رمزریال (ریال دیجیتال) چیست؟ وضعیت حقوقی و مراحل اجرا

این مقاله در حال بازبینی حقوقی است.

تعریف: رمزریال یا «ریال دیجیتال» شکل دیجیتال پول ملی ایران است که بانک مرکزی منتشر می‌کند و از نظر ماهیت، معادل اسکناس الکترونیکی و بدهی مستقیم بانک مرکزی است؛ برخلاف رمزارزهایی مانند بیت‌کوین که ناشر مرکزی ندارند. در ادبیات بین‌المللی به این نوع پول، «پول دیجیتال بانک مرکزی» (CBDC) گفته می‌شود. طبق اطلاعیه‌های بانک مرکزی، اجرای پیش‌آزمایشی آن از ابتدای ۱۴۰۱ آغاز شد و از تیر ۱۴۰۳ در جزیره کیش وارد مرحله گسترده آزمایشی شد.

بسیاری از کاربران «رمزریال» را با رمزارز اشتباه می‌گیرند یا آن را جایگزین حساب بانکی می‌دانند. این مقاله توضیح می‌دهد رمزریال چیست، چه جایگاهی در مقررات ایران دارد، تا کجا اجرا شده و چه پرسش‌های حقوقی درباره آن مطرح است. برای مقررات رمزارز، مقاله حقوق بلاک‌چین را ببینید.

رمزریال با رمزارز و پول بانکی چه تفاوتی دارد؟

ویژگی	رمزریال	رمزارز (مانند بیت‌کوین)	موجودی حساب بانکی
ناشر	بانک مرکزی	بدون ناشر مرکزی	بانک تجاری
ماهیت	بدهی بانک مرکزی، معادل اسکناس	دارایی رمزنگاری‌شده	بدهی بانک تجاری به سپرده‌گذار
ارزش	برابر با ریال	شناور	برابر با ریال
استفاده در پرداخت داخلی	مجاز (در محدوده اجرای طرح)	طبق مصوبه ۱۳۹۸ هیئت وزیران مجاز نیست	مجاز

بیان قابل نقل: رمزریال رمزارز نیست؛ شکل دیجیتال اسکناس است که بانک مرکزی منتشر می‌کند و ارزش آن همواره با ریال برابر است.

مراحل اجرا

بر اساس اطلاعیه‌های روابط عمومی بانک مرکزی و گزارش‌های رسانه‌ای:

1. ۱۴۰۰: طراحی پروژه پس از اخذ مجوز شورای پول و اعتبار در دستور کار بانک مرکزی قرار گرفت.
2. ابتدای ۱۴۰۱: اجرای فاز پیش‌آزمایشی آغاز شد.
3. شهریور ۱۴۰۱: نخستین انتشار رسمی ریال دیجیتال توسط هیئت نظارت بر اندوخته اسکناس انجام شد و از طریق دو بانک عامل و با جامعه کاربری کنترل‌شده بهره‌برداری شد.
4. آبان ۱۴۰۱: بانک مرکزی پیش‌نویس سند پروژه ریال دیجیتال (نسخه ۲-۲) را به‌طور رسمی منتشر کرد.
5. خرداد ۱۴۰۲: فاز آزمایشی محدود آغاز شد.
6. تیر ۱۴۰۳: طرح با مشارکت بانک‌های ملت و تجارت در جزیره کیش وارد مرحله گسترده آزمایشی با امکان بهره‌برداری عمومی شد؛ کاربران می‌توانند با اسکن بارکد از کیف پول ریال دیجیتال خرید یا انتقال وجه انجام دهند.
7. تیر ۱۴۰۴: به گزارش صدای بورس، بانک مرکزی اعلام کرد قصد دارد پروژه را در همان سال به‌طور کامل عملیاتی کند. طبق همین گزارش، ریال دیجیتال برای تراکنش‌های خرد داخلی طراحی شده و استفاده از آن به داخل کشور محدود است.

تا زمان نگارش این مقاله (مهر ۱۴۰۵)، در منابعی که بررسی کردیم، گزارشی از اجرای سراسری و عمومی رمزریال در کل کشور منتشر نشده است.

جایگاه رمزریال در مقررات ایران

نظام‌نامه رمزارز (۱۴۰۳)

«نظام‌نامه رمزارز اعم از ایجاد رمزارز ملی و ساماندهی کاربری رمزارزهای جهان‌روا» که در ۱۹ دی ۱۴۰۳ به تصویب کمیسیون عالی تنظیم مقررات فضای مجازی رسید، «رمزپول» را به معنای پول رقومی بانک مرکزی (CBDC) تعریف کرده و تنظیم‌گری رمزپول و ابزار پرداخت را بر عهده بانک مرکزی گذاشته است.

دستورالعمل کارگزاران رمزپول

در دستورالعمل بانک مرکزی درباره کارگزاران رمزپول، تعریف «رمزپول» کلیه توکن‌های معاملاتی را به استثنای پول دیجیتال بانک مرکزی در بر می‌گیرد. یعنی رمزریال از شمول قواعد کارگزاران رمزپول خارج است.

معافیت از مالیات عایدی سرمایه

ماده ۱۲ قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی (۱۴۰۴)، که ماده ۴۶ را به قانون مالیات‌های مستقیم الحاق کرده، انتقال انواع رمزدارایی، رمزپول و رمزارز را مشمول مالیات بر عایدی سرمایه دانسته، اما رمزریال را صراحتاً استثنا کرده است. منطق این استثنا روشن است: ارزش رمزریال با ریال برابر است و عایدی ناشی از نوسان ندارد.

بیان قابل نقل: قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی، رمزریال را صراحتاً از مالیات عایدی سرمایه رمزدارایی‌ها مستثنا کرده است.

پرسش‌های حقوقی مهم

حریم خصوصی تراکنش‌ها

اسکناس کاغذی ناشناس است، اما پول دیجیتال بانک مرکزی می‌تواند ردپای دیجیتال داشته باشد. اینکه چه نهادی، با چه مجوزی و تا چه مدت به داده‌های تراکنش دسترسی دارد، از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره هر CBDC است. ایران قانون جامع حفاظت از داده‌های شخصی ندارد؛ بنابراین شفافیت سیاست‌های داده بانک مرکزی و بانک‌های عامل اهمیت مضاعف دارد. مقاله حریم خصوصی بیومتریک را درباره چارچوب فعلی حریم خصوصی ببینید.

مسئولیت در صورت خطا یا سرقت

اگر کیف پول رمزریال به دلیل نقص فنی یا سرقت گوشی از دسترس خارج شود، مسئولیت میان کاربر، بانک عامل و بانک مرکزی چگونه تقسیم می‌شود؟ پاسخ را شرایط و ضوابط کیف پول و قواعد عمومی مسئولیت تعیین می‌کند. پیش از استفاده، این شرایط را بخوانید.

برنامه‌پذیری پول

پول دیجیتال از نظر فنی می‌تواند «برنامه‌پذیر» باشد؛ یعنی محدودیت‌هایی مانند سقف، محل یا نوع خرید روی آن اعمال شود. هرگونه محدودسازی از این دست باید مبنای قانونی روشن داشته باشد.

نسبت رمزریال با پول نقد و حساب بانکی

از منظر حقوقی، مهم است بدانیم رمزریال قرار است جایگزین اسکناس شود یا مکمل آن. تا زمانی که مقررات مشخصی درباره الزام پذیرش رمزریال از سوی فروشندگان یا حذف اسکناس منتشر نشده، رمزریال یک ابزار پرداخت اختیاری در کنار پول نقد، کارت بانکی و سایر روش‌هاست. همچنین چون رمزریال بدهی مستقیم بانک مرکزی است، ریسک ورشکستگی بانک تجاری متوجه آن نیست؛ اما بانک عامل در ارائه کیف پول، احراز هویت و پشتیبانی نقش دارد و در حدود قرارداد خود با کاربر مسئول است.

پرسش‌هایی که مقررات آینده باید پاسخ دهد

• سقف نگهداری و تراکنش رمزریال برای هر کاربر چقدر است و با چه مصوبه‌ای تعیین می‌شود؟
• آیا امکان پرداخت برون‌خط (بدون اینترنت) وجود دارد و ریسک پرداخت تکراری با چه کسی است؟
• داده‌های تراکنش چه مدت نگهداری می‌شود و چه مراجعی، با چه دستوری، به آن دسترسی دارند؟
• در صورت فوت دارنده، موجودی کیف پول چگونه به وراث منتقل می‌شود؟ مقاله ارث رمزارز را ببینید.

رمزریال و رمزارز ملی: یک اشتباه رایج

گاهی رمزریال با ایده «رمزارز ملی» یا توکن‌های مبتنی بر طلا اشتباه گرفته می‌شود. طبق نظام‌نامه رمزارز، رمزدارایی‌های مبتنی بر شمش یا مسکوک طلا نیز زیر نظر بانک مرکزی تنظیم‌گری می‌شوند، اما این توکن‌ها با رمزریال، که معادل اسکناس است، تفاوت ماهوی دارند.

توصیه‌های عملی

1. فقط از کیف پول‌های رسمی بانک‌های عامل استفاده کنید؛ هیچ «فروش رمزریال» خارج از این مسیر معتبر نیست.
2. رمزریال را با رمزارزهای سرمایه‌گذاری اشتباه نگیرید؛ ارزش آن افزایش نمی‌یابد.
3. شرایط استفاده و سیاست داده کیف پول را بخوانید.
4. از کلاهبرداری‌هایی که با نام «رمزارز ملی» یا «پیش‌فروش رمزریال» تبلیغ می‌شوند، دوری کنید و آن‌ها را به پلیس فتا گزارش دهید.

برای پرسش‌های حقوقی درباره دارایی‌های دیجیتال، از دستیار هوش مصنوعی حقوقی آرتیلا یا مشاوره با وکلای متخصص استفاده کنید.

پرسش‌های متداول

رمزریال چیست؟

رمزریال یا ریال دیجیتال، شکل دیجیتال پول ملی است که بانک مرکزی منتشر می‌کند و ماهیتی معادل اسکناس دارد؛ ارزش آن همواره برابر با ریال است.

آیا رمزریال همان رمزارز است؟

خیر. رمزارزها ناشر مرکزی ندارند و ارزششان شناور است، در حالی که رمزریال بدهی بانک مرکزی و هم‌ارز ریال است.

رمزریال در کجا قابل استفاده است؟

طبق اطلاعیه بانک مرکزی، از تیر ۱۴۰۳ مرحله گسترده آزمایشی با مشارکت بانک‌های ملت و تجارت در جزیره کیش آغاز شد. گزارشی از اجرای سراسری تا مهر ۱۴۰۵ نیافتیم.

آیا به رمزریال مالیات تعلق می‌گیرد؟

قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی، رمزریال را صراحتاً از شمول مالیات عایدی سرمایه رمزدارایی‌ها مستثنا کرده است.

چه نهادی رمزریال را تنظیم‌گری می‌کند؟

بانک مرکزی. نظام‌نامه رمزارز ۱۴۰۳ تنظیم‌گری رمزپول و ابزار پرداخت را بر عهده بانک مرکزی گذاشته است.

جمع‌بندی

رمزریال تلاش بانک مرکزی برای دیجیتال کردن اسکناس است و جایگاه آن در مقررات ایران، از نظام‌نامه رمزارز تا قانون مالیات بر سوداگری، از رمزارزها متمایز شده است. اجرای آن پس از چند سال هنوز در مرحله آزمایشی است و پرسش‌های حریم خصوصی و مسئولیت، نیازمند پاسخ‌های قانونی روشن‌تری است. این مقاله جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی نیست.

منابع

• ایستنا، «ریال دیجیتال از تیر ماه ۱۴۰۳ در کیش عملیاتی می‌شود» (به نقل از روابط عمومی بانک مرکزی): https://ictna.ir/id/168242/
• ارزدیجیتال، «پیش‌نویس سند پروژه ریال دیجیتال به‌طور رسمی توسط بانک مرکزی منتشر شد» (آبان ۱۴۰۱): https://arzdigital.com/blog/digital-rial-official-document/
• صدای بورس، «فاز اجرایی ریال دیجیتال کلید خورد» (۳۰ تیر ۱۴۰۴): https://www.sedayebourse.ir/news/530207
• پیوست، «سند ساماندهی رمزدارایی‌ها مصوب شورای عالی فضای مجازی منتشر شد»: https://peivast.com/p/220112
• بانک مرکزی، دستورالعمل کارگزاران رمزپول: https://cbi.ir/showitem/33396.aspx
• ماده ۱۲ قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی (ماده ۴۶ ق.م.م)، راوی حساب: https://ravihesab.com/rules/sodagari-law/made12
• تصویب‌نامه هیئت وزیران درباره رمزارزها (۱۳۹۸): https://vakilmaliyati.com/tax/1398-05-1358144-ت55637هـتصویب-نامه-و-تصمیم-نامه-تصویب/