‌ماده 1 - اصطلاحاتی که در این قانون به کار برده شده است از نظر اجرای این قانون به شرح زیر تعریف می‌شود: 1 - عضو: در شرکت‌ها و اتحادیه‌های تعاونی هر صاحب سهم اعم از اینکه شخص حقیقی یا حقوقی باشد عضو شرکت یا اتحادیه نامیده می‌شود. 2 - سهم: سهم واحدی از سرمایه یک شرکت یا اتحادیه تعاونی است که میزان آن در اساسنامه ذکر می‌شود. 3 - درآمد ویژه: مبلغی است که از عملیات و معاملات یک شرکت یا اتحادیه تعاونی در یک دوره مالی پس از وضع هزینه‌ها و استهلاکات حاصل‌می‌شود. 4 - سود سهم: مبلغی از درآمد ویژه سالانه شرکت یا اتحادیه تعاونی است که در هر سال به هر سهم اختصاص داده می‌شود. 5 - مازاد برگشتی: مبلغی از درآمد ویژه شرکت یا اتحادیه تعاونی است که برای تقسیم بین اعضاء به تناسب میزان معاملات آنها با شرکت یا‌ اتحادیه تعاونی در حدود مقررات این قانون اختصاص داده می‌شود. 6 - کشاورز: کسی که حرفه اصلی او تولید محصول به وسیله عملیات زراعی و یا باغداری باشد. 7 - دامدار: کسی که حرفه اصلی او تولید یا پرورش دام و یا طیور باشد. 8 - صاحب حرفه: کسی که با کمک نیروی کار شخصی و سرمایه و وسایل خود اقدام به تولید کالا به منظور فروش یا عرضه خدمت معین برای‌کسب درآمد می‌کند. 9 - صاحب شغل آزاد: کسی که بدون وسائل و یا با وسائل لازم، خدمت یا خدماتی را عرضه و بدین وسیله کسب درآمد می‌کند. 10 - صنایع کوچک صنایعی است که به وسیله وزارت اقتصاد مشخص و اعلام می‌شود.

‌ماده 2 (اصلاحی 1352/04/09)- شرکت تعاونی شرکتی است از اشخاص حقیقی یا حقوقی که به منظور رفع نیازمندیهای مشترک و بهبود وضع اقتصادی و اجتماعی اعضاء از‌ طریق خودیاری و کمک متقابل و همکاری آنان موافق اصولی که در این قانون مصرح است تشکیل میشو‌د. تبصره - تعداد اعضای شرکت تعاونی نباید از 7 عضو کمتر باشد.

‌ماده 19 (اصلاحی 1350/12/05)- شرکت تعاونی طبق تصمیم مجمع عمومی موسس تشکیل میگردد. ‌در مجمع مذکور اساسنامه شرکت مطرح و با رای اکثریت اعضاء حاضر در جلسه بتصویب میرسد و همچنین اولین هیئت مدیره و بازرس ‌یا بازرسان شرکت باکثریت نسبی اعضاء حاضر انتخاب و مأموریت ثبت شرکت به هیئت مدیره ای که قبولی خود را کتباً اعلام کرده باشند داده میشود. تبصره - در جلسات مجمع موسس تعداد اعضاء موافق با اساسنامه نباید کمتر از 7 نفر باشد.

‌ماده 26 - مجامع عمومی با تصمیم اکثریت اعضای هیئت مدیره، یا بر اساس درخواست مقامات. یا اشخاص زیر به وسیله هیئت مدیره دعوت به‌ تشکیل میشود: 1 - بازرس یا اکثریت بازرسان. 2 - یک پنجم اعضای شرکت. 3 - وزارت تعاون و امور روستاها. 4 - وزارت کار و امور اجتماعی در مورد شرکتهای تعاونی کارگری. تبصره (اصلاحی 1354/02/24)- در صورتی که هیأت مدیره ظرف مدت 20 روز از تاریخ وصول درخواست نسبت به دعوت مجمع عمومی اقدام نکند وزارت تعاون و امور‌روستاها (‌یا وزارت کار و امور اجتماعی در مورد شرکتهای تعاونی کارگری) مستقیماً مجمع عمومی را برای رسیدگی به موضوع یا موضوعاتی که مورد‌ نظر است دعوت خواهد کرد.

ماده 39 (اصلاحی 1350/12/05)- اداره امور شرکت طبق اساسنامه بر عهده هیئت مدیره‌ای مرکب از حداقل سه نفر عضو اصلی خواهد بود که در مجمع عمومی عادی برای‌ مدت سه سال از بین اعضاء شرکت با رأی مخفی انتخاب میشوند مجمع عمومی همزمان با انتخاب این عده 2 نفر عضو علی‌ البدل نیز با همان شرایط ‌انتخاب خواهد نمود تجدید انتخاب هر یک از اعضاء اصلی و علی‌ البدل بلامانع است. ‌تبصره 1 - در صورت استعفاء، فوت، ترک عضویت و یا ممنوعیت قانونی که مانع از انجام وظیفه هر یک از اعضاء اصلی بشود یکی از اعضاء‌ علی‌ البدل برای بقیه مدت مقرر بجانشینی وی در جلسات هیئت مدیره دعوت میشود. ‌تبصره 2 - در صورت استعفای دسته‌ جمعی هیئت مدیره مجمع عمومی به تقاضای هر یک از اعضای مستعفی و یا اعضای علی ‌البدل و یا بازرس یا‌ بازرسان یا یک پنجم اعضای شرکت یا وزارت تعاون و امور روستاها (‌یا وزارت کار و امور اجتماعی در مورد شرکتهای تعاونی کارگری) برای انتخاب‌ هیئت مدیره جدید دعوت میشود. تبصره 3 (اصلاحی 1350/12/05)- در صورتیکه بعلل استعفا - فوت یا ممنوعیت قانونی - هیئت مدیره از اکثریت مقرر در اساسنامه برای اداره امور شرکت خارج گردد‌. مجمع عمومی بر اساس ماده 26 این قانون دعوت خواهد شد تا نسبت بتکمیل اعضای هیئت مدیره اقدام کند. ‌تبصره 4 - در فاصله مدت لازم برای انتخاب و تکمیل اعضای هیئت مدیره برای اداره امور جاری شرکت با نظر وزارت تعاون و امور روستاها (‌یا‌ وزارت کار و امور اجتماعی در مورد شرکتهای تعاونی کارگری) برای جانشینی اشخاصی که بیکی از علل فوق در هیئت مدیره شرکت نمیکنند از میان ‌اعضای شرکت تعداد لازم موقتاً انتخاب خواهد شد. ‌مسئولیت اعضای هیئت مدیره که بدین نحو موقتاً انتخاب میشوند عیناً همان مسئولیت هائی است که برای هیئت مدیره در این فصل پیش ‌بینی شده ‌است.

‌ماده 54 - مجمع عمومی شرکت تعاونی، بازرس یا بازرسانی را از میان اعضای شرکت برای مدت یک سال مالی انتخاب می‌کند تجدید انتخاب‌بازرس یا بازرسان قبلی بلامانع است.

‌ماده 60 - اتحادیه تعاونی بر اساس مقررات پیش‌بینی شده در این فصل و ضوابط مربوط به تشکیل شرکتهای تعاونی از عضویت شرکتهای تعاونی یا‌اتحادیه‌های تعاونی با یکدیگر تشکیل می‌شود.

‌ماده 66 - وزارت تعاون و امور روستاها به تدریج با توسعه شرکتهای تعاونی مصرف ‌کنندگان اعتبار - صاحبان حرفه ‌ها و صنایع دستی - صیادان و ‌اتحادیه‌ های تعاونی بازرگانی آنها همچنین پیشرفت عملیات شرکتهای تعاونی روستائی و کشاورزی در هر منطقه تعاونی اقدامات لازم را برای تشویق‌ و کمک بتشکیل اتحادیه تعاونی اعتباری همان منطقه برای هر یک از انواع شرکتهای مذکور و اتحادیه ‌های تعاونی بازرگانی آنها فراهم خواهد کرد ‌در مورد شرکتهای تعاونی کارگری وظایف مقرر در این ماده را وزارت کار و امور اجتماعی انجام خواهد داد. تبصره 1 (الحاقی 1354/02/24)- اتحادیه‌ های تعاونی روستائی میتوانند با تصویب مجمع عمومی و با توجه به مقررات مربوط و موافقت وزارت تعاون و امور روستاها‌ قسمتی از سهام بانک تعاون کشاورزی - سازمان مرکزی تعاون روستائی ایران - سازمان تعاون مصرف شهر و روستا - سازمان ترویج و توسعه‌ فعالیتهای غیرکشاورزی و سایر شرکتهای دولتی را خریداری نمایند. تبصره 2 (اصلاحی 1350/12/05)- سازمان مرکزی تعاونی روستائی ایران میتواند اعتبارات مورد نیاز اتحادیه‌ های تعاونی روستائی صاحب سهم خود را بآنها پرداخت‌ نماید تبصره 3 (اصلاحی 1352/04/09)- شرکتها و اتحادیه‌ های تعاونی تهیه و توزیع میتوانند برای تأمین اعتبار مورد نیاز خود به هر یک از بانک‌های خصوصی کشور مراجعه کنند و‌در چنین صورتی مکلفند نام بانک طرف معامله خود را بوزارت تعاون و امور روستاها اعلام نمایند. وزارت تعاون و امور روستاها براخذ وام یا اعتبار و‌همچنین بر تودیع سپرده‌های شرکت ها و اتحادیه های مزبور در بانک‌ها نظارت خواهد نمود.

‌ماده 73 (اصلاحی 1350/12/05)- شرکت تعاونی کشاورزی با مشارکت کشاورزان باغداران، دامداران، دامپروران، پرورش ‌دهندگان کرم ابریشم زنبور عسل، ماهی، و روستائیان شاغل در صنایع محلی و روستائی و یا کارگران کشاورزی برای تمام یا قسمتی از مقاصد زیر تشکیل میشود: 1 - قبول پس ‌انداز و سپرده اعضاء بنمایندگی بانک تعاون کشاورزی ایران. 2 - خرید و تهیه مواد و وسائل مورد احتیاج مصرف شخصی و خانوادگی یا حرفه ‌ای اعضاء همچنین تهیه وسائل و علوفه دامها و خوراک طیور و ‌وسائل دیگری از این قبیل. 3 - انجام عملیات جمع ‌آوری، نگاهداری، تبدیل، طبقه ‌بندی و بسته ‌بندی، حمل و نقل و یا فروش محصول اعضاء. 4 - انجام خدمات به منظور بهبود امور حرفه ‌ای و یا زندگی اعضاء مانند تهیه ماشین آلات کشاورزی و استفاده مشترک از آنها، تهیه وسائل حمل ‌و نقل برای استفاده اعضاء و تهیه مسکن، تأمین و توزیع آب مشروب و آب برای مصارف زراعی اعضاء با رعایت قانون ملی شدن منابع آب، پیش‌ بینی ‌وسائل بهداشتی و بهداری و آموزشی به منظور استفاده جمعی و مشترک، توزیع نیروی برق، ایجاد شبکه تلفن، تلقیح مصنوعی دامها و مبارزه با ‌امراض و آفات نباتی و حیوانی. 5 - بهره‌ برداری جمعی و مشترک از اراضی ملکی و یا استیجاری. 6 - تأمین اعتبارات و وامهای مورد نیاز اعضاء.

‌ماده 78 - شرکت تعاونی صیادان شرکتی است که با عضویت صیادان ماهی و سایر آبزیان برای تمام و یا قسمتی از مقاصد زیر تشکیل میشود: 1 - تدارک خدمات جمعی برای اعضای شرکت از قبیل ساخت و تعمیر قایق ‌ها و تهیه وسائل و ادوات صید. 2 - صید ماهی و سایر آبزیان پس از کسب پروانه صید. 3 - تأسیس فروشگاه. 4 - پرداخت مساعده به صیادان. 5 - تهیه وسائل و تأمین نیازمندیهای حرفه ‌ای و خانوادگی صیادان. تبصره 1 (اصلاحی 1354/02/24)- شرکتهای تعاونی که به وسیله صیادان شرکتهای سهامی شیلات ایران و شیلات جنوب ایران تشکیل شده یا میشود تحت نظارت و‌ سرپرستی شرکتهای مذکور در فوق خواهند بود و در صورتی که شرکتهای نامبرده در این مورد احتیاج بکمک وزارت تعاون و امور روستاها داشته ‌باشند مراتب را به آن وزارت اعلام خواهند کرد. تبصره 2 (الحاقی 1354/02/24)- شرکتهای تعاونی صیادان با رعایت قوانین و مقررات مربوط به مبادلات مرزی و به شرط تجویز اساسنامه، مجاز به انجام مبادلات مرزی‌ برای عضو و غیرعضو ساکن در حوزه عمل شرکت میباشند.

ماده 79 - شرکت تعاونی مصرف‌کنندگان برای تهیه انواع کالاهای مصرفی به منظور تأمین نیازمندیهای اعضاء و خانواده‌های آنان همچنین برای‌انجام تمام یا قسمتی از خدمات زیر و امثال آن تشکیل می‌شود: 1 - تهیه آب مشروب. 2 - تأمین وسائل توزیع گاز. 3 - تأمین وسائل توزیع برق. 4 - خدمات بهداشتی و درمانی. 5 - تدارک وسائل حمل و نقل. 6 - ایجاد باشگاه‌ها و رستورانها. 7 - تأسیس انواع آموزشگاه‌ها.

ماده 81 - شرکت تعاونی مسکن برای تمام یا قسمتی از امور مندرج زیر تشکیل میشود. 1(اصلاحی 1354/02/24)- تهیه زمین و ساختمان خانه و آپارتمانهای مسکونی و واگذاری خانه‌ ها و آپارتمانها نقداً یا باقساط به اعضاء و همچنین ایجاد تأسیسات عمومی‌ مورد استفاده مشترک آنان. 2 (منسوخه 1354/02/24)- ساختمان طبقات مسکونی و فروش آپارتمانها باعضاء نقداً و یا با اقساط. 2 (اصلاحی 1354/02/24)- خرید واحدهای مسکونی و فروش آن باعضاء نقداً و یا با اقساط. 3 (اصلاحی 1354/02/24)- واگذاری واحدهای مسکونی ملکی شرکت به صورت اجاره باعضاء. 4 (اصلاحی 1354/02/24)- انجام خدمات نقشه‌ کشی، مهندسی و معماری برای اعضاء و نظارت در ساختمانهای متعلق به آنها. 5 (اصلاحی 1354/02/24)- انجام تعمیرات ساختمانهای ملکی اعضاء و یا اقدامات مربوط به لوله ‌کشی و کابل و سیم‌ کشی و ایجاد دستگاههای تهویه و حرارت مرکزی. 6 (اصلاحی 1354/02/24)- نگاهداری و اداره ساختمانها و تأسیسات و انجام خدمات عمومی مربوط. ‌تبصره (الحاقی 1354/02/24)- آن دسته از شرکتهای تعاونی مسکن که بنا به علل موجه امر خانه ‌سازی و آپارتمان ‌سازی به وسیله آنها به تشخیص وزارت تعاون و امور‌ روستاها میسر نباشد با تصویب مجمع عمومی میتوانند در مورد واگذاری زمینهای خریداری شده (‌بدون استفاده از معافیتهای موضوع ماده 115 این ‌قانون) باعضا یا فروش و یا تبدیل آن اقدام نمایند.

ماده 84 - شرکت تعاونی اعتبار بین افراد گروه‌های شغلی مختلف طبق مقررات آیین‌ نامه‌ای که وسیله وزارت تعاون و امور روستاها (‌یا وزارت کار و‌امور اجتماعی در مورد تعاونیهای کارگری) تهیه خواهد شد و به تصویب شورای پول و اعتبار خواهد رسید برای مقاصد زیر تشکیل می‌شود: 1 - باز کردن حساب سپرده‌های مختلف منحصراً برای اعضاء شرکت. 2 - پرداخت وام با دریافت بهره به اعضای شرکت. 3 - انجام سایر خدمات اعتباری برای اعضاء در حدود امکانات.

‌ماده 87 - شرکت تعاونی آموزشگاه‌ها شرکتی است که با عضویت دانش‌آموزان یا دانشجویان مراکز آموزشی به منظور آموزش عملی مقررات‌شرکت‌های تعاونی و تعمیم اصول تعاون برای تمام یا قسمتی از مقاصد زیر تشکیل می‌شود: 1 - تشویق اعضاء به پس‌انداز. 2 - ایجاد فروشگاه و تهیه وسائل تحصیلی و مصرفی اعضاء. 3 - ایجاد رستوران و کافه برای استفاده اعضاء. 4 - تدارک وسائط نقلیه برای ایاب و ذهاب اعضاء. 5 - تأسیس باشگاه و تهیه وسائل تفریحات سالم برای استفاده اعضاء. 6 - تدارک وسائل بهداشتی و درمانی اعضاء. 7 - خرید مصنوعات و کارهای دستی اعضاء از طرف شرکت و فروش آن.

ماده 90 - شرکت تعاونی کار شرکتی است که به منظور تولید کالا یا انجام خدمات با عضویت افرادی که نیروی کار خود را در اختیار شرکت‌می‌گذارند تشکیل می‌شود.

‌ماده 92 - شرکت تعاونی صاحبان حرفه‌ها و صنایع دستی برای تهیه مواد اولیه و وسائل مورد نیاز حرفه‌ای اعضاء و یا ساخت و تغییر شکل کالای ‌مربوط و عملیات تکمیلی صنایع مذکور و یا فروش آنها بین صاحبان حرفه‌ها و صنایع دستی تشکیل می‌شود. تبصره - صنعتگر دستی و یا صاحب حرفه ممکن است برای تهیه کالای مورد نظر از وسائل ماشینی کمکی نیز استفاده کند.

‌ماده 93 - شرکت تعاونی صنایع کوچک با عضویت صاحبان صنایع یک گروه از صنعت برای تمام یا قسمتی از مقاصد زیر تشکیل می‌شود: 1 - تهیه مواد اولیه مورد نیاز. 2 - ایجاد آزمایشگاه مواد اولیه یا محصولات ساخته شده. 3 - تولید وسائل و ابزار مورد احتیاج مشترک اعضاء. 4 - ایجاد گروه‌های تعمیراتی و نگاهداری. 5 - تحقیق و برنامه‌ریزیهای مشترک. 6 - تهیه وسائل توزیع و انجام خدمات بازاریابی.

‌ماده 95 - هر شرکت تعاونی و یا هر اتحادیه تعاونی می‌تواند با توجه به مقررات این فصل با هر شرکت و یا اتحادیه تعاونی دیگر به شرطی که از‌یک نوع و دارای هدفها و عملیات مشابه باشند ادغام شود.

‌ماده 107 - از درآمد مشمول مالیات شرکتها و اتحادیه‌های تعاونی با رعایت معافیتهای مقرر در این قانون 10% به نام مالیات شرکت وصول می‌شود‌و نسبت به بقیه به ترتیب زیر عمل خواهد شد: 1 - نسبت به آن قسمت از درآمد که طبق تصمیم ارکان صلاحیتدار شرکت یا اتحادیه به عنوان سود سهام برای تقسیم بین اعضای شرکت تخصیص‌داده می‌شود پس از وضع مبلغی معادل شش درصد سرمایه منظور شده در آخرین ترازنامه شرکت به نرخ پانزده درصد. 2 - نسبت به آن قسمت از درآمد که طبق تصمیم ارکان صلاحیتدار شرکت یا اتحادیه به عنوان مازاد برگشتی برای تقسیم بین اعضاء شرکت‌تخصیص داده می‌شود پس از وضع پنج هزار ریال در مورد هر عضو به نرخ پانزده درصد. 3 - نسبت به بقیه درآمد مشمول مالیات به نرخ بیست و پنج درصد. ‌تبصره 1 - معافیت موضوع بندهای 1 و 2 شامل سود سهام و مازاد برگشتی شرکتهای تعاونی موضوع فصل هفدهم نخواهد بود. ‌تبصره 2 - وجوهی که شرکتهای تعاونی کشاورزی بابت بهای محصول کشاورزی متعلق به اعضاء که به شرکت تحویل می‌شود پرداخت می‌کنند‌اعم از اینکه به عنوان پیش پرداخت یا مازاد برگشتی باشد مشمول مالیات شرکت نخواهد بود. این وجوه در محاسبه درآمد مشمول مالیات کشاورزی‌عضو منظور خواهد شد. تبصره 3 - مالیات مازاد برگشتی و سود سهام اتحادیه‌ها به عنوان علی‌الحساب مالیاتی شرکتهای عضو وصول و موقع محاسبه مالیات شرکت‌علی‌الحساب‌های پرداختی منظور و اضافه دریافتی مسترد خواهد شد.

‌ماده 119 - شرکت یا اتحادیه تعاونی می‌تواند زیان سالانه را با تصویب مجمع عمومی از حساب ذخیره قانونی غیر قابل تقسیم تأمین نماید و ‌نمی‌تواند قبل از انتقال مبالغ برداشتی مذکور به حساب ذخیره قانونی غیر قابل تقسیم، درآمد سالهای بعدی شرکت یا اتحادیه را تقسیم کند.

‌ماده 126 - هر یک از اعضاء هیأت مدیره و بازرسان و مدیر عامل در صورتی که با سوء نیت بر خلاف اصول مقرر در این قانون و اساسنامه‌های‌مصوب مرتکب عملی شود که موجب زیان شرکت گردد علاوه بر جبران زیان وارده به حبس تأدیبی از سه ماه تا شش ماه محکوم خواهد شد.

‌ماده 133 - وزارت تعاون و امور روستاها برای ارشاد و نظارت و سرپرستی شرکتها و سازمانهای تعاونی به تدریج و متناسب با امکانات خود ‌عهده ‌دار وظائف زیر است: 1 - تربیت کارشناسان تعاونی و کمک مالی و فنی بتأسیس و اداره مراکز آموزش و تحقیقات تعاونی. 2 - تربیت و تعلیم نیروی انسانی مورد نیاز شرکتها و سازمان های تعاونی مانند مدیران عامل و حسابداران و حسابرسان. 3 - اجرای برنامه‌ های ترویج و آموزش برای تفهیم و تعمیم اصول و روشهای تعاونی. 4 - تحقیقات آماری و مطالعه درباره فعالیت تعاونی ها و اظهار نظر و اتخاذ تصمیم نهائی در زمینه اجرای طرحهای اساسی تعاونی‌ ها که وسیله سایر ‌سازمان های دولتی و خصوصی تهیه میشود. 5 - اعمال کمکهای فنی و اداری و مالی در موارد لازم به منظور اداره صحیح تعاونیها. 6 - تهیه اساسنامه و آئین ‌نامه ‌های نمونه و فرمها و دفاتر مورد لزوم برای انواع شرکتها و اتحادیه ‌های تعاونی و همچنین کمک بتنظیم آئین ‌نامه‌ های ‌استخدامی کارکنان موظف در شرکتها و اتحادیه‌ های تعاونی. 7 - جلوگیری از فعالیت شرکتها و سازمانهائی که با به کار بردن نام تعاون عملیات آنها مخالف اصول تعاون و هدفهائی است که در این قانون ‌تصریح شده است. 8 - تعیین خط مشی کلی در امور آموزشی و اداری و اعتباری سازمان های تعاونی از طریق پیشنهاد بشورای عالی هم آهنگی تعاونی های کشور(‌مندرج در فصل 23 این قانون) و اجرای تصمیمات آن و هم آهنگ کردن کلیه فعالیتهای تعاونی کشور در رشته ‌های تعاونی. 9 - نظارت بر اجرای این قانون و سایر قوانین موضوعه درباره عملیات و وظایف شرکتها و اتحادیه ‌های تعاونی. 10 - تشکیل تدریجی کنگره تعاونیهای هر رشته در استانها و فرمانداریهای کل به منظور کمک بتشکیل اتحادیه ‌های نظارت و هم آهنگی مناطق و ‌اتحادیه‌ های مرکزی. تبصره (الحاقی 1352/04/09)- وزارت تعاون و امور روستاها عندالاقتضاء میتواند برای نظارت بر اداره امور شرکتها و اتحادیه‌ های تعاونی تهیه و توزیع در حدود مقررات ‌پیش‌ بینی شده در این قانون به اتاق اصناف پایتخت نمایندگی بدهد.

‌ماده 134 - اتحادیه مرکزی هر یک از رشته‌های تعاونی نماینده آن رشته است که به شرح زیرتشکیل می‌شود: 1 - اتحادیه مرکزی تعاونیهای کشاورزی و روستایی. 2 - اتحادیه مرکزی تعاونیهای مصرف. 3 - اتحادیه مرکزی تعاونیهای کار و پیشه.

‌ماده 139 - وزارت تعاون و امور روستاها به منظور نظارت و ارشاد تعاونیها مجاز به حسابرسی آنها می‌باشد و در عین حال می‌تواند طبق‌آیین‌ نامه‌ای که تنظیم خواهد کرد اجازه حسابرسی شرکتها و اتحادیه‌های تعاونی عضو اتحادیه نظارت و هماهنگی را برای دوره‌های معین به اتحادیه ‌مذکور بدهد و یا این اجازه را برای ادوار بعدی تمدید کند. ‌تبصره 1 - وزارت تعاون و امور روستاها با مشاهده نقص یا تخلفی در کار حسابرسی اتحادیه نظارت و هماهنگی مربوط می‌تواند در هر هنگام‌اجازه قبلی را لغو کند. تبصره 2 - در مورد حسابرسی شرکتهای تعاونی کارگری وزارت تعاون و امور روستاها به وزارت کار و امور اجتماعی نمایندگی برای انجام این‌وظیفه خواهد داد تا طبق ضوابط مصوب شورای عالی هماهنگی تعاونیهای کشور حسابرسی را انجام داده و نتیجه را به وزارت تعاون و امور روستاها‌اعلام دارد.

‌ماده 142 - شرکتها و اتحادیه‌های تعاونی روستایی که قبل از تصویب این قانون به ثبت رسیده‌اند بنا به تشخیص وزارت تعاون و امور روستاها به‌تدریج وضع خود را با این قانون تطبیق خواهند داد.

قانون فوق مشتمل بر یکصد و چهل و نه ماده و چهل و یک تبصره پس از تصویب مجلس سنا در تاریخ روز چهارشنبه پنجم خرداد ماه 1350 در جلسه‌روز یکشنبه شانزدهم خرداد ماه یک هزار و سیصد و پنجاه به تصویب مجلس شورای ملی رسید. ‌رییس مجلس شورای ملی - عبدالله ریاضی

‌ماده 3 (اصلاحی 1352/04/09)- عضویت شرکت تعاونی برای تمام اشخاصی که محل فعالیت یا سکونت آنها در حوزه عمل شرکت باشد و به تمام یا قسمتی از خدمات ‌شرکت احتیاج داشته باشند آزاد است.

ماده 20 (اصلاحی 1354/02/24)- آن عده از داوطلبان تشکیل شرکت که با مصوبات مجمع عمومی موسس موافق نباشند اعم از اینکه در مجمع عمومی موسس حضور یافته یا‌ نیافته باشند در صورتیکه یکهفته پس از تشکیل مجمع مخالفت خود را کتباً اعلام نمایند، حق استرداد تقاضای عضویت خود و مبالغی را که برای ‌خرید سهم یا سهام پرداخته‌ اند دارند - در این صورت‌ سرمایه شرکت تعاونی به مبلغی پس از کسر وجوه سهام اینگونه اشخاص به ثبت خواهد رسید. ‌تبصره 1 (الحاقی 1354/02/24)- وجوه پرداختی بابت سهام داوطلبان مذکور در این ماده بلافاصله بعد از معرفی امضاهای مجاز شرکت باید مسترد گردد. ‌تبصره 2 (الحاقی 1354/02/24)- در صورتیکه تقاضای ثبت شرکتی طبق ماده 24 این قانون بطور قطعی رد شود وزارت تعاون و امور روستاها (‌یا وزارت کار و امور‌اجتماعی در مورد شرکتهای تعاونی کارگری) بلافاصله دستور استرداد وجوه پرداختی داوطلبان عضویت را خواهد داد. تبصره 3 (الحاقی 1354/02/24)- در صورتیکه ظرف ششماه از تاریخ پرداخت بهای سهام به وسیله داوطلبان عضویت نسبت به ثبت شرکت اقدام نشود هر صاحب سهمی‌ میتواند برای استرداد وجوه پرداختی خود به وزارت تعاون و امور روستاها و در مورد شرکتهای تعاونی کارگری به وزارت کار و امور اجتماعی مراجعه ‌نماید، در این صورت وزارت مربوط بلافاصله دستور استرداد وجوه مذکور را خواهد داد.

‌ماده 27 - دعوت مجامع عمومی با قید دستور و روز و ساعت و محل تشکیل آن باید حداقل پانزده روز قبل از تشکیل جلسه به وسیله انتشار آگهی ‌در جراید محلی و یا الصاق آگهی در مراکز و معابر حوزه عمل و محل کار شرکت و یا دعوتنامه کتبی انجام گیرد. تبصره (منسوخه 1354/02/24)- تجدید دعوت تشکیل مجمع عمومی نباید بیش از 10 روز از تاریخ مقرر برای جلسه‌ ای که تشکیل نشده است به طول انجامد.

‌ماده 40 - هیئت مدیره از بین خود یک رئیس و یک نایب رئیس و یک منشی انتخاب خواهد کرد. تبصره (اصلاحی 1350/12/05)- خلاصه مذاکرات و تصمیمات هیئت مدیره در دفتری بنام دفتر صورتجلسات هیئت مدیره ثبت میگردد و بامضای اعضای هیئت مدیره حاضر در هر ‌جلسه میرسد.

ماده 55 - وظایف بازرس بشرح زیر است: 1 (اصلاحی 1350/12/05)- نظارت بر انطباق نحوه اداره امور شرکت با مقررات اساسنامه و آئین ‌نامه‌ های مصوب و تصمیمات مجامع عمومی، برای این منظور بازرسان ‌میتوانند هر موقع که مقتضی بدانند بنحویکه به عملیات جاری شرکت لطمه وارد نشود کلیه حسابها و دفاتر و اسناد و مدارک مالی و دارائی نقدی و ‌برگهای بهادار و موجودی کالا و غیره را شخصاً و در صورت لزوم با استفاده از کارشناس رسیدگی کنند. 2 - اعلام کتبی تخلفات و بی ‌ترتیبی های احتمالی موجود در نحوه اداره امور شرکت به هیئت مدیره و تقاضای رفع نقیصه. 3 - رسیدگی بحسابهای شرکت حداقل سالی دو بار و مخصوصاً رسیدگی به صورت حسابها و ترازنامه سالانه و اعلام نظر خود تا 20 روز قبل از‌ جلسه مجمع عمومی سالانه. 4 - دعوت مجمع عمومی بر اساس ماده 26 و ماده 58 این قانون در صورت لزوم. 5 - نظارت در اجرای تذکرات و پیشنهادهای وزارت تعاون و امور روستاها (یا وزارت کار و امور اجتماعی در مورد شرکتهای تعاونی کارگری) و‌ حسابرسانی که از شرکت حسابرسی کرده‌ اند و تقدیم گزارش لازم در این باره به مجمع عمومی. ‌تبصره - بازرسان حق دخالت مستقیم در امور شرکت ندارند و میتوانند بدون حق رأی در جلسات هیئت مدیره شرکت کنند و نظرات خود را ‌نسبت به مسائل جاری شرکت اظهار دارند، این نظرات باید در صورت جلسه هیئت مدیره با امضاء آنها درج شود.

‌ماده 61 - اتحادیه تعاونی به سه منظور زیر تشکیل می‌شود: ‌اول - اتحادیه تعاونی برای پیشرفت اداره امور و حفظ و حمایت تعاونیهای عضو و ایجاد هماهنگی و توسعه تعلیمات و حسابرسی آنها که به‌تدریج تشکیل می‌شوند. تبصره 1 - این نوع اتحادیه‌ها به دو شکل منطقه‌ای و مرکزی تشکیل می‌شود: ‌الف - اتحادیه منطقه‌ای برای هر یک از رشته‌های تعاونی مذکور در فصل دوم این قانون با نام اتحادیه تعاونی نظارت و هماهنگی تعاونیهای رشته‌مربوط در منطقه. ب - اتحادیه مرکزی تعاونیهای رشته مورد نظر. ‌تبصره 2 - اتحادیه‌های تعاونی نظارت و هماهنگی منطقه‌ای و یا اتحادیه‌های مرکزی مذکور در این بند مجاز به انجام فعالیتهای تجاری و اعتباری‌برای شرکتها و اتحادیه‌های تعاونی عضو نیستند مگر در حدود انجام وظایف مندرج در این قانون. تبصره 3 - غیر از مبلغی که از طرف شرکت‌های تعاونی عضو برای عضویت در اتحادیه‌های تعاونی نظارت و هماهنگی (‌اتحادیه منطقه‌ای) و یا‌اتحادیه‌های تعاونی منطقه‌ای برای عضویت در اتحادیه مرکزی به عنوان سرمایه باید پرداخت شود خدمات اتحادیه برای واحدهای عضو در قبال حق‌عضویت سالانه‌ای انجام می‌گیرد که میزان آن برای هر واحد عضو به تناسب تعداد اعضاء و یا درصدی از درآمد سالانه آن در اساسنامه اتحادیه تعیین‌می‌شود. ‌دوم - اتحادیه تعاونی برای انجام امور اقتصادی و توسعه معاملات و عملیات بازرگانی شرکتهای تعاونی و یا اتحادیه‌های عضو - حوزه عمل این‌نوع اتحادیه‌ها در هر موردبه تبعیت از مصالح اقتصادی و بازرگانی واحدهای عضو و تأیید وزارت تعاون و امور روستاها تعیین می‌شود. ‌در این نوع اتحادیه‌های تعاونی باید جمله‌ای که معرف نوع کار و عملیات اتحادیه باشد به نام آن اضافه شود و حداقل تعداد عضو مذکور در تبصره ماده2 این قانون در آن رعایت نمی‌گردد. ‌سوم - اتحادیه تعاونی اعتباری که به تدریج برای انجام خدمات اعتباری مورد نیاز واحدهای عضو با تأیید وزارت تعاون و امور روستاها و موافقت‌شورای پول و اعتبار به صورت منطقه‌ای و بر اساس مقررات فصل هشتم این قانون تشکیل می‌شود. تبصره - در اتحادیه‌های تعاونی اعتباری مازاد درآمد سالانه (‌موضوع ماده 14) عیناً به حساب ذخیره قانونی غیر قابل تقسیم منتقل می‌شود.

ماده 67 (اصلاحی 1350/12/05)- با تشکیل اتحادیه تعاونی اعتباری کشاورزی و روستائی در هر منطقه تعاونی سهام اتحادیه‌ های تعاونی کشاورزی و روستائی منطقه در ‌بانک تعاونی کشاورزی ایران به عنوان قسمتی از سرمایه آنها به حساب اتحادیه تعاونی اعتباری کشاورزی و روستائی منطقه در بانک مذکور منتقل‌ میشود و از آن پس اتحادیه تعاونی اعتباری کشاورزی و روستائی منطقه بجای اتحادیه‌ های تعاونی کشاورزی و روستائی همان منطقه صاحب سهم ‌در بانک تعاون کشاورزی ایران خواهد بود.

ماده 74 - شرکتهای تعاونی روستائی با مشارکت زارعینی که به موجب قوانین و مقررات اصلاحات ارضی صاحب زمین شده یا بشوند برای مقاصد ‌مندرج در بندهای ماده 73 تشکیل میشود. تبصره یک (اصلاحی 1350/12/05)- زارعین دیگری که در حوزه عمل شرکتهای تعاونی روستائی بزراعت یا باغداری اشتغال دارند و میزان مالکیت آنها حداکثر از بیست‌ هکتار تجاوز ننماید و همچنین ساکنان روستاهای حوزه عمل شرکتهای تعاونی با موافقت هیئت مدیره شرکت میتوانند به عضویت شرکت تعاونی‌ روستائی آن حوزه درآیند. تبصره دو (الحاقی 1354/02/24)- شرکتهای تعاونی روستائی با رعایت قوانین و مقررات مربوط به مبادلات مرزی و بشرط تجویز اساسنامه مجاز به انجام مبادلات مرزی‌ برای عضو و غیرعضو ساکن در حوزه عمل شرکت میباشند.

‌ماده 80 - در اساسنامه شرکت می‌توان پیش‌بینی کرد که معادل نصف مازاد برگشتی حاصل از معاملات با غیر عضو در صورت تقاضای او برای‌خرید سهام شرکت با داشتن شرایط عضویت برای این منظور اختصاص یابد که در این صورت بقیه مازاد برگشتی طبق مقررات این قانون به حساب‌ذخیره قانونی غیر قابل تقسیم منتقل می‌شود.

ماده 82 - منابع مالی و اعتباری شرکتهای تعاونی مسکن عبارتند از: 1 - سرمایه و ذخائر شرکت. 2 - پس‌ انداز اعضاء برای تهیه مسکن. 3 - اعتبارات بخش دولتی شامل: قسمتی از اعتبارات بانک رهنی ایران در حدود برنامه‌ های مصوب سالانه آن بانک و اعتباراتی که بدین منظور ‌بانک مرکزی ایران میتواند در اختیار آن بانک قرار دهد و اعتبارات از محل برنامه ‌های عمرانی از طریق بانک رهنی ایران. 4 - سایر منابع اعتباری که به وسیله اشخاص و موسسات در اختیار این نوع شرکتها گذاشته میشود. 5 - در مورد شرکتهای تعاونی کارگری مسکن علاوه بر منابع مالی و اعتباری مذکور در این ماده بانک رفاه کارگران نیز منابع مالی و اعتباری لازم ‌را برای این شرکتها تأمین مینماید. تبصره (اصلاحی 1350/12/05)- اعتبارات مذکور در بندهای 3 و 5 با تسهیلات لازم در نرخ بهره و شرایط پرداخت وامها، تا هشتاد درصد هزینه طرح‌ های ساختمانی ‌شرکتهای تعاونی مسکن به متقاضی اعتبار اعطاء میشود.

ماده 85 - در شرکت تعاونی اعتبار مازاد برگشتی عیناً به حساب ذخیره قانونی غیر قابل تقسیم شرکت منتقل می‌گردد. ‌ماده 86 - شرکت تعاونی اعتبار مجاز به انجام عملیات اعتباری برای غیر عضو نیست.

ماده 88 - شرکتهای تعاونی آموزشگاههائی که سن دانش ‌آموزان آنها کمتر از سن قانونی است با راهنمائی و هدایت مربیان و معلمان تشکیل ‌میشود. تبصره 1 (اصلاحی 1354/02/24)- آئین ‌نامه شرکتهای تعاونی مذکور در مواد 87 و 88 از طرف وزارتخانه‌ های آموزش و پرورش و علوم و آموزش عالی تنظیم و پس از‌ تصویب شورای عالی هم آهنگی تعاونیهای کشور به مورد اجراء گذارده میشود. تبصره 2 (الحاقی 1354/02/24)- ثبت شرکتهای تعاونی آموزشگاهها و هرگونه تغییر در اساسنامه و همچنین نحوه انتخاب هیئت مدیره و بازرسان و مدیرعامل و تقسیم مازاد ‌برگشتی از شمول مقررات این قانون مستثنی بوده و مشمول مقررات آئین ‌نامه در تبصره 1 این ماده خواهد بود.

‌ماده 91 - در شرکتهای تعاونی کار مازاد برگشتی از درآمد سالانه به تناسب ارزش محصول کار یا ساعات کار انجام شده به وسیله هر یک از اعضاء‌تقسیم می‌شود.

‌‌ماده 94 - شرکت تعاونی تهیه و توزیع و یا صاحبان مشاغل آزاد با عضویت افراد ویا واحدهای صنفی از یک صنف که هر یک مستقیماً مباشر واحد‌کسبی خود باشند و یا صاحبان مشاغل از یک گروه برای تمام یا قسمتی از مقاصد زیر تشکیل می‌شود: 1 - تهیه وسائل و تدارک انواع خدمات وابسته به کسب یا شغل و ایجاد انبار و وسائل حمل و نقل به منظور بهبودوضع اقتصادی و فنی اعضای شرکت‌و فعالیتهای واحدهای عضو. 2 - انجام عملیات مقدماتی و یا تبدیل کالای مورد نظر. 3 - تهیه کالا به منظور توزیع آن بین اعضاء.