گزارش سازمان ملل؛ ممنوعیت نوروتکنولوژی اجباری در دادرسی

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: نوروتکنولوژی در دادرسی کیفری به استفاده از ابزارهایی گفته می‌شود که فعالیت مغز و دستگاه عصبی را اندازه‌گیری، تحلیل یا تعدیل می‌کنند، مانند تصویربرداری مغزی، هدست‌های EEG یا آزمون‌های «دروغ‌سنجی مغزی»، در تحقیق، دادگاه یا زندان. گزارش دبیرکل سازمان ملل با عنوان «حقوق بشر در اجرای عدالت» (A/81/351) مورخ ۲۷ اوت ۲۰۲۶ که در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ به کمیته سوم مجمع عمومی ارائه شد، از دولت‌ها می‌خواهد استفاده اجباری یا قهری از نوروتکنولوژی در نظام عدالت را ممنوع و داده عصبی را داده شخصی فوق‌العاده حساس تلقی کنند.

بیان قابل نقل: سیگنال مغزی ثبت‌شده با یک هدست بازی ممکن است روزی دلیل علیه دارنده‌اش باشد؛ سازمان ملل می‌گوید قانون باید پیش از آن روز برسد.

این مقاله بر خبر رسمی UN News (۱۵ اکتبر ۲۰۲۶) و تحلیل تفصیلی Inside BCI (۱۱ اکتبر ۲۰۲۶) از متن گزارش تکیه دارد. توصیه‌های دبیرکل الزام‌آور نیستند و جدول زمانی ندارند.

گزارش از کجا آمد؟

طبق Inside BCI، مجمع عمومی در قطعنامه‌ای که در ۱۷ دسامبر ۲۰۲۴ تصویب شد (قطعنامه ۷۹/۱۷۲)، از دبیرکل خواست تحولات، خطرها و تضمین‌های لازم درباره استفاده بالقوه از نوروتکنولوژی و دیگر فناوری‌های نوظهور در نظام عدالت را گزارش کند. گزارش قبلی این مجموعه در ۲۰۲۴ فقط بخش کوتاهی به نوروتکنولوژی داده بود؛ گزارش جدید به‌طور کامل به آن اختصاص دارد.

به گزارش UN News، کلودیا فوئنتس خولیو، دستیار دبیرکل در امور حقوق بشر، هنگام ارائه گزارش گفت این فناوری می‌تواند حریم خصوصی، آزادی اندیشه و حق دادرسی منصفانه را، به‌ویژه برای گروه‌های به حاشیه رانده‌شده، تهدید کند. دبیرکل در گزارش نوشته است: «نوروتکنولوژی به سیگنال‌های مغزی دسترسی پیدا می‌کند، آن‌ها را اندازه می‌گیرد و تحلیل می‌کند. اگر این سیگنال‌ها شاخص مستقیم افکار، نیت‌ها یا راست‌گویی تلقی شوند، استفاده از داده‌های عصبی می‌تواند درک و ارزش‌گذاری ما از هر انسان را تضعیف کند.»

ده توصیه دبیرکل

طبق Inside BCI، گزارش ده توصیه به دولت‌ها دارد که پنج مورد آن درباره قهر، سوءاستفاده، رضایت، دلیل و داده است:

توصیه	مضمون
ممنوعیت استفاده قهری	شامل دروغ‌سنجی مغزی، کاربردهای پیش‌بینانه، ادعای خواندن افکار یا خاطرات، تعدیل عصبی و نظارت شناختی غیرقانونی
ممنوعیت شکنجه و کنترل اجتماعی	و عدم پذیرش داده عصبی به‌دست‌آمده از شکنجه یا نقض آزادی اندیشه به‌عنوان دلیل
رضایت	آزاد، پیشین، آگاهانه، صریح و قابل‌رجوع، با دسترسی به وکیل مستقل و بالاترین استاندارد اثبات
دلیل علمی	بررسی و اعتبارسنجی مستقل علمی پیش از پذیرش در دادگاه
داده عصبی	به‌رسمیت شناختن به‌عنوان داده شخصی بسیار حساس با محدودیت جمع‌آوری، فروش، نگهداری و اشتراک

پنج توصیه دیگر شامل چارچوب تنظیمی برای توسعه و استفاده (با ارزیابی اثر حقوق بشری و آزمون سوگیری الگوریتمی)، حمایت از کودکان، بازداشت‌شدگان و افراد دارای معلولیت، احترام به حقوق مردمان بومی، تشویق شرکت‌ها به رعایت اصول راهنمای تجارت و حقوق بشر سازمان ملل، و آموزش پلیس، دادستان، قاضی و وکیل است.

بیان قابل نقل: در فضای بازداشت، «رضایت» به آزمون مغزی را باید با سخت‌ترین معیار اثبات سنجید، نه با یک امضا.

نوروتکنولوژی امروز در دادگاه چه می‌کند؟

تصویربرداری مغزی به‌عنوان دلیل کارشناسی

طبق Inside BCI، رایج‌ترین کاربرد فعلی، ارائه تصویربرداری مغزی به‌عنوان دلیل پزشکی یا کارشناسی است: در دعاوی کیفری عمدتاً برای تخفیف مجازات یا ادعای نقص اهلیت، و در دعاوی مدنی برای ارزیابی خسارت معنوی، درد مزمن یا اختلال شناختی. گزارش رویه برزیل، هلند، آمریکا، ایتالیا، انگلستان و ولز و کانادا را ذکر می‌کند و می‌گوید دادگاه‌ها معمولاً چنین دلیلی را مؤید دلایل دیگر می‌دانند.

دروغ‌سنجی مغزی

همین منبع می‌گوید هیچ روش دروغ‌سنجی مغزی پذیرش عمومی برای استفاده در دادگاه پیدا نکرده است و به رأی ۲۰۱۲ یک دادگاه تجدیدنظر فدرال آمریکا اشاره می‌کند که کنار گذاشتن دلیل دروغ‌سنجی با fMRI را به دلیل عدم اعتبار کافی تأیید کرد. گزارش تأکید می‌کند نوروتکنولوژی هنوز نمی‌تواند ذهن را بخواند، هرچند ظاهراً می‌تواند احساسات و واکنش‌های درونی را از داده عصبی استنباط کند. Inside BCI همچنین به آزمون BEOS در پلیس هند و رأی ۲۰۱۰ دیوان عالی هند اشاره می‌کند که اجبار به نارکوآنالیز، پلی‌گراف و آزمون‌های مشابه مغزی را مغایر منع خوداتهامی دانست.

برای بحث مشابه درباره ادله دیجیتال، مقاله پذیرش دیپ‌فیک به‌عنوان دلیل در دادگاه را ببینید.

خطر دستگاه‌های مصرفی

به گزارش UN News، دستگاه‌های پوشیدنی EEG که برای سلامتی، بازی و بهره‌وری عرضه می‌شوند روزبه‌روز در دسترس‌ترند و داده آن‌ها ممکن است بدون توجه به حساسیتش به دست دولت‌ها برسد یا در دادرسی به‌عنوان دلیل ارائه شود. Inside BCI می‌نویسد گزارش به بررسی آوریل ۲۰۲۴ بنیاد Neurorights درباره ۳۰ شرکت مصرفی استناد می‌کند: ۲۹ شرکت ظاهراً بدون محدودیت معنادار به داده عصبی کاربران دسترسی داشتند، ۱۷ شرکت در سیاست‌های خود گفته بودند برای پاسخ به درخواست‌های قانونی داده را به اشتراک می‌گذارند و هیچ‌کدام نگفته بودند در برابر درخواست پلیس یا دولت مقاومت می‌کنند.

بیان قابل نقل: داده عصبی که برای «تمرکز بهتر» جمع شده، بدون قانون، فاصله‌ای تا پرونده کیفری ندارد.

چشم‌انداز حقوق تطبیقی

طبق Inside BCI، گزارش به اصلاحیه قانون اساسی ۲۰۲۱ شیلی در حمایت از فعالیت مغز و رأی اوت ۲۰۲۳ دیوان عالی شیلی در پرونده Emotiv اشاره می‌کند؛ از کالیفرنیا، کلرادو و مونتانا به‌عنوان ایالت‌هایی نام می‌برد که حمایت از داده حساس را به داده عصبی گسترش داده‌اند؛ و قانون هوش مصنوعی اروپا را چارچوبی می‌داند که برخی کاربردهای مبتنی بر AI را پرخطر طبقه‌بندی می‌کند. برای مرور این قوانین، مقاله حقوق داده‌های عصبی و حریم خصوصی ذهن و ممنوعیت هوش مصنوعی احساس‌سنج در محیط کار کالیفرنیا را ببینید.

گام‌های بعدی در سازمان ملل

Inside BCI می‌نویسد شورای حقوق بشر از کمیته مشورتی خود خواسته رهنمودهایی درباره اعمال استانداردهای حقوق بشری در چرخه عمر نوروتکنولوژی برای اجلاس شصت‌وچهارم شورا در اوایل ۲۰۲۷ تهیه کند، و دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل (UNODC) و اینترپل از ۲۰۲۵ کار مشترکی درباره کاربردها و خطرهای این فناوری در اجرای قانون آغاز کرده‌اند.

توصیه عملی

1. شرکت‌های عرضه‌کننده هدست و دستگاه عصبی، سیاست شفاف پاسخ به درخواست‌های دولتی منتشر کنند؛
2. وکلای دفاع در برابر هر دلیل مبتنی بر داده عصبی، اعتبار علمی، روش جمع‌آوری و رضایت را به چالش بکشند؛
3. کارفرمایان و مدارس پیش از استفاده از ابزارهای سنجش مغزی، ارزیابی اثر حریم خصوصی انجام دهند.

نگاه تطبیقی: ایران

تحلیل نگارنده: در حقوق ایران، اصل ۳۸ قانون اساسی هرگونه شکنجه برای گرفتن اقرار را ممنوع و اقرار و سوگند حاصل از اجبار را فاقد اعتبار می‌داند، و قانون آیین دادرسی کیفری نیز بر منع اجبار و اکراه در تحقیقات تأکید دارد. این اصول را می‌توان مبنای منع استفاده قهری از ابزارهای مغزی دانست، اما حکمی صریح درباره داده عصبی یا دروغ‌سنجی مغزی در منابع در دسترس نگارنده دیده نمی‌شود و حمایت از داده عصبی به‌عنوان داده حساس نیز نیازمند قانون‌گذاری است. ر.ک. حقوق فناوری‌های نوظهور در ایران و حریم خصوصی بیومتریک در ایران.

پرسش‌های متداول

گزارش سازمان ملل چه زمانی منتشر و ارائه شد؟

گزارش A/81/351 مورخ ۲۷ اوت ۲۰۲۶ است و در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ به کمیته سوم مجمع عمومی ارائه شد.

آیا این گزارش برای دولت‌ها الزام‌آور است؟

خیر؛ توصیه‌های دبیرکل الزام‌آور نیستند و جدول زمانی ندارند، اما می‌توانند مبنای قطعنامه‌های بعدی باشند.

مهم‌ترین توصیه چیست؟

ممنوعیت استفاده اجباری یا قهری از نوروتکنولوژی در نظام عدالت، از جمله دروغ‌سنجی مغزی و ادعای خواندن افکار.

آیا دروغ‌سنجی مغزی در دادگاه‌ها پذیرفته می‌شود؟

طبق گزارش، هیچ روشی پذیرش عمومی پیدا نکرده و یک دادگاه تجدیدنظر فدرال آمریکا در ۲۰۱۲ کنار گذاشتن دلیل fMRI را تأیید کرده است.

داده دستگاه‌های پوشیدنی چه خطری دارد؟

ممکن است بدون توجه به حساسیت آن در اختیار دولت قرار گیرد یا به‌عنوان دلیل در دادرسی ارائه شود.

جمع‌بندی

گزارش A/81/351 نخستین سند جامع سازمان ملل درباره نوروتکنولوژی در دادرسی است و پیام آن روشن است: ممنوعیت استفاده قهری، رضایت سخت‌گیرانه، اعتبارسنجی علمی دلیل و حمایت ویژه از داده عصبی. نظام‌های حقوقی، از جمله ایران، فرصت دارند پیش از ورود این ابزارها به اتاق بازجویی، قواعد لازم را وضع کنند. برای مشاوره با کارشناسان آرتیلا در تماس باشید.

منابع

• https://news.un.org/en/story/2026/10/1168609
• https://insidebci.com/policy/2026-10-11-un-secretary-general-guterres-neurotechnology-justice-report-coercive-use-ban-neural-data/