ یا استفاده در تبلیغات دارید؟ - هویت واقعی هنرمند و اصالت مجموعه را بررسی کنید. - محل ذخیره فایل را بدانید؛ اگر سرور خاموش شود، توکن به فایلی اشاره نمی‌کند.
برای هنرمندان: - مستندات خلق اثر (فایل‌های اولیه، تاریخ‌ها) را نگه دارید. - در توضیحات NFT، صریحاً بنویسید چه حقوقی منتقل میشود و چه حقوقی محفوظ است. - بازارگاه‌ها را برای نسخه‌های غیرمجاز از آثارتان رصد کنید.
برای تنظیم مجوز و قرارداد آثار دیجیتال، می‌توانید از آرتیلا مشاوره بگیرید.
نکات کلیدی
- خرید NFT به‌خودی‌خود حق مؤلف اثر را به خریدار منتقل نمی‌کند.
- NFT معمولاً فقط به فایل اشاره می‌کند و خود اثر روی بلاکچین ذخیره نمی‌شود.
- ضرب و فروش NFT از اثر دیگری بدون اجازه، می‌تواند نقض حق مؤلف در محیط الکترونیکی باشد.
- حقوق معنوی پدیدآورنده، مانند حق انتساب، طبق قانون ایران قابل انتقال نیست.
- ایران قانون خاصی درباره NFT ندارد و قواعد عمومی مالکیت فکری در آن اعمال میشود.
سوالات متداول
اگر NFT یک تصویر را بخرم، می‌توانم آن را روی تیشرت چاپ و بفروشم؟
فقط اگر مجوز همراه NFT حق بهره‌برداری تجاری را صریحاً به شما داده باشد. در غیر این صورت، این کار ممکن است نقض حق مؤلف باشد.
کسی از نقاشی من NFT ساخته؛ چه کنم؟
از بازارگاه بخواهید آن را حذف کند و مستندات مالکیت خود را ارائه دهید. در ایران نیز می‌توانید بر اساس قانون حمایت حقوق مؤلفان و قانون تجارت الکترونیکی شکایت کنید.
آیا NFT در ایران قانونی است؟
قانون خاصی NFT را ممنوع یا تنظیم نکرده است. اما پرداخت با رمزارز در داخل کشور محدودیت دارد و قواعد مالیاتی رمزدارایی‌ها نیز ممکن است اعمال شود.
آیا NFT ساخته‌شده با هوش مصنوعی حق مؤلف دارد؟
اگر سهم خلاقانه انسانی قابل توجه باشد، ممکن است؛ اما خروجی خام هوش مصنوعی به‌سختی مشمول حمایت قرار می‌گیرد.
آیا حق‌الامتیاز فروش مجدد NFT قانوناً قابل مطالبه است؟
در ایران حق قانونی مستقلی برای آن پیش‌بینی نشده و به توافق طرفین و کد قرارداد هوشمند وابسته است.