آیین‌نامه‌های قانون ملی توسعه هوش مصنوعی: چه مقرراتی در راه است؟

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

آیین‌نامه‌های قانون ملی توسعه هوش مصنوعی مجموعه مقررات اجرایی (آیین‌نامه، دستورالعمل و اساسنامه) هستند که قانون ملی توسعه هوش مصنوعی، تهیه و تصویب آن‌ها را ظرف سه تا شش ماه پس از لازم‌الاجرا شدن قانون، بر عهده نهادهای مختلف دولتی گذاشته است. این قانون در جلسه علنی ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ مجلس تصویب شد، در ۴ شهریور ۱۴۰۵ به تأیید شورای نگهبان رسید و طبق گزارش‌های رسمی خبری در ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ برای اجرا ابلاغ شد. خود قانون در ۱۲ ماده و ۸ تبصره، بیشتر «چارچوب» را تعیین کرده و جزئیات مهمی مانند سطح‌بندی مخاطره سامانه‌ها و الزامات امنیتی را به همین آیین‌نامه‌ها سپرده است.

چرا آیین‌نامه‌ها از خود قانون مهم‌ترند؟

برای یک استارتاپ، توسعه‌دهنده مدل زبانی یا شرکتی که از هوش مصنوعی در خدمات خود استفاده می‌کند، پرسش‌های عملی این‌هاست: آیا سامانه من «پرمخاطره» محسوب می‌شود؟ باید گواهی امنیت بگیرم؟ به داده‌های دولتی چطور دسترسی پیدا کنم؟ یارانه پردازشی به چه کسی تعلق می‌گیرد؟ پاسخ تقریباً همه این پرسش‌ها در قانون نیامده و به مقررات اجرایی موکول شده است. بنابراین تا زمانی که این آیین‌نامه‌ها تصویب و منتشر نشده‌اند، بخش بزرگی از قانون عملاً اجرا نمی‌شود.

از چه زمانی مهلت‌ها شروع می‌شود؟

همه مهلت‌های قانون از «لازم‌الاجرا شدن» قانون محاسبه می‌شود، نه از تاریخ تصویب. طبق ماده ۲ قانون مدنی، قوانین ۱۵ روز پس از انتشار در روزنامه رسمی در سراسر کشور لازم‌الاجراست، مگر آنکه در خود قانون ترتیب دیگری پیش‌بینی شده باشد. تاریخ دقیق انتشار این قانون در روزنامه رسمی را در زمان نگارش تأیید نکرده‌ایم؛ بنابراین تاریخ‌های پایانی مهلت‌ها باید پس از کنترل روزنامه رسمی محاسبه شود.

فهرست مقررات اجرایی پیش‌بینی‌شده

۱. اساسنامه سازمان ملی هوش مصنوعی (ماده ۲)

قانون، «سازمان ملی هوش مصنوعی» را به‌عنوان سازمانی مستقل ذیل رئیس‌جمهور و دبیرخانه شورای ملی راهبری هوش مصنوعی تشکیل می‌دهد. طبق تبصره ۲ ماده ۲، سازمان باید ظرف سه ماه اساسنامه خود را با همکاری معاونت علمی، سازمان اداری و استخدامی، سازمان برنامه و بودجه و چند وزارتخانه تدوین کند و به تصویب هیئت وزیران برساند.

۲. دستورالعمل زیرساخت و یارانه پردازشی (تبصره ۱ ماده ۶)

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات مکلف است ظرف سه ماه دستورالعمل اشتراک‌گذاری و تجمیع ظرفیت‌های پردازشی، تأمین تجهیزات، اعطای یارانه خدمات پردازشی و حمایت از تشکیل کاروران (اپراتورهای) پردازشی را تدوین و به تصویب هیئت وزیران برساند. این مقرره برای شرکت‌هایی که به GPU و توان پردازشی نیاز دارند، احتمالاً مهم‌ترین سند اقتصادی خواهد بود.

۳. آیین‌نامه امنیت و سطح‌بندی مخاطره (تبصره ماده ۷)

ماده ۷ «مرکز ارزیابی و تأیید امنیت سامانه‌های هوش مصنوعی» را مکلف می‌کند مصادیق سطوح مخاطره را تعیین کند، سامانه‌های داخلی و خارجی را در بازه‌های شش‌ماهه ارزیابی کند، به آزمایشگاه‌های مرجع گواهی دهد و محیط‌های آزمون ایجاد کند. قانون در بند «ح» ماده ۱، سطوح مخاطره را به کم‌مخاطره، مخاطره محدود، پرمخاطره و بسیار پرمخاطره تقسیم کرده است. آیین‌نامه اجرایی این ماده باید ظرف شش ماه توسط سازمان ملی هوش مصنوعی با همکاری سازمان پدافند غیرعامل، مرکز افتا، وزارت ارتباطات، پلیس فتا، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مرکز ملی فضای مجازی تهیه و به تصویب هیئت وزیران برسد.

۴. مقررات نیروی انسانی (ماده ۸)

• دستورالعمل حمایت از دانشجویان تحصیلات تکمیلی رشته‌های مرتبط: سه ماه.
• آیین‌نامه جذب و حمایت از متخصصان هوش مصنوعی در داخل و خارج کشور، توسط بنیاد ملی نخبگان: شش ماه، با تصویب هیئت وزیران.
• دستورالعمل آموزش فنی و حرفه‌ای صنایع وابسته به هوش مصنوعی، توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی: شش ماه.

۵. دستورالعمل بازارگاه ملی هوش مصنوعی و کاروران داده (بند ب ماده ۹)

وزارت ارتباطات با همکاری سازمان ملی هوش مصنوعی باید «بازارگاه ملی هوش مصنوعی» و کاروران بخشی داده را برای عرضه داده‌های بخش عمومی و محصولات و خدمات هوش مصنوعی ایجاد کند و دستورالعمل آن را ظرف شش ماه تدوین کند.

نکته مورد تردید: متن‌هایی از قانون که در پایگاه‌های حقوقی و خبری منتشر شده و ما بررسی کردیم، مرجع تصویب این دستورالعمل را شورای اجرایی فناوری اطلاعات ذکر می‌کنند. با این حال، برخی منابع و خلاصه‌ها آن را با دستورالعمل‌هایی که به تصویب هیئت وزیران می‌رسند یکی دانسته‌اند. تا تطبیق با متن منتشرشده در روزنامه رسمی، این نکته را قطعی تلقی نکنید.

۶. دستورالعمل کاربست هوش مصنوعی در خدمات عمومی (بند پ ماده ۹)

کارگروهی مشترک از سازمان ملی هوش مصنوعی، سازمان اداری و استخدامی، سازمان برنامه و بودجه و وزارت ارتباطات باید ظرف سه ماه دستورالعمل استفاده از هوش مصنوعی برای افزایش بهره‌وری و کاهش زمان ارائه خدمات عمومی را تهیه و به تصویب شورای ملی راهبری هوش مصنوعی برساند.

۷. اساسنامه صندوق ملی توسعه هوش مصنوعی (بند الف ماده ۱۱)

صندوق ملی توسعه هوش مصنوعی با سرمایه اولیه یکصد هزار میلیارد ریال (طی بودجه‌های ۱۴۰۵ تا ۱۴۰۷) تشکیل می‌شود و اساسنامه آن باید ظرف سه ماه با پیشنهاد سازمان ملی هوش مصنوعی به تصویب هیئت وزیران برسد. صندوق نوآوری و شکوفایی نیز مکلف شده سالانه حداقل ۲۵ درصد منابع خود را به این صندوق اختصاص دهد.

۸. تعرفه تبادل داده (بند ت ماده ۹)

قیمت‌گذاری قراردادهای تبادل داده دستگاه‌های اجرایی با اشخاص متقاضی، توسط کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات تعیین می‌شود.

جدول خلاصه

مقرره	تهیه‌کننده اصلی	مهلت	مرجع تصویب
اساسنامه سازمان	سازمان ملی هوش مصنوعی	۳ ماه	هیئت وزیران
دستورالعمل پردازش و یارانه	وزارت ارتباطات	۳ ماه	هیئت وزیران
آیین‌نامه امنیت و مخاطره	سازمان ملی هوش مصنوعی	۶ ماه	هیئت وزیران
آیین‌نامه جذب متخصصان	بنیاد ملی نخبگان	۶ ماه	هیئت وزیران
دستورالعمل بازارگاه ملی	وزارت ارتباطات	۶ ماه	شورای اجرایی فناوری اطلاعات (نیازمند تطبیق با متن رسمی)
دستورالعمل خدمات عمومی	کارگروه مشترک	۳ ماه	شورای ملی راهبری
اساسنامه صندوق	سازمان ملی هوش مصنوعی	۳ ماه	هیئت وزیران

این قانون چه چیزهایی را تنظیم نمی‌کند؟

قانون ملی توسعه هوش مصنوعی یک قانون «توسعه‌ای و نهادساز» است، نه قانون جامع مسئولیت. موضوعاتی مانند مسئولیت مدنی خطای هوش مصنوعی در پزشکی، کپی‌رایت داده‌های آموزشی یا مسئولیت پلتفرم‌ها در آن حکم مستقیم ندارند و تنها تدوین اسناد مربوط به «حقوق و مسئولیت‌های مدنی و کیفری» در بند «پ» ماده ۴ پیش‌بینی شده است. همچنین طبق بند «پ» ماده ۱۲، دستگاه‌های دارای مأموریت نظامی، دفاعی و امنیتی از شمول تکالیف قانون مستثنا هستند. مقایسه این رویکرد با قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا نشان می‌دهد ایران فعلاً به‌جای فهرست تکالیف دقیق برای ارائه‌دهندگان، بر نهادسازی و تأمین مالی تمرکز کرده است.

کسب‌وکارها از امروز چه کنند؟

1. سامانه‌های هوش مصنوعی خود را فهرست و کاربرد هرکدام را مستند کنید تا هنگام انتشار معیارهای سطح‌بندی مخاطره آماده باشید.
2. منشأ داده‌ها و رعایت حریم خصوصی را مستند کنید؛ ارزیابی‌های ماده ۷ به حریم خصوصی و حقوق شهروندی اشاره دارند.
3. انتشار آیین‌نامه‌ها را دنبال کنید؛ آرتیلا تحولات این حوزه را در وبلاگ آرتیلا پوشش می‌دهد.

نکات کلیدی

• قانون ملی توسعه هوش مصنوعی در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ در مجلس تصویب و در ۴ شهریور ۱۴۰۵ تأیید شورای نگهبان را گرفت.
• بیشتر جزئیات اجرایی این قانون به آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌هایی با مهلت سه تا شش ماه سپرده شده است.
• مهلت‌های قانون از تاریخ لازم‌الاجرا شدن محاسبه می‌شود، که طبق ماده ۲ قانون مدنی معمولاً ۱۵ روز پس از انتشار در روزنامه رسمی است.
• سطح‌بندی مخاطره سامانه‌ها و الزامات امنیتی در آیین‌نامه اجرایی ماده ۷ با تصویب هیئت وزیران مشخص می‌شود.
• مرجع تصویب دستورالعمل بازارگاه ملی هوش مصنوعی باید با متن رسمی قانون تطبیق داده شود.

سوالات متداول

قانون ملی توسعه هوش مصنوعی از چه زمانی اجرا می‌شود؟

اصولاً ۱۵ روز پس از انتشار در روزنامه رسمی لازم‌الاجرا می‌شود، اما بسیاری از احکام آن تا تصویب آیین‌نامه‌ها عملاً قابل اجرا نیستند.

آیا این قانون برای استفاده از ChatGPT محدودیت گذاشته است؟

قانون مستقیماً سرویس خاصی را ممنوع نکرده است، اما ارزیابی دوره‌ای سامانه‌های داخلی و خارجی بر اساس سطح مخاطره را پیش‌بینی کرده که نتیجه آن به آیین‌نامه ماده ۷ بستگی دارد.

چه کسی سطح مخاطره سامانه‌های هوش مصنوعی را تعیین می‌کند؟

مرکز ارزیابی و تأیید امنیت سامانه‌های هوش مصنوعی، در چارچوب آیین‌نامه‌ای که سازمان ملی هوش مصنوعی تهیه و هیئت وزیران تصویب می‌کند.

آیا شرکت‌های خصوصی می‌توانند از یارانه پردازشی استفاده کنند؟

قانون حمایت از کاروران و کسب‌وکارهای نوپای خدمات پردازشی را پیش‌بینی کرده، اما شرایط دقیق در دستورالعمل وزارت ارتباطات مشخص خواهد شد.

آیا آیین‌نامه‌ها تاکنون تصویب شده‌اند؟

در زمان نگارش این مقاله (مهر ۱۴۰۵) اطلاعی از تصویب نهایی آن‌ها نداریم و با توجه به ابلاغ قانون در شهریور ۱۴۰۵، مهلت‌ها هنوز به پایان نرسیده است.