حق مؤلف و آموزش هوش مصنوعی: کپی‌رایت داده‌های آموزشی

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

حق مؤلف در آموزش هوش مصنوعی به این پرسش می‌پردازد که آیا شرکت‌ها و توسعه‌دهندگان می‌توانند بدون اجازه نویسندگان، عکاسان، هنرمندان و ناشران، آثار آن‌ها را برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی کپی و پردازش کنند یا نه؛ و اینکه آثاری که هوش مصنوعی تولید می‌کند، متعلق به چه کسی است. در ایران، قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ و قوانین مرتبط، حکم صریحی درباره «آموزش هوش مصنوعی» ندارند؛ بنابراین پاسخ باید با تفسیر قواعد عمومی حق مؤلف داده شود و هنوز رویه قضایی روشنی در این باره شکل نگرفته است.

مدل‌های هوش مصنوعی چطور از آثار استفاده می‌کنند؟

مدل‌های زبانی و تصویری با میلیون‌ها متن، عکس، قطعه موسیقی و کد آموزش می‌بینند. در این فرایند معمولاً سه مرحله رخ می‌دهد:

1. جمع‌آوری (crawling): کپی‌کردن محتوای وب‌سایت‌ها، کتاب‌های دیجیتال و پایگاه‌های داده.
2. پردازش و آموزش: تبدیل آثار به داده عددی و یادگیری الگوها.
3. تولید خروجی: ساخت متن یا تصویر جدید که گاهی شباهت زیادی به آثار آموزشی دارد.

از منظر حقوقی، مرحله اول تقریباً همیشه شامل «تکثیر» اثر است و مرحله سوم ممکن است به تولید اثری مشابه یا اقتباسی منجر شود. همین دو نقطه، محل اصلی اختلاف است.

چارچوب قانونی حق مؤلف در ایران

قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان

این قانون در ماده ۱ پدیدآورنده را کسی می‌داند که اثری را از راه دانش، هنر یا ابتکار خود پدید آورده است و در ماده ۲ فهرستی از آثار مورد حمایت، از کتاب و شعر تا نقاشی، عکس و آثار موسیقی، ارائه می‌دهد. حق انحصاری نشر، پخش، عرضه و بهره‌برداری مادی از اثر متعلق به پدیدآورنده است.

ماده ۷ همین قانون استثنایی مهم دارد: نقل از آثاری که انتشار یافته‌اند و استناد به آن‌ها به مقاصد ادبی، علمی، فنی، آموزشی و تربیتی و به صورت انتقاد و تقریظ، با ذکر مأخذ و در حدود متعارف مجاز است. پرسش کلیدی این است که آیا آموزش یک مدل تجاری هوش مصنوعی را می‌توان «مقصد آموزشی و علمی» و «در حدود متعارف» دانست؟ به نظر می‌رسد کپی انبوه آثار برای ساخت محصول تجاری، به‌سختی در قالب این استثنا قرار می‌گیرد؛ به‌ویژه که شرط «ذکر مأخذ» نیز در عمل رعایت نمی‌شود.

قانون تجارت الکترونیکی

ماده ۶۲ قانون تجارت الکترونیکی حق تکثیر، اجرا و توزیع آثار مورد حمایت قانون حمایت حقوق مؤلفان را در محیط الکترونیکی به‌صورت داده‌پیام نیز مشمول حمایت می‌داند. یعنی کپی دیجیتال آثار از اینترنت، از نظر قانون ایران «آزاد» نیست صرفاً چون در دسترس عموم است.

نرم‌افزار و پایگاه داده

اگر داده‌های آموزشی شامل کد نرم‌افزار باشد، قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای مصوب ۱۳۷۹ نیز مطرح می‌شود. در این حالت، شرایط مجوز (لایسنس) نرم‌افزارهای متن‌باز اهمیت زیادی دارد، چون برخی از آن‌ها برای استفاده مجدد شرط‌هایی مثل ذکر نام یا انتشار با همان مجوز می‌گذارند.

مشکل محدودیت سرزمینی

قوانین حق مؤلف ایران اصولاً از آثاری حمایت می‌کنند که برای نخستین بار در ایران چاپ، پخش یا اجرا شده باشند، و ایران به کنوانسیون برن نپیوسته است. نتیجه دوگانه است: از یک سو حمایت از آثار خارجی در ایران محدود است، و از سوی دیگر، آثار نویسندگان و هنرمندان ایرانی که در سرویس‌های بین‌المللی برای آموزش استفاده می‌شوند، معمولاً باید طبق قوانین کشوری که آموزش یا بهره‌برداری در آن رخ می‌دهد بررسی شوند. در آمریکا و اروپا چندین دعوای مهم میان ناشران، رسانه‌ها و هنرمندان با شرکت‌های هوش مصنوعی در جریان است و اتحادیه اروپا در قانون هوش مصنوعی (EU AI Act) ارائه‌دهندگان مدل‌های همه‌منظوره را به رعایت قوانین کپی‌رایت و انتشار خلاصه‌ای از داده‌های آموزشی ملزم کرده است.

خروجی هوش مصنوعی مال کیست؟

آیا ماشین «پدیدآورنده» است؟

تعریف ماده ۱ قانون ۱۳۴۸ بر «دانش، هنر یا ابتکار» پدیدآورنده تکیه دارد و پدیدآورنده را ناظر به انسان می‌داند. بنابراین هوش مصنوعی خودش نمی‌تواند صاحب حق مؤلف باشد. اما اگر انسانی با دستورهای خلاقانه، انتخاب، ویرایش و ترکیب خروجی‌ها، سهم ابتکاری قابل توجهی داشته باشد، ممکن است نسبت به همان سهم انسانی، پدیدآورنده محسوب شود. مرز این موضوع هنوز در رویه ایران مشخص نشده است.

خروجی مشابه اثر دیگران

اگر خروجی مدل، بخش قابل توجهی از یک اثر محافظت‌شده را بازتولید کند (مثلاً بندهای کامل یک کتاب یا تصویری بسیار نزدیک به یک عکس مشخص)، استفاده‌کننده‌ای که آن را منتشر می‌کند ممکن است مرتکب نقض حق مؤلف شود، حتی اگر خودش قصد کپی نداشته باشد. این موضوع در بازار NFT و آثار دیجیتال نیز اهمیت ویژه دارد.

قانون ملی توسعه هوش مصنوعی چه می‌گوید؟

قانون ملی توسعه هوش مصنوعی (ابلاغ‌شده در شهریور ۱۴۰۵) حکم مستقیمی درباره کپی‌رایت داده‌های آموزشی ندارد. این قانون در ماده ۴ تدوین اسناد در زمینه «حفاظت از دارایی‌های فکری» و الزامات حقوقی هوش مصنوعی را جزو وظایف مرکز مطالعات راهبردی پیش‌بینی کرده است. پس می‌توان انتظار داشت در آینده مقرراتی در این زمینه تدوین شود، اما فعلاً قاعده خاصی وجود ندارد.

توصیه‌های عملی

برای پدیدآورندگان: آثار خود را با تاریخ و مستندات نگه دارید؛ در وب‌سایت خود شرایط استفاده را صریح بنویسید و در صورت امکان از ابزارهای فنی محدودکننده خزنده‌ها استفاده کنید.

برای توسعه‌دهندگان ایرانی: از داده‌های دارای مجوز روشن (متن‌باز، خریداری‌شده یا تولیدشده توسط خودتان) استفاده کنید، منشأ داده‌ها را مستند کنید و برای خروجی‌ها سازوکار جلوگیری از بازتولید عین آثار بگذارید.

برای کسب‌وکارها: پیش از انتشار تجاری محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی، شباهت آن با آثار دیگران را بررسی کنید. برای مشاوره درباره قراردادهای مجوز می‌توانید از آرتیلا کمک بگیرید.

حقوق معنوی پدیدآورنده را فراموش نکنید

حق مؤلف فقط جنبه مالی ندارد. قانون ۱۳۴۸ برای پدیدآورنده حقوق معنوی، از جمله حق انتساب اثر به نام خود و حق جلوگیری از تحریف اثر، قائل است که محدود به زمان و مکان نیست و قابل انتقال نیست. وقتی یک مدل هوش مصنوعی «به سبک» یک شاعر یا نقاش مشخص اثری می‌سازد و آن اثر به نام آن هنرمند منتشر می‌شود، یا اثر اصلی او را به شکلی تحریف‌شده بازتولید می‌کند، علاوه بر بحث حقوق مالی، نقض حقوق معنوی نیز می‌تواند مطرح شود. البته تقلید صرف «سبک» به‌تنهایی معمولاً نقض حق مؤلف نیست، چون قانون از بیان مشخص یک اثر حمایت می‌کند نه از ایده یا سبک کلی.

نکات کلیدی

• قانون ایران حکم صریحی درباره استفاده از آثار برای آموزش هوش مصنوعی ندارد.
• کپی دیجیتال آثار از اینترنت، طبق ماده ۶۲ قانون تجارت الکترونیکی، مشمول حمایت حق مؤلف است.
• استثنای نقل آموزشی و علمی در ماده ۷ قانون ۱۳۴۸ مشروط به ذکر مأخذ و حدود متعارف است.
• هوش مصنوعی در حقوق ایران پدیدآورنده محسوب نمی‌شود، اما سهم خلاقانه انسان ممکن است حمایت شود.
• انتشار خروجی هوش مصنوعی که عین اثر دیگری را بازتولید می‌کند، می‌تواند نقض حق مؤلف باشد.

سوالات متداول

آیا آموزش هوش مصنوعی با کتاب‌های فارسی بدون اجازه ناشر قانونی است؟

قانون ایران به‌صراحت تعیین تکلیف نکرده است، اما چون آموزش معمولاً مستلزم تکثیر اثر است و استثنای ماده ۷ محدود است، استفاده تجاری بدون اجازه با ریسک حقوقی جدی همراه است.

آیا تصویری که با هوش مصنوعی ساخته‌ام، حق مؤلف دارد؟

اگر سهم خلاقانه شما (انتخاب، ترکیب، ویرایش) قابل توجه باشد، ممکن است نسبت به همان سهم حمایت شوید. خروجی خام و بدون مداخله خلاقانه انسانی، احتمالاً حمایت نمی‌شود.

اگر هوش مصنوعی متن من را کپی کند، از چه کسی شکایت کنم؟

بسته به مورد، از کسی که متن را منتشر کرده یا از ارائه‌دهنده سرویس. اگر ارائه‌دهنده خارجی باشد، طرح دعوا در ایران و اجرای حکم با محدودیت‌های جدی همراه است.

آیا استفاده از محتوای متن‌باز برای آموزش آزاد است؟

بستگی به نوع مجوز دارد. برخی مجوزها شرط ذکر نام، استفاده غیرتجاری یا انتشار با همان مجوز دارند که باید رعایت شود.

آیا قانون جدید هوش مصنوعی ایران این موضوع را حل کرده است؟

خیر. قانون ملی توسعه هوش مصنوعی فقط تدوین اسناد حفاظت از دارایی‌های فکری را پیش‌بینی کرده و حکم مستقیمی درباره داده‌های آموزشی ندارد.