قوانین پهپاد در ایران: مجوز، سند مالکیت و مجازات‌ها
قانون ساماندهی پهپادهای غیرنظامی چه می‌گوید؟ سند مالکیت، گواهینامه کاربر، ثبت طرح پرواز، بیمه و مجازات پرواز بدون مجوز در ایران.
تحریریه آرتیلا · ۱۴۰۵/۰۷/۰۹
قوانین پهپاد در ایران مجموعه مقرراتی است که ساخت، واردات، خرید و فروش، نگهداری و پرواز پرنده‌های هدایت‌پذیر از دور (پهپاد یا درون) غیرنظامی را تنظیم می‌کند. مهم‌ترین آن‌ها قانون ساماندهی پرنده‌های هدایت‌پذیر از دور (پهپاد) غیرنظامی است که در جلسه ۶ مهر ۱۴۰۴ مجلس تصویب شد و در ۹ مهر ۱۴۰۴ به تأیید شورای نگهبان رسید. طبق این قانون، پرواز با پهپاد فقط وقتی مجاز است که پهپاد سند رسمی مالکیت داشته باشد، کاربر گواهینامه معتبر داشته باشد، بهره‌بردار مجوز گرفته باشد و طرح پرواز در سامانه مربوط ثبت و تأیید شده باشد. تخلف از این قواعد می‌تواند به مصادره پهپاد، جزای نقدی و حبس منجر شود.
پهپاد غیرنظامی از نظر قانون چیست؟
ماده ۱ قانون، پهپاد غیرنظامی را هرگونه وسیله پرنده بدون سرنشین هدایت‌پذیر از دور یا خودکار (برنامه‌ریزی‌شده) با کاربرد غیرنظامی تعریف می‌کند. مصادیق دقیق آن بر اساس امکان پایش، رهگیری و مهار فنی، به پیشنهاد وزارت دفاع در کارگروه پهپادهای غیرنظامی تعیین میشود. بنابراین ممکن است برخی پرنده‌های اسباب‌بازی بسیار کوچک در آینده از برخی تکالیف مستثنا شوند، اما تا اعلام رسمی مصادیق، احتیاط حکم می‌کند هر پهپاد دارای دوربین یا قابلیت پرواز در ارتفاع را مشمول قانون بدانید.
قانون چند اصطلاح کلیدی را هم تعریف کرده است: مالک کسی است که سند رسمی مالکیت به نام او صادر شده؛ بهره‌بردار کسی است که از سازمان هواپیمایی کشوری مجوز بهره‌برداری گرفته؛ و کاربر شخص دارای گواهینامه معتبری است که هدایت پهپاد را بر عهده دارد، خواه مالک باشد یا نباشد.
نهادهای مسئول
- شورای امنیت کشور از طریق کارگروه پهپادهای غیرنظامی، سیاست‌گذاری اجرایی و نظارت را بر عهده دارد (ماده ۳).
- سازمان هواپیمایی کشوری پروانه فعالیت، مجوز بهره‌برداری و گواهینامه کاربر را صادر می‌کند (تبصره ۱ ماده ۴).
- فرماندهی انتظامی (فراجا) سند رسمی مالکیت و شماره شناسایی یکتا صادر می‌کند (ماده ۶).
- شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی سامانه ثبت و تأیید طرح پرواز را راه‌اندازی می‌کند (تبصره ۱ ماده ۸).
- در استان‌های تهران و البرز، عملیات پروازی با مجوز قرارگاه ثارالله (ع) سپاه انجام میشود (تبصره ۲ ماده ۸).
چهار شرط پرواز قانونی
طبق ماده ۸، بهره‌برداری و عملیات پروازی فقط با جمع چهار شرط مجاز است:
- سند رسمی مالکیت پهپاد که شامل شماره شناسایی یکتا، مشخصات فنی و هویت مالک است.
- مجوز بهره‌برداری از سازمان هواپیمایی کشوری.
- گواهینامه معتبر کاربر؛ صدور آن مستلزم گذراندن دوره در آموزشگاه مجاز، بررسی سلامت جسمی و روانی، استعلام سوءپیشینه کیفری و استعلام امنیتی است.
- ثبت و تأیید طرح پرواز شامل زمان و محدوده پرواز در سامانه مربوط.
برای پهپادهای تفریحی و ورزشی، ماده ۹ وزارت ورزش و جوانان را مکلف کرده مناطق مناسب پرواز را با رعایت حریم‌های حفاظتی و پس از تأیید سازمان هواپیمایی کشوری تعیین کند. همچنین هرگونه داده‌برداری مکانی و نقشه‌برداری هوایی با پهپاد، طبق ماده ۱۱، به مجوز امنیتی سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح نیاز دارد.
خرید، فروش و واردات
- ماده ۱۲: هرگونه معامله، واگذاری حق بهره‌برداری، توزیع، حمل و نگهداری پهپاد بدون سند رسمی مالکیت ممنوع است و مرتکب علاوه بر مصادره، به حبس و جزای نقدی درجه پنج محکوم میشود.
- ماده ۵: واردات پهپاد و قطعات آن جز در موارد نبود مشابه داخلی یا ناکافی بودن تولید داخل ممنوع است و در همان موارد هم به استعلام‌های قضایی، امنیتی و دفاعی نیاز دارد.
- تبصره ۴ ماده ۴: ساخت و تولید پهپاد بدون مجوز، جرم و مستوجب حبس و جزای نقدی درجه سه است.
- ماده ۷: هرگونه تغییر در مشخصات فنی، رنگ، بدنه، موتور یا نصب تجهیزات جانبی، فقط با اجازه فراجا و درج در سند جدید مجاز است.
- ماده ۲۱: هرگونه واردات، صادرات، تولید، تعمیر، نگهداری یا معامله پهپاد غیرنظامی توسط اتباع خارجی ممنوع است.
تکلیف دارندگان پهپادهای فعلی
تبصره ۱ ماده ۱۲ دارندگانی را که پیش از قانون پهپاد بدون سند داشتند، مکلف کرد ظرف سه ماه از لازم‌الاجرا شدن قانون، درخواست سند رسمی مالکیت بدهند. کسانی که در مهلت درخواست داده‌اند، تا اعلام نتیجه مشمول مجازات نیستند. اگر دارنده صلاحیت دریافت سند را نداشته باشد، باید پهپاد را به وزارت دفاع تحویل دهد و بهای آن با نظر کارشناس رسمی دادگستری پرداخت میشود (تبصره ۲). همچنین از تاریخ لازم‌الاجرا شدن قانون، پرواز پهپاد فاقد سند ممنوع است، مگر با مجوز موقت فراجا (تبصره ۳).
مجازات‌های پرواز غیرمجاز
| تخلف | مجازات |
|---|---|
| پرواز بدون مجوزهای قانونی (بار اول) | مصادره پهپاد (ماده ۱۳) |
| تکرار پرواز بدون مجوز | مصادره به‌علاوه حبس و جزای نقدی درجه پنج (ماده ۱۳) |
| پرواز غیرمجاز در زمان جنگ یا وضعیت امنیتی | حداکثر حبس درجه پنج (ماده ۱۳) |
| پرواز غیرمجاز بر فراز حریم‌های نظامی، انتظامی و امنیتی | حبس درجه چهار، اگر مجازات شدیدتری نباشد (ماده ۱۵) |
| استفاده از پهپاد با هدف کاربری نظامی یا جرایم علیه امنیت | حداکثر مجازات همان جرم (ماده ۱۴) |
| گزارش‌ندادن مفقودی، سرقت یا حادثه ظرف ۲۴ ساعت | توقیف سند یا مجوز تا شش ماه و مجازات درجه هفت یا هشت (ماده ۱۷) |
طبق ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی، حبس درجه پنج بیش از دو تا پنج سال و حبس درجه چهار بیش از پنج تا ده سال است. ضابطان دادگستری نیز طبق ماده ۱۶ مکلف‌اند در صورت مشاهده پرواز غیرمجاز، پهپاد و گواهینامه کاربر را توقیف کنند.
مسئولیت مدنی، بیمه و حریم خصوصی
ماده ۱۸ مالک، بهره‌بردار یا کاربر را حسب مورد مسئول جبران هرگونه خسارت مادی و معنوی ناشی از پهپاد به افراد و اموال عمومی و خصوصی و ورود به حریم خصوصی افراد می‌داند. این حکم صریح برای کسانی که با پهپاد از خانه یا محل کار دیگران فیلم می‌گیرند اهمیت زیادی دارد. انتشار چنین تصاویری می‌تواند علاوه بر مسئولیت مدنی، مشمول جرایم رایانه‌ای مربوط به انتشار تصاویر خصوصی نیز باشد. ماده ۱۹ نیز همه مالکان، بهره‌برداران یا کاربران را مکلف می‌کند پیش از پرواز، بیمه مسئولیت مدنی در قبال اشخاص ثالث بخرند.
اگر پهپاد در حال پرواز خودکار یا با کمک هوش مصنوعی باشد، پرسش‌هایی مشابه مسئولیت خودروی خودران مطرح میشود، اما ماده ۱۸ دست‌کم برای زیان‌دیده روشن کرده که می‌تواند به مالک، بهره‌بردار یا کاربر مراجعه کند. برای مباحث مربوط به تصاویر و داده‌های شخصی، مقاله حریم خصوصی بیومتریک را هم ببینید.
آیین‌نامه اجرایی
طبق ماده ۲۲، آیین‌نامه اجرایی قانون باید ظرف سه ماه توسط وزارت دفاع با همکاری چند وزارتخانه تهیه شود و پس از تأیید ستاد کل نیروهای مسلح به تصویب هیئت وزیران برسد. جزئیاتی مانند تعرفه‌ها، شاخص‌های سلامت کاربر و سازوکار نظارت بر محدوده‌های پرواز به مصوبات کارگروه و آیین‌نامه‌ها وابسته است. پیش از هر اقدام، آخرین مصوبات را از مراجع رسمی یا با مشاوره در آرتیلا بررسی کنید.
نکات کلیدی
- قانون ساماندهی پهپادهای غیرنظامی در ۶ مهر ۱۴۰۴ در مجلس تصویب و در ۹ مهر ۱۴۰۴ تأیید شورای نگهبان را گرفت.
- پرواز پهپاد فقط با سند رسمی مالکیت، مجوز بهره‌برداری، گواهینامه کاربر و طرح پرواز ثبت‌شده مجاز است.
- پرواز بدون مجوز در مرتبه اول به مصادره و در تکرار به حبس و جزای نقدی درجه پنج منجر میشود.
- خرید، فروش یا نگهداری پهپاد بدون سند رسمی مالکیت جرم است.
- مالک، بهره‌بردار یا کاربر پهپاد مسئول جبران خسارت مادی و معنوی، از جمله ورود به حریم خصوصی افراد است.
- بیمه مسئولیت مدنی در قبال اشخاص ثالث پیش از پرواز الزامی است.
سوالات متداول
آیا برای پرواز تفریحی با یک پهپاد کوچک هم مجوز لازم است؟
طبق قانون، بله؛ مگر اینکه کارگروه پهپادهای غیرنظامی آن نوع پرنده را از مصادیق پهپاد خارج کند. پرواز تفریحی باید در مناطق تعیین‌شده و با رعایت شرایط ماده ۸ انجام شود.
سند مالکیت پهپاد را از کجا بگیرم؟
صدور سند رسمی مالکیت و شماره شناسایی یکتا، پس از تأیید مشخصات در سامانه سازمان هواپیمایی کشوری، بر عهده فرماندهی انتظامی (فراجا) است.
اگر کسی با پهپاد از خانه‌ام فیلم بگیرد چه کنم؟
طبق ماده ۱۸ قانون، مالک، بهره‌بردار یا کاربر مسئول جبران خسارت ناشی از ورود به حریم خصوصی است. می‌توانید به پلیس گزارش دهید و در صورت انتشار تصاویر، شکایت کیفری نیز مطرح کنید.
آیا خرید پهپاد دست‌دوم بدون سند جرم است؟
بله. طبق ماده ۱۲، هر نوع معامله یا نگهداری پهپاد بدون سند رسمی مالکیت ممنوع و مستوجب مصادره و حبس و جزای نقدی درجه پنج است.
آیا اتباع خارجی می‌توانند در ایران پهپاد داشته باشند؟
خیر. طبق ماده ۲۱، هرگونه نگهداری، معامله، تعمیر یا واردات پهپاد غیرنظامی توسط اتباع خارجی ممنوع است.