مسئولیت خودروی خودران: تصادف ماشین بدون راننده با کیست؟

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

مسئولیت خودروی خودران به این پرسش پاسخ می‌دهد که وقتی خودرویی که بخشی یا تمام هدایت آن را نرم‌افزار و هوش مصنوعی انجام می‌دهد تصادف می‌کند، چه کسی باید خسارت جانی و مالی را جبران کند و چه کسی ممکن است مسئولیت کیفری داشته باشد: سرنشینِ پشت فرمان، مالک یا دارنده خودرو، سازنده خودرو، توسعه‌دهنده نرم‌افزار یا بیمه‌گر. در ایران هنوز هیچ قانون یا آیین‌نامه خاصی برای خودروهای خودران تصویب نشده و تردد خودروهای کاملاً بدون راننده در معابر عمومی نیز چارچوب مجوزدهی مشخصی ندارد. بنابراین پاسخ را باید از قواعد عمومی مسئولیت، قانون مجازات اسلامی و قانون بیمه اجباری استخراج کرد.

سطوح خودرانی و اهمیت حقوقی آن

مهندسان خودرانی را معمولاً در شش سطح (از صفر تا پنج) دسته‌بندی می‌کنند. این دسته‌بندی برای حقوق‌دان‌ها هم مهم است، چون نشان می‌دهد چه کسی در لحظه حادثه «کنترل» داشته است:

• سطوح ۱ و ۲ (کمک راننده): سامانه‌هایی مثل کروز کنترل تطبیقی یا نگه‌داشتن خودرو در خط. راننده باید همیشه حواسش به جاده باشد و مسئولیت اصلی با اوست.
• سطح ۳ (خودرانی مشروط): خودرو در شرایط خاص خودش رانندگی می‌کند، اما راننده باید آماده باشد در صورت درخواست سامانه، کنترل را به دست بگیرد.
• سطوح ۴ و ۵ (خودرانی بالا و کامل): خودرو در محدوده مشخص یا در همه شرایط بدون دخالت انسان حرکت می‌کند.

هرچه سطح خودرانی بالاتر برود، استدلال برای انتقال مسئولیت از راننده به سازنده و توسعه‌دهنده قوی‌تر می‌شود.

مسئولیت کیفری: آیا سرنشین «راننده» است؟

قتل و صدمه غیرعمدی در رانندگی

ماده ۷۱۴ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) برای قتل غیرعمدی ناشی از رانندگی، علاوه بر دیه، مجازات حبس پیش‌بینی کرده است. اما شرط اصلی، تقصیر است. طبق ماده ۱۴۵ قانون مجازات اسلامی، تحقق جرایم غیرعمدی منوط به احراز تقصیر مرتکب است و تقصیر اعم از بی‌احتیاطی و بی‌مبالاتی است؛ عدم مهارت و عدم رعایت نظامات دولتی از مصادیق آن‌ها به شمار می‌رود.

در سطوح پایین خودرانی، اگر راننده به گوشی نگاه می‌کرده یا سامانه کمکی را در شرایطی به کار برده که سازنده منع کرده، تقصیر او قابل احراز است. اما در سطح ۴ یا ۵، سرنشینی که هیچ نقشی در هدایت ندارد و نیازی هم به دخالت نبوده، به‌سختی می‌تواند «مقصر» شناخته شود. از طرف دیگر، مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی (سازنده) تنها در شرایط ماده ۱۴۳ قانون مجازات اسلامی ممکن است و مجازات‌های آن نیز متفاوت است.

اجتماع سبب و مباشر

حادثه خودرو خودران معمولاً چند عامل دارد: نقص نرم‌افزار، نگهداری نادرست، رفتار عابر یا خودروی دیگر و وضعیت جاده. ماده ۵۲۶ قانون مجازات اسلامی می‌گوید اگر چند عامل، برخی به مباشرت و برخی به تسبیب، در وقوع جنایت تأثیر داشته باشند، عاملی که جنایت مستند به اوست ضامن است و اگر جنایت به همه مستند باشد، به طور مساوی ضامن‌اند، مگر تأثیر رفتارشان متفاوت باشد که در این صورت هر یک به میزان تأثیر رفتارش مسئول است. این قاعده برای تقسیم مسئولیت میان سرنشین، سازنده و دیگران ابزار مناسبی است.

مسئولیت مدنی: جبران خسارت

قانون بیمه اجباری شخص ثالث

قانون بیمه اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث در اثر حوادث ناشی از وسایل نقلیه مصوب ۱۳۹۵ دارندگان وسایل نقلیه موتوری را مکلف به داشتن بیمه شخص ثالث می‌کند و نظام جبران خسارت زیان‌دیدگان را بر محور «وسیله نقلیه» و «دارنده» بنا کرده است، نه صرفاً تقصیر راننده. این ویژگی برای خودروهای خودران مزیت بزرگی است: زیان‌دیده برای دریافت خسارت لازم نیست ابتدا ثابت کند الگوریتم مقصر بوده است. اما پس از پرداخت، بیمه‌گر ممکن است برای بازیافت خسارت به مسئول واقعی، از جمله سازنده، مراجعه کند.

تسبیب و مسئولیت سازنده

اگر حادثه ناشی از نقص طراحی، خطای نرم‌افزار یا به‌روزرسانی معیوب باشد، سازنده و توسعه‌دهنده در جایگاه «سبب» قرار می‌گیرند. ماده ۳۳۱ قانون مدنی هر کس را که سبب تلف مالی شود ضامن می‌داند و ماده ۳۳۲ در اجتماع سبب و مباشر، اصولاً مباشر را مسئول می‌داند مگر سبب اقوی باشد. در خودروی کاملاً خودران، استدلال اینکه «سبب» یعنی سازنده نرم‌افزار، از سرنشین منفعل «اقوی» است، منطقی به نظر می‌رسد. افزون بر این، قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان و قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان خودرو تکالیفی درباره ایمنی و کیفیت خودرو بر عهده عرضه‌کنندگان می‌گذارند.

قاعده عمومی قانون مسئولیت مدنی

ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی هر کسی را که در نتیجه بی‌احتیاطی به جان، سلامتی یا مال دیگری لطمه بزند، مسئول جبران می‌داند. مالکی که به‌روزرسانی‌های ایمنی را نصب نکرده یا خودرو را با حسگرهای معیوب به جاده آورده، ممکن است بر همین اساس مسئول شناخته شود.

داده‌های خودرو: کلید اثبات

خودروهای هوشمند حجم زیادی داده ثبت می‌کنند: سرعت، فرمان، ترمز، تصاویر دوربین و وضعیت سامانه خودران. در دعوای تصادف، این داده‌ها می‌توانند نشان دهند در لحظه حادثه کنترل با چه کسی بوده است. از نظر حقوقی، این داده‌ها داده‌پیام محسوب می‌شوند و ماده ۱۲ قانون تجارت الکترونیکی امکان استناد به داده‌پیام را به‌عنوان دلیل پذیرفته است. اما چند پرسش مهم باقی است: چه کسی به این داده‌ها دسترسی دارد؟ آیا سازنده موظف است آن‌ها را در اختیار دادگاه یا زیان‌دیده بگذارد؟ و چگونه از دستکاری آن‌ها جلوگیری شود؟ ثبت مکان و تصاویر نیز به حریم خصوصی مربوط است؛ موضوعی که در مقاله حمایت از داده‌های شخصی بررسی شده است.

مقایسه با رویکردهای خارجی

برخی کشورها قوانینی تصویب کرده‌اند که در حالت فعال بودن سامانه خودران مجاز، مسئولیت را به‌سمت بیمه‌گر یا شرکت مجاز بهره‌بردار منتقل می‌کند و راننده را در آن حالت مسئول هدایت نمی‌داند. در اتحادیه اروپا نیز سامانه‌های هوش مصنوعی به‌کاررفته در اجزای ایمنی خودرو، در چارچوب قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا با مقررات ایمنی محصول پیوند خورده‌اند. این تجربه‌ها می‌تواند الگویی برای قانون‌گذار ایرانی باشد، اما تا تصویب قانون، دادگاه‌های ایران همان قواعد عمومی را اعمال خواهند کرد.

پیشنهادهایی برای مالکان و شرکت‌ها

برای مالکان خودروهای دارای سامانه کمک راننده: دفترچه راهنما را جدی بگیرید؛ استفاده از سامانه در شرایط غیرمجاز (مثل جاده‌های بدون خط‌کشی) می‌تواند تقصیر شما محسوب شود. بیمه شخص ثالث و بدنه را به‌روز نگه دارید.

برای واردکنندگان و سازندگان: محدودیت‌های سامانه را شفاف اعلام کنید، سوابق به‌روزرسانی نرم‌افزار را نگه دارید و قراردادهای بیمه مسئولیت محصول را بازبینی کنید.

برای زیان‌دیدگان: حتماً در گزارش پلیس به فعال بودن سامانه خودکار اشاره کنید و درخواست حفظ داده‌های خودرو را مطرح کنید. برای راهنمایی بیشتر می‌توانید به آرتیلا مراجعه کنید. همچنین مقاله مسئولیت هوش مصنوعی در پزشکی منطق مشابهی را در حوزه دیگری بررسی کرده است.

نکات کلیدی

• ایران هنوز قانون یا آیین‌نامه خاصی برای خودروهای خودران ندارد.
• در جرایم غیرعمدی رانندگی، طبق ماده ۱۴۵ قانون مجازات اسلامی، مسئولیت کیفری منوط به احراز تقصیر است.
• هرچه سطح خودرانی بالاتر باشد، انتساب تقصیر به سرنشین دشوارتر و مسئولیت سازنده پررنگ‌تر می‌شود.
• بیمه شخص ثالث بر محور وسیله نقلیه و دارنده طراحی شده و زیان‌دیده برای دریافت خسارت لازم نیست تقصیر الگوریتم را ثابت کند.
• داده‌های ثبت‌شده خودرو، طبق ماده ۱۲ قانون تجارت الکترونیکی، به‌عنوان داده‌پیام قابل استناد در دادگاه است.

سوالات متداول

اگر خودروی دارای سامانه خودران با من تصادف کند، خسارتم را از چه کسی بگیرم؟

در گام اول از بیمه شخص ثالث آن خودرو. بیمه‌گر پس از پرداخت ممکن است برای بازیافت به مقصر واقعی، از جمله سازنده، مراجعه کند.

آیا سرنشین خودروی خودران ممکن است زندانی شود؟

فقط در صورت احراز تقصیر. اگر سرنشین در هدایت نقشی نداشته و تکلیفی به دخالت هم نداشته، انتساب تقصیر به او دشوار است؛ اما در سطوح پایین خودرانی، راننده مسئول هوشیاری است.

آیا تردد خودروی کاملاً بدون راننده در ایران مجاز است؟

در حال حاضر چارچوب قانونی و مجوزدهی مشخصی برای تردد خودروهای کاملاً بدون راننده در معابر عمومی وجود ندارد.

سازنده خودرو چه زمانی مسئول است؟

وقتی حادثه ناشی از نقص طراحی، خطای نرم‌افزار، به‌روزرسانی معیوب یا اطلاع‌رسانی ناکافی درباره محدودیت‌های سامانه باشد، بر اساس قواعد تسبیب و قوانین حمایت از مصرف‌کننده.

داده‌های خودرو را چطور می‌توان در دادگاه استفاده کرد؟

با درخواست از دادگاه برای دستور حفظ و ارائه داده‌ها و ارجاع به کارشناس فنی. این داده‌ها به‌عنوان داده‌پیام قابل استناد هستند.