رمزریال چیست؟ ریال دیجیتال بانک مرکزی از نگاه حقوقی

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

رمزریال یا ریال دیجیتال، شکل دیجیتال پول ملی ایران است که مستقیماً توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران منتشر می‌شود و ارزش آن همیشه برابر با ریال اسکناس است. این پول در دسته «پول دیجیتال بانک مرکزی» (CBDC) قرار می‌گیرد؛ یعنی برخلاف بیت‌کوین و سایر رمزارزها، ناشر مشخص و متمرکز دارد، نوسان قیمت ندارد و تعهد بانک مرکزی محسوب می‌شود. بانک مرکزی از سال ۱۴۰۰ طراحی این پروژه را با مجوز شورای پول و اعتبار آغاز کرد و آن را در مراحل پیش‌آزمایشی و آزمایشی محدود اجرا کرده است، اما هنوز چارچوب قانونی اختصاصی و جامعی برای آن تصویب نشده است.

یک پروژه، چند نام

در گزارش‌ها و اسناد، این پول با نام‌های مختلفی آمده است: «ریال دیجیتال»، «رمزریال» و «رمزپول ملی». بانک مرکزی در اطلاعیه‌های خود عمدتاً از «ریال دیجیتال» به‌عنوان «پول دیجیتال خرد» استفاده کرده است. در قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی (قانون مالیات بر عایدی سرمایه) نیز از «رمزریال جمهوری اسلامی ایران» نام برده شده و آن را از شمول مالیات بر عایدی سرمایه رمزدارایی‌ها مستثنا کرده است. در این مقاله، این نام‌ها را به یک معنا به کار می‌بریم.

تفاوت رمزریال با رمزارز

ویژگی	رمزریال	رمزارز (مثل بیت‌کوین)
ناشر	بانک مرکزی	غیرمتمرکز یا شرکت خصوصی
ارزش	همیشه برابر ریال	نوسانی
جایگاه حقوقی	پول ملی	دارایی؛ استفاده به‌عنوان ابزار پرداخت داخلی ممنوع
ناشناس بودن	قابل ردیابی توسط ناشر	شبه‌ناشناس
مالیات بر عایدی	مستثنا	مشمول (طبق قانون جدید)

برای آشنایی با قواعد مالیاتی رمزارزها، مقاله مالیات رمزارز در ایران را بخوانید.

سیر اجرایی پروژه

بر اساس اطلاعیه‌های بانک مرکزی:

• طراحی پروژه از سال ۱۴۰۰ پس از اخذ مجوز از شورای پول و اعتبار آغاز شد.
• فاز پیش‌آزمایشی از ابتدای سال ۱۴۰۱ اجرا شد.
• فاز آزمایشی محدود از خرداد ۱۴۰۲ آغاز شد.
• بانک مرکزی اعلام کرد از تیر ۱۴۰۳ با مشارکت بانک‌های ملت و تجارت، پروژه وارد مرحله گسترده‌تر آزمایشی با امکان بهره‌برداری عمومی (ابتدا در کیش) می‌شود.

در سال ۱۴۰۴، رئیس‌کل بانک مرکزی از برنامه عملیاتی‌کردن ریال دیجیتال خبر داد، اما در همان سال برخی مقامات بانک مرکزی در همایش‌های تخصصی از «بلاتکلیفی» پروژه و نبود چارچوب قانونی به‌روز سخن گفتند. بنابراین در زمان نگارش این مقاله، رمزریال هنوز ابزار پرداخت فراگیر و عمومی نیست.

مبنای قانونی: کجای قانون؟

بانک مرکزی در اطلاعیه‌های خود اعلام کرده ریال دیجیتال را با استناد به پشتوانه‌های قانونی، از جمله اختیارات مذکور در بند «ب» ماده ۴ قانون بانک مرکزی، به‌عنوان پول دیجیتال خرد منتشر کرده است. همچنین در قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی، «رمزپول» به معنای پول موضوع بند «ض» ماده ۱ قانون بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران دانسته شده است که نشان می‌دهد قانون بانک مرکزی مفهوم رمزپول را به رسمیت شناخته است.

با این حال، برخی کارشناسان و مقامات بانکی تأکید کرده‌اند که قوانین پولی قدیمی‌تر، از جمله قانون پولی و بانکی کشور، انتشار پول را در قالب اسکناس و مسکوک تنظیم کرده‌اند و برای گسترش رمزریال، چارچوب قانونی روشن‌تر و به‌روزی لازم است. این اختلاف دیدگاه نشان می‌دهد جایگاه حقوقی دقیق رمزریال هنوز محل بحث است.

پرسش‌های حقوقی مهم

۱. آیا پذیرش رمزریال اجباری است؟

یکی از ویژگی‌های پول رایج قانونی این است که طلبکار نمی‌تواند از پذیرش آن برای پرداخت دین خودداری کند. هنوز روشن نیست که رمزریال در مرحله عمومی چنین جایگاهی خواهد داشت یا خیر؛ تا زمان تصویب مقررات صریح، پذیرش آن در معاملات خصوصی به توافق طرفین بستگی دارد.

۲. حریم خصوصی و نظارت

برخلاف اسکناس که ردی از خود باقی نمی‌گذارد، تراکنش‌های رمزریال برای ناشر قابل ردیابی است. این ویژگی در مبارزه با پولشویی مفید است، اما پرسش‌های جدی درباره حریم خصوصی مطرح می‌کند. اصل ۲۵ قانون اساسی هرگونه تجسس را جز به حکم قانون ممنوع می‌داند. بنابراین هرگونه دسترسی نهادها به داده‌های تراکنش‌ها باید مبنای قانونی مشخص داشته باشد. فقدان قانون جامع حمایت از داده‌های شخصی این نگرانی را تشدید می‌کند.

۳. پول برنامه‌پذیر

پول دیجیتال می‌تواند «برنامه‌پذیر» باشد؛ یعنی مثلاً یارانه‌ای که فقط برای خرید کالای خاص یا تا تاریخ معینی قابل خرج باشد. این ویژگی کارآمد است، اما اگر بدون مبنای قانونی روشن اعمال شود، می‌تواند با ماده ۳۰ قانون مدنی درباره حق تصرف مالک در مال خود در تعارض قرار گیرد. برخی کارشناسان استفاده از رمزریال در قراردادهای هوشمند برای تسهیلات حمایتی را پیشنهاد کرده‌اند.

۴. خطا، هک و مسئولیت

اگر به‌دلیل خطای سامانه، رمزریال کاربر از بین برود یا به حساب اشتباه منتقل شود، چه کسی مسئول است؟ در نبود مقررات خاص، قواعد عمومی مسئولیت مدنی و تعهدات قراردادی میان کاربر، بانک عامل و بانک مرکزی ملاک خواهد بود. سرقت رمزریال از طریق هک نیز مشمول جرایم رایانه‌ای، از جمله سرقت و کلاهبرداری رایانه‌ای، است.

۵. ارث و توقیف

رمزریال مال است و پس از فوت دارنده، مانند سایر اموال، جزو ترکه قرار می‌گیرد. چون کیف پول‌های رمزریال از طریق بانک‌های عامل و با احراز هویت ایجاد می‌شوند، ردیابی و انتقال آن به ورثه از طریق فرایندهای بانکی متعارف، احتمالاً بسیار ساده‌تر از ارث رمزارز خواهد بود. توقیف آن به دستور مرجع قضایی نیز از همین مسیر قابل انجام است.

رمزریال در کنار تجربه جهانی

ایران تنها کشوری نیست که به پول دیجیتال بانک مرکزی فکر می‌کند. بسیاری از بانک‌های مرکزی جهان در حال مطالعه یا آزمایش CBDC هستند و برخی کشورها نسخه عملیاتی آن را راه‌اندازی کرده‌اند. تجربه جهانی نشان می‌دهد چند پرسش حقوقی تقریباً در همه کشورها تکرار می‌شود: آیا پول دیجیتال سود تعلق می‌گیرد یا نه؛ آیا سقفی برای نگهداری آن در هر کیف پول وجود دارد تا سپرده‌ها از بانک‌ها خارج نشوند؛ آیا امکان پرداخت آفلاین وجود دارد؛ و تا چه حد حریم خصوصی تراکنش‌های خرد حفظ می‌شود. پاسخ ایران به این پرسش‌ها هنوز در قالب یک قانون یا مقرره عمومی منتشر نشده است. از منظر حقوق شهروندی، روشن‌شدن این موارد پیش از فراگیر شدن رمزریال اهمیت زیادی دارد، زیرا تغییر قواعد پس از عادت‌کردن مردم به یک ابزار پرداخت، دشوارتر و پرهزینه‌تر است.

نقش بانک‌های عامل

در مدل اجرایی اعلام‌شده، بانک‌های عامل واسطه میان بانک مرکزی و مردم هستند و کیف پول‌ها از طریق آن‌ها ارائه می‌شود. این ساختار یعنی در اختلافات روزمره، مانند خطای انتقال یا مسدودشدن کیف پول، طرف اول پاسخگویی بانک عامل است و قرارداد افتتاح کیف پول، حقوق و تعهدات طرفین را تعیین می‌کند.

جمع‌بندی

رمزریال می‌تواند پرداخت‌ها را ارزان‌تر و سریع‌تر کند و ابزار تازه‌ای برای سیاست‌گذاری پولی باشد. اما موفقیت آن به یک چارچوب حقوقی روشن وابسته است که جایگاه پولی آن، حدود نظارت بر تراکنش‌ها، حقوق کاربران و مسئولیت ناشر را مشخص کند. برای پیگیری تحولات حقوقی این حوزه، آرتیلا را دنبال کنید.

نکات کلیدی

• رمزریال پول دیجیتال بانک مرکزی است و ارزش آن همیشه برابر ریال اسکناس است.
• برخلاف رمزارزها، رمزریال ناشر متمرکز دارد و تراکنش‌های آن برای ناشر قابل ردیابی است.
• بانک مرکزی طراحی ریال دیجیتال را از سال ۱۴۰۰ با مجوز شورای پول و اعتبار آغاز کرد.
• قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی، رمزریال را از شمول مالیات بر عایدی سرمایه رمزدارایی‌ها مستثنا کرده است.
• رمزریال هنوز چارچوب قانونی اختصاصی و جامع ندارد و برخی مقامات بانکی بر لزوم به‌روزرسانی قوانین پولی تأکید کرده‌اند.

سوالات متداول

آیا رمزریال همان رمزارز است؟

خیر. رمزریال پول ملی دیجیتال است که بانک مرکزی منتشر می‌کند و نوسان قیمت ندارد، در حالی که رمزارزها دارایی‌های نوسانی بدون پشتوانه دولتی هستند.

آیا می‌توانم اکنون با رمزریال خرید کنم؟

پروژه در مراحل آزمایشی و محدود اجرا شده است. برای استفاده، باید اطلاعیه‌های رسمی بانک مرکزی و بانک‌های عامل را دنبال کنید.

آیا رمزریال مشمول مالیات بر عایدی سرمایه است؟

خیر. قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی، رمزریال جمهوری اسلامی ایران را از این مالیات مستثنا کرده است.

آیا دولت می‌تواند تراکنش‌های رمزریال مرا ببیند؟

از نظر فنی، ناشر قابلیت ردیابی دارد. اما طبق اصل ۲۵ قانون اساسی، تجسس فقط به حکم قانون مجاز است و حدود دسترسی باید در مقررات مشخص شود.

اگر رمزریالم به اشتباه منتقل شود چه کنم؟

فوراً به بانک عامل اطلاع دهید و درخواست پیگیری کنید. در صورت عدم حل، قواعد عمومی استرداد مال و مسئولیت مدنی قابل استناد است.