مبحث اول: تعاریف ماده1ـ اصطلاحات و عبارات به کار رفته در این شیوه‌نامه به شرح زیر تعریف می‌شود: ۱ـ قانون: قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست مصوب ۰۶/۰۸/۱۳۹۲ ۲ـ آیین‌ نامه اجرایی: آیین‌ نامه اجرایی قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست مصوب ۲۰/۰۴/۱۳۹۴ با اصلاحات بعدی ۳ـ سازمان: سازمان بهزیستی کشور ۴ـ بهزیستی استان: اداره کل بهزیستی استان ۵ ـ بهزیستی شهرستان: اداره بهزیستی شهرستان ۶ ـ مؤسسه: شخص حقوقی اعم از مرکز، انجمن یا مؤسسه که در اجرای ماده۳۶ قانون، دارای پروانه تأسیس از سازمان بوده و موضوع فعالیت آن حمایت و مراقبت از کودکان و نوجوانان بی­‌سرپرست و بدسرپرست می‌باشد. ۷ـ مؤسسه مراقبتی: مؤسسه­ای که طبق ماده۳۶ قانون، با مجوز سازمان تأسیس و عهده­دار نگهداری شبانه­روزی کودکان و نوجوانان بی­‌سرپرست و بدسرپرست با تفکیک جنس، سن یا وضعیت سلامت در محیط مشترک می‌باشد. ۸ ـ مؤسسه مراقبت خانواده محور: مؤسسه­ای که طبق ماده۳۶ قانون، با مجوز سازمان تأسیس و مدیریت و نظارت بر نگهداری و مراقبت از کودکان و نوجوانان بی­‌سرپرست و بدسرپرست را در خانواده‌ها بر عهده دارد. ۹ ـ کودک و نوجوان: هر فرد تا ۱۸ سال تمام شمسی موضوع بندهای الف، ب، ج و د ماده ۸ قانون. ۱۰ ـ کودک و نوجوان دارای شرایط ویژه: کودک و نوجوانی که به جهت داشتن معلولیت، ابتلا به بیماری­های نیازمند پیگیری درمان که هر سال از سوی سازمان تعیین می­شوند، بروز حادثه یا آسیب برای وی، سابقه مصرف مواد اعتیادآور یا موارد خاص دیگر با تشخیص کارگروه استان، در شرایط ویژه قرار گرفته و نیازمند خدمات ویژۀ حمایتی است. ۱۱ـ خانواده زیستی: پدر و مادری که کودک و نوجوان از آنان متولد شده­است؛ اعم از این­که از نظر ژنتیکی به آنان منسوب باشد یا حاصل لقاح مصنوعی موضوع قانون نحوه اهدای جنین به زوجین نابارور مصوّب ۲۹/۰۴/۱۳۸۲ باشد. جد پدری یا وصی منصوب از ناحیه ولی قهری در مواردی که به موجب قانون، جایگزین پدر یا والدین می­شوند، در حکم خانواده زیستی هستند. ۱۲ـ خانواده میزبان: خانواده‌‌ای که کودک و نوجوان را بهزیستی رأساً یا از طریق مؤسسه مراقبت خانواده محور و در قالب مراقبت موقت به آن می­سپارد. ۱۳ ـ خانواده جایگزین: خانواده­ای که کودک و نوجوان با تصمیم دادگاه صالح، در قالب سرپرستی (فرزندخواندگی)، قیمومت یا امین موقت به آن سپرده می­‌شود. ۱۴ـ مرکز نگهداری: مرکز دولتی یا غیردولتی تحت نظارت بهزیستی مانند مرکز مداخله در بحران، مرکز شبه­خانواده، مرکز توانبخشی و خانه سلامت که کودکان و نوجوانان به تفکیک جنس، سن و یا وضعیت سلامت تا زمان بازپیوند، سپردن به خانواده میزبان، یا واگذاری به خانواده جایگزین در آن نگهداری می­شوند. ۱۵ـ مراقبت موقت: نگهداری و پرورش کودک و نوجوان در خانواده میزبان از زمان سپرده شدن تا بازپیوند یا واگذاری به خانواده دیگر یا سپردن به مرکز نگهداری. ۱۶ـ راهنمای مراقبت: مجموعه مدوّن و جامع از اصول، استانداردها و اقدامات لازم برای تربیت و توانمندسازی کودک و نوجوان که توسط سازمان بهزیستی تدوین و منتشر شده است. ۱۷ـ برنامه مراقبت: برنامه­ای که بر اساس راهنمای مراقبت با توجه به نیازهای فردی هر کودک و نوجوان حسب مورد توسط کارشناس بهزیستی یا مددکار اجتماعی مؤسسه مراقبت خانواده محور و با همکاری خانواده میزبان تهیه می‌شود. ۱۸ـ بازپیوند: فرایند بازگرداندن کودک و نوجوان تحت مراقبت موقت به خانواده زیستی. ۱۹ ـ کارگروه استان: کارگروه مراقبت ازکودکان و نوجوانان در اداره کل بهزیستی استان که به ریاست مدیرکل استان، دبیری معاون سلامت اجتماعی استان و عضویت کارشناس مسئول مراقبت فرزندان در خانواده جایگزین و فرزندخواندگی، کارشناس مسئول مراقبت و توانمندسازی کودک و نوجوان در مراکز نگهداری و فرزندان مستقل، کارشناس حقوقی، رئیس اداره حراست استان و حسب مورد سایر اشخاص حقیقی و حقوقی مرتبط تشکیل می‌شود. ۲۰ـ کارگروه شهرستان: کارگروه مراقبت­ از کودکان و نوجوانان در اداره بهزیستی شهرستان که از رئیس اداره بهزیستی شهرستان، معاون اجتماعی یا کارشناس مسئول امور اجتماعی و کارشناس امور اجتماعی تشکیل می­‌شود.

ماده2ـ تمامی کودکان و نوجوانان تا ۱۸ سال تمام شمسی موضوع ماده ۸ قانون که به تصمیم مرجع قضایی صالح، نگهداری آنان به بهزیستی سپرده­ شده­است، مشمول این شیوه­‌نامه می‌باشند.

مبحث دوم: اهداف و اصول ماده3ـ هدف از مراقبت موقت، تأمین شرایط بهتر برای رشد و تربیت کودک و نوجوان در خانواده ­و بهبود فرایند بازپیوند یا واگذاری سرپرستی وی به خانواده جایگزین می‌باشد.

ماده4ـ در راستای اصل عدم تبعیض نسبت به کودک و نوجوان، رعایت موارد زیر الزامی است: ۱ـ تمامی کودکان و نوجوانان باید خدمات برابر و بدون تبعیض ناروا از حیث جنس، رنگ، نژاد، زبان، مذهب، سلامت، ملیت، قومیت، وضعیت خانوادگی و نظایر آن دریافت کنند. ۲ـ کودکان و نوجوانان برای تشخیص نابرابر­ی­هایی که منجر به افزایش آسیب­پذیری آنان و کاهش دسترسی به فرصت­های برابر می­‌شود و اتخاذ موضع مناسب در برابر آنها، باید آموزش ببینند. ۳ـ کودکان و نوجوانانی که به جهت شرایط ویژه، از خدمات و فرصت­ها محروم شده­اند، باید مورد حمایت ویژه قرار گیرند تا در موقعیت برابر با دیگر کودکان و نوجوانان قرار گیرند.

ماده5 ـ در راستای اصل مصالح عالیه کودک و نوجوان، رعایت موارد زیر الزامی است: ۱ـ آثار و پیامدهای تصمیمات و مداخلات تخصصی بر سرنوشت کودک و نوجوان و وضعیت وی در نظر گرفته شده و به گونه­­ای تصمیم­گیری شود که دارای کمترین عواقب منفی بر وضعیت کودک و نوجوان باشد. ۲ـ تفاهم، تعامل و همکاری نزدیک با سایر متخصصان در بهزیستی و کارشناسان و مددکاران سایر دستگاه‌های اجرایی و نهادهای مردمی و مؤسسات، جهت اتخاذ بهترین تصمیم برای کودک و نوجوان وجود داشته باشد. ۳ـ در انتخاب خدمات حمایتی، هماهنگی و همسویی و عدم تناقض آنها مورد توجه باشد. ۴ـ احترام به استقلال دیدگاه‌ها و خواسته‌های کودک و نوجوان و ایجاد توازن بین آنها و مصالح عالیه وی الزامی است. ۵ ـ اولویت بخشی به مصالح عالیه کودک و نوجوان، باید در حد مقدور با جلب نظر کودک و نوجوان و یا توجیه وی صورت پذیرد.

ماده6 ـ در راستای اصل توجه به رشد و تکامل کودک و نوجوان، رعایت موارد زیر الزامی است: ۱ـ سطح رشد و تکامل کودک و نوجوان از حیث جسمی، عقلی، شناختی، رفتاری، اخلاقی، عاطفی و اجتماعی برای دریافت و درک اطلاعات مربوط به مراقبت­ها و فهم فواید و عواقب آن، انتخاب و تصمیم­گیری آگاهانه و داوطلبانه در مورد نوع مراقبت و مداخله بررسی، احراز و به رسمیت شناخته شود. ۲ ـ هرگونه مراقبت و مداخله، ارائه اطلاعات و خدمات و کسب رضایت کودک و نوجوان با سطح رشد و تکامل وی مناسب­‌سازی شود. ۳ـ زمینه رشد و تکامل کودک و نوجوان، خصوصاً کودک و نوجوان دارای شرایط ویژه، فراهم و نیازهای آنان تأمین شود.

ماده7ـ در راستای اصل مشارکت کودک و نوجوان، رعایت موارد زیر الزامی است: ۱ـ ارائه اطلاعات و خدمات به کودک و نوجوان، با رعایت ملاحظات فرهنگی و اجتماعی و مناسب­سازی روش­های ارتباطی و بهره‌گیری از ابزارهای مناسب صوتی، تصویری، بازی­، اسباب بازی و امثال آنها انجام شود. ۲ـ مشارکت آگاهانه و داوطلبانه هر کودک و نوجوان با توجه به سطح رشد و تکامل و مهارت­های کلامی و زمینه اجتماعی و فرهنگی­اش جلب شود. ۳ـ در مواردی که امکان به­کارگیری دیدگاه و نظرات کودک و نوجوان وجود ندارد، با ادبیات و روش مناسب به وی توضیح داده­شود. ۴ـ کودک و نوجوان دارای توانایی برقراری ارتباط باید به یک نفرکارشناس مرتبط سازمان بهزیستی و یا مددکار اجتماعی مؤسسه دسترسی مناسب داشته باشد و بتواند نظرات، نیازها و مسائلش را با او در میان بگذارد.

ماده8 ـ در راستای اصل مشارکت خانواده در مراقبت از کودک و نوجوان، رعایت موارد زیر الزامی است: ۱ـ تمرکز اصلی بر توان­افزایی خانواده برای نگهداری و مراقبت از کودک و نوجوانان در بستر خانواده باشد. ۲ـ احساس امنیت و اعتماد به خانواده را در کودک و نوجوان بازیابی و از قراردادن کودک و خانواده در برابر هم خودداری شود. ۳ ـ والدین و سرپرستان را در والدگری مثبت، بهبود رابطه با کودک و نوجوان و تقویت مهارت­های اساسی زندگی برای عملکرد سالم خانواده یاری کرد. ۴ـ مشارکت خانواده در مداخلات و فرآیند درمانی جهت التیام آسیب و رفع خطر ناشی از سوء رفتار و بی­توجهی و سهل انگاری، ارتقای رشد و تکامل طفل و نوجوان و ملاحظات تخصصی مددکاری جلب شود. ۵ ـ ارتباط با خانواده همراه با ایجاد فضای امن و همدلانه، بدون پیش داوری، توام با پذیرش صادقانه و احترام به آنان، ایجاد انگیزش در خانواده، درک مشکلات و شرایطی که بر والدگری آنان تأثیر گذاشته و شرح دقیق هدف و فرایند مداخله باشد.

ماده9ـ در راستای اصل محرمانگی و حفظ حریم خصوصی کودک و نوجوان، رعایت موارد زیر الزامی است: ۱ـ با کودک و نوجوان تا حد امکان به تنهایی و جدا از اعضای خانواده و در فضایی دوستدار کودک مصاحبه شود. ۲ـ به هنگام مشاوره یا معاینه کودک و نوجوان فقط افراد ضروری در اتاق حضور داشته باشند. ۳ـ جمع­آوری اطلاعات صرفاً در راستای، مصالح عالیه کودک و نوجوان و تأمین حقوق وی باشد و حسب ضرورت این اهداف برای کودک و نوجوان توضیح داده ­شود. ۴ ـ در تعاملات حضوری و غیرحضوری از دادن هرگونه اطلاعات به اشخاص غیر مرتبط خودداری شود. دیگر کودکان و نوجوانان و همچنین کارکنان غیرمرتبط با کودک و نوجوان نیز نباید در جریان اطلاعات کودک و نوجوان قرار گیرند. ۵ ـ تحقیقات و بازدید از منزل به صورت غیرمحسوس و بدون جلب توجه باشد، مگر در مواردی که رعایت مصالح کودک و نوجوان و حمایت از وی در برابر وضعیت­های مخاطره­آمیز ایجاب کند. ۶ ـ اطلاعات جمع­آوری شده در مورد کودک و نوجوان باید با راهکارهای «امنیت داده» مانند استفاده از رمز عبور، نگهداری شود. ۷ـ در مواردی که به موجب قانون اطلاعات به اشخاص ذیصلاح ارائه می­گردد، باید دقت شود که اطلاعات به چه اشخاص و مراجعی واگذار می­‌شود و میزان ارائه اطلاعات برحسب ضرورت و نیاز باشد. ۸ ـ گفتگو در مورد کودک و نوجوان یا ارائه اطلاعات وی نباید در اماکن عمومی و یا هر مکانی صورت پذیرد که موجب افشای اطلاعات کودک و نوجوان و نقض اصل رازداری شود.